ततो ऽस्मिन् विचरन् सर्गे शक्रान्ते शक्रतां गतः । चकार जगतां राज्यं वृत्तान्तशतशोभितम्
मग या सृष्टीत वावरताना, इंद्राच्या राज्याचा शेवट येताच, त्याने इंद्रपद मिळवले आणि जगावर राज्य केले, ज्यात असंख्य घडामोडींनी शोभा आली.
विद्याधरकुलाधीश इहाद्यैव स देवराट् । तस्येन्द्रस्य कुलोत्पन्न इति विद्धि यथास्थितम्
आज इथे, तो देवांचा राजा विद्यााधरांच्या कुळाचा अधिपती आहे; तो त्या इंद्राच्या वंशात जन्माला आला, हे तसेच समज.
ततो हृदयबीजस्थप्राङ्मुखाभ्यासयोगतः । बिसजालविलासादिवृत्तान्तम् अनुभूतवान्
मग हृदयातील बीजाकडे मन वळवण्याचा सराव केल्यामुळे, त्याने कमळाच्या तंतूंच्या खेळासारख्या अनेक अनुभव घेतले.
यथैष शक्रẖ कथितस् त्रसरेणूदरास्पदः । बिसवालास्पदश् चैतत्कुलजẖ कान्तिमान् अथ
जसा हा इंद्र, ज्याचे वर्णन केले, तो धुळीच्या कणात वास करत होता, तसाच त्या वंशात जन्मलेला हा तेजस्वी देखील कमळाच्या तंतूत वास करत होता.
तथा शतसहस्राणि तत्रतश् चान्यतश् च खे । तादृशव्यवहाराणि समतीतानि सन्ति च
अशा प्रकारच्या असंख्य घडामोडी इथे आणि तिथे, आकाशात, पूर्वीही घडल्या आहेत आणि अजूनही घडत आहेत.
वहतीयम् अविच्छिन्ना चिरायैवं तरङ्गिणी । तात दृश्यसरित् प्रौढा मूढा रूढेव तत्पदे
ही भासांची मोठी नदी, बाळा, खंड न पडता फार काळ वाहत आहे, जणू काही ती एक भ्रमित, प्रबळ धारा त्या अवस्थेत स्थिर झाली आहे.
इति मायेयम् आदीर्घा प्रसृतोपशमोन्मुखी । सत्यावलोकमात्रातिविलयैकविलासिनी
ही दीर्घ मायाजालाची लाट अशी पसरते, पण सत्याचा केवळ एक दृष्टिक्षेप पडताच ती विरून जाते आणि नाहीशी होण्यातच तिला आनंद मिळतो.
यतẖ कुतश्चिन् मायेयं यत्र क्वचन वानघ । यथा कथञ्चित् सम्पन्नमात्रैव परिदृश्यते
हे निष्पापा, ही माया कुठूनतरी येते आणि कुठेही, कशीही दिसते, पण ती फक्त निर्माण होताच थोड्या वेळासाठीच जाणवते.
अहम्भावचमत्कारमात्राद् वृष्टिर् इवाम्बुदात् । जायते मिहिकेवाशु प्रेक्षामात्रविनाशिनी
स्वतःची जाणीव होण्याच्या अद्भुततेतूनच 'मी'पणाची भावना निर्माण होते, जशी ढगातून पाऊस पडतो. पण ती भावना दवबिंदूसारखी क्षणातच ओळखीच्या नजरेत नाहीशी होते.
मैनां पताभिमतदर्शन पश्य दृश्यमुक्तं स्वभावम् अवभासनमात्रतत्त्वम् । सर्वार्थशून्यम् अत एव च शून्यरूपम् एकं खमात्रम् इव मात्र विकल्पम् एहि
हे मन, तुला जसा अनुभव घ्यायचा आहे तसा पाहा—जे काही दिसतं त्याचं खरं स्वरूप फक्त भास आहे, त्यात काहीही ठोस नाही, म्हणून ते रिकामं आहे. ते एकच आहे, अगदी आकाशासारखं, केवळ कल्पनेतून उभं राहतं.
यत्राहन्त्वं जगत् तत्र पूर्वम् आगत्य तिष्ठति । पराण्वन्तर् अपीन्द्रस्य त्रसरेणूदरे यथा
जिथे 'मी'पणाची भावना असते, तिथेच जग आधी येऊन उभं राहतं, जसं इंद्राचं अतीसूक्ष्म अस्तित्व अगदी धुळीच्या कणातही असतं.
भ्रमस्य जागतस्यास्य जातस्याकाशवर्णवत् । अहम्भावो ऽभिमन्त्रात्मा मूलम् आद्यम् उदाहृतम्
या भ्रमरूप जगात, जे आकाशाच्या रंगासारखं उत्पन्न झालं आहे, 'मी'पणाची भावना—जी ओळखीवर आधारलेली आहे—तीच मूळ आणि पहिली कारण मानली जाते.
वासनारससंसिक्ताद् अहम्बीजकणाद् अयम् । ब्रह्माद्रौ व्योमविपिने जायते त्रिजगद्द्रुमः
‘मी’ या बीजाला वासनांच्या रसाने भिजवले, आणि त्या बीजापासून, ब्रह्मदेवापासून ते डोंगरांपर्यंत, या आकाशरूपी अरण्यात तीन जगांचा वृक्ष उगवतो.
तारकापुष्पनिकरो विनीलाचलपल्लवः । सरित्सारसिरापूरो वासनासारसत्फलः
त्याच्या फुलांच्या झुंबरांनी तारे शोभतात, निळ्या पर्वतांची कोवळी पालवी त्याची पाने आहेत, नद्या आणि सरोवरे त्याची समृद्धी आहे, आणि वासनांचा गाभा हेच त्याचे फळ आहे.
अहन्त्वसलिलस्येदं जगत् स्पन्द उदाहृतः । चिच्चमत्करणे स्वादु वासनाविसरद्रसः
या जगाचा स्पंदन म्हणजे ‘मी’पणाच्या पाण्याची लाट आहे; चैतन्याच्या आनंदात वासनांचा गोडवा सर्वत्र पसरतो.
तारकाशीकरासारो नभोऽनन्तनिखातवान् । भावाभावमहावर्तो नानागिरितरङ्गकः
ताऱ्यांच्या प्रकाशाचा गाभा म्हणजे त्याचा शीतल दव, जो अनंत आकाशात खोल रुजलेला आहे; अस्तित्व आणि अनस्तित्वाचा मोठा भंवर अनेक पर्वतांच्या लाटांनी भरलेला आहे.
त्रिलोकीविलिखल्लेखो विलोलालोकफेनिलः । ब्रह्माण्डबुद्बुदोद्भेदẖ कवाटापीडपीवरः
ही तीनही जगं म्हणजे डोळ्यांना दिसणाऱ्या उसळत्या फेसासारखी एक क्षणिक खूण आहे; हे विश्व म्हणजे फुगलेला बुडबुडा, ज्याचं दार घट्ट बंद झालं आहे.
भूपीठदृढदिण्डीरपिण्डश् चिद्घनमण्डवान् । चित्राजवञ्जवीभावमज्जनोन्मज्जनात्मकः
ही पृथ्वी म्हणजे एक मजबूत ढोल आहे, शरीर हे जड चैतन्याचं गोळं आहे; ते वेगवेगळ्या विचित्र रूपांनी वर येतं आणि खाली जातं, सतत बुडतं आणि वर येतं.
जरामरणमोहादिवीचीचयचमत्कृतिः । उत्पन्नध्वंसदेहादिबिन्दुवृन्दैकमन्दिरः
वृद्धत्व, मृत्यू आणि मोह यांसारख्या लाटा म्हणजे एक अद्भुत चमत्कार आहे; शरीर आणि त्याचा नाश हे सगळं एकाच ठिकाणी निर्माण होतं आणि नाहीसं होतं.
अहन्त्वपवनस्पन्दो जगद् इत्य् अवगम्यताम् । अहन्त्वचन्द्रसौगन्ध्यं जगद् इत्य् एव बुध्यताम्
‘मीपणा’ या वाऱ्याची हालचाल म्हणजेच हे जग आहे असं समजावं; जसं चंद्राचा सुगंध म्हणजे ‘मीपणा’ तसंच हे जगही तसंच ओळखावं.
नाहन्त्वजगती भिन्ने पवनस्पन्दवत् सदा । पयो द्रवत्वम् इव च वह्निर् औष्ण्यम् इवापि च
माझेपण आणि हे जग यांच्यात कधीच वेगळेपणा नसतो; ते नेहमी एकत्रच असतात, जसं पाण्यात ओल किंवा अग्नीत उष्णता असते.
जगद् अस्त्य् अहमर्थे ऽन्तर् अहम् अस्ति जगद्धृदि । अन्योऽन्यभाविनी ह्य् एते आधाराधेयवत् स्थिते
हे जग माझेपणासाठी आहे, आणि माझेपण जगाच्या अंतःकरणात आहे; हे दोन्ही नेहमी एकमेकांत गुंतलेले असतात, जसं आधार आणि त्यावर ठेवलेली वस्तू.
जगद्बीजम् अहन्त्वं यो मार्ष्टि बोधाद् अवेदनात् । अलं चित्रं जलेनेव तेन धौतं जगन्मलम्
जो माणूस ज्ञान आणि अज्ञान यांच्या साहाय्याने जगाचं मूळ असलेलं माझेपण दूर करतो, तो जसा पाणी डाग धुतं तसं जगाचं सगळं अशुद्धपणं स्वच्छ करतो.
अहन्त्वं नाम तत् किञ्चिद् विद्याधर न विद्यते । अकारणम् अवस्तुत्वाच् छशशृङ्गम् इवोदितम्
विद्याधर, माझेपण हे खरंतर काहीच नाही; त्याला कुठलाही आधार नाही, ते खोटं आहे, जसं सशाच्या शिंगांचं अस्तित्व नसतं तसंच.
ब्रह्मण्य् अतितते ऽनन्ते सकलोल्लेखवर्जिते । अहन्त्वं कारणाभावान् न कदाचन सन्मयम्
ब्रह्म हे काळाच्या पलीकडे, अनंत आणि सर्व भेदांपासून मुक्त आहे. तिथे 'मी'पणाचा कधीच उदय होत नाही, कारण त्याला निर्माण होण्यासाठी काहीही कारणच नसते.
अवस्तुन्य् ओतुशृङ्गादौ न सम्भवति कारणम् । अतो ऽहन्त्वादि नास्त्य् एव वन्ध्यासुत इव क्वचित्
जसा सशाच्या शिंगात काहीही कारण असू शकत नाही, तसाच 'मी'पणाचा किंवा अशा कल्पनांचा कुठेही अस्तित्वच नसतो, जणू एखाद्या वंध्येच्या मुलासारखा.
तदभावाज् जगन् नास्ति चित्त्वं जगदभावतः । शिष्टं निर्वाणम् एवातश् शान्तम् आस्स्व यथासुखम्
त्यांच्या अनुपस्थितीमुळे हे जगच नाहीसे होते; आणि जेव्हा जग नाही, तेव्हा मनही राहत नाही. उरते ते फक्त निर्वाण, म्हणून तू शांतपणे, जसा हवे तसा, विश्रांती घे.
अभावाद् उपपत्तिस्थाद् एवं जगदहन्त्वयोः । रूपालोकमनस्काराश् शान्तास् तव भवेतरत्
जग आणि 'मी'पणाचा अभाव असल्यामुळे, रूप, दृश्य आणि मनाचे सर्व संकल्प तुझ्यासाठी शांत होतात, कारण त्यांचा आधारच उरलेला नसतो.
यन् नास्ति तत् तु नास्त्य् एव शेषं शान्तम् असि ध्रुवम् । सम्प्रबुद्धो ऽसि मा भूयो निर्मूलां भ्रान्तिम् आहर
जे अस्तित्वात नाही, ते खरोखरच नाहीच. उरलेलं म्हणजे शांतता, आणि तू तीच शांतता आहेस. तू पूर्णपणे जागृत झाला आहेस — पुन्हा कधीही मूळ नसलेली भ्रांती मनात आणू नकोस.
व्यपगतकलनाकलङ्कशुद्धश् शिवम् असि शान्तम् असीश्वरो ऽसि नित्यम् । खम् इव भवसि सर्वतोपमानं जगद् अपि वा परमाणुरूपम् एव
तू सर्व प्रकारच्या विभागणीपासून आणि दोषांपासून मुक्त, निर्मळ, शांत, मंगल आणि सदैव स्वतंत्र आहेस. जसं आकाश सर्वत्र समान असतं, तसंच तू सर्व गोष्टींचं माप आहेस; आणि हे जग देखील प्रत्यक्षात अगदी लहान कणासारखंच आहे.