बहिर् अन्तश् च भूतानाम् अचरं चरम् एव च । सूक्ष्मत्वात् तद् अविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्
सर्व जीवांच्या बाहेर आणि आत असलेले, स्थिर असूनही हलणारे; त्याची सूक्ष्मता असल्याने ओळखता न येणारे, दूर असूनही जवळ असलेले.
सर्वत्र चन्द्रार्कमयं सर्वत्रैव धरामयम् । सर्वत्र पर्वतमयं सर्वत्राब्धिमयं तथा
सर्वत्र चंद्रसूर्याचे स्वरूप असलेले, सर्वत्र पृथ्वीचे रूप असलेले, सर्वत्र पर्वतांचे आणि सर्वत्र समुद्रांचे स्वरूप असलेले.
सर्वत्र सारगुरुकं सर्वत्रैव नभोमयम् । सर्वत्र संसृतिमयं सर्वत्रैव जगन्मयम्
सर्वत्र सार आणि गुरुत्व आहे, सर्वत्र आकाशासारखी विशालता आहे; सर्वत्र जन्ममरणाचा प्रवाह आहे, सर्वत्रच हे विश्व भरलेलं आहे.
सर्वत्रैव च मोक्षात्म सर्वत्रैवाद्यचिन्मयम् । सर्वत्र सर्वार्थमयं सर्वतस् सर्ववर्जितम्
सर्वत्र मुक्तीचं स्वरूप आहे, सर्वत्र आद्य चेतना आहे; सर्वत्र सर्व अर्थांचं सार आहे आणि सर्वत्र सर्व गोष्टींपासून मुक्त असलेलं आहे.
घटे वटे पटे कुड्ये शकटे वानरे नरे । धाम्नि व्योम्नि तराव् अद्राव् अनिले सलिले ऽनले
मडक्यात, वडाच्या झाडात, कापडात, भिंतीत, गाडीत, माकडात, माणसात; निवासस्थानी, आकाशात, तार्यात, डोंगरात, वाऱ्यात, पाण्यात, आगीत—
नानाचारविकाराणि विविधावृत्तिमन्ति च । परमाण्वंशमात्रे ऽपि त्रिजगन्ति ददर्श सः
अगदी लहान कणातसुद्धा, विविध चालीरीती, बदल आणि असंख्य क्रिया असलेली तिन्ही जगं त्याने पाहिली.
मरिचस्यान्तरे तैक्ष्ण्यं शून्यत्वम् इव वाङ्ग खे । त्रिजगत् सत्य् असति च विद्यते चिन्मयात्मनि
जसा किरणाच्या आत धार असते, किंवा आकाशात किंवा वाणीमध्ये पोकळी असते, तसंच या चैतन्यस्वरूपामध्ये हे तिन्ही जग खरंही आहे आणि नाहीही आहे.
इत्य् एवं भावयन् मुक्तभावया शुद्धसंविदा । शक्रẖ क्रमेण तेनैव स निर्वाणम् अवाप्तवान्
अशा प्रकारे मुक्त अवस्थेच्या शुद्ध जाणीवेने चिंतन करत करत, इंद्राने हळूहळू त्याच मार्गाने निर्वाण प्राप्त केलं.
तस्याभवद् यश् शक्रस्य पुत्रḫ परपुरञ्जयः । सो ऽपि क्रमेण तेनैव तथैव ध्यानवान् अभूत्
त्या इंद्राला एक पुत्र झाला, त्याचं नाव होतं परपुरंजय. त्यानेही त्याच मार्गाने, तसंच ध्यान करत करत, मन लावलं.
ध्यानेन सर्वम् एकत्र पश्यंश् चिरम् उदारधीः । ददर्शेमम् असौ सर्गम् अस्मदीयं महामतिः
दिर्घ काळ ध्यान करून, सर्व काही एकच आहे असं पाहणाऱ्या त्या विशाल बुद्धीच्या महापुरुषाने, हे आपलं सृष्टीचक्र प्रत्यक्ष अनुभवलं.
ततो ऽस्मिन् विचरन् सर्गे शक्रान्ते शक्रतां गतः । चकार जगतां राज्यं वृत्तान्तशतशोभितम्
मग या सृष्टीत वावरताना, इंद्राच्या राज्याचा शेवट येताच, त्याने इंद्रपद मिळवले आणि जगावर राज्य केले, ज्यात असंख्य घडामोडींनी शोभा आली.
विद्याधरकुलाधीश इहाद्यैव स देवराट् । तस्येन्द्रस्य कुलोत्पन्न इति विद्धि यथास्थितम्
आज इथे, तो देवांचा राजा विद्यााधरांच्या कुळाचा अधिपती आहे; तो त्या इंद्राच्या वंशात जन्माला आला, हे तसेच समज.
ततो हृदयबीजस्थप्राङ्मुखाभ्यासयोगतः । बिसजालविलासादिवृत्तान्तम् अनुभूतवान्
मग हृदयातील बीजाकडे मन वळवण्याचा सराव केल्यामुळे, त्याने कमळाच्या तंतूंच्या खेळासारख्या अनेक अनुभव घेतले.
यथैष शक्रẖ कथितस् त्रसरेणूदरास्पदः । बिसवालास्पदश् चैतत्कुलजẖ कान्तिमान् अथ
जसा हा इंद्र, ज्याचे वर्णन केले, तो धुळीच्या कणात वास करत होता, तसाच त्या वंशात जन्मलेला हा तेजस्वी देखील कमळाच्या तंतूत वास करत होता.
तथा शतसहस्राणि तत्रतश् चान्यतश् च खे । तादृशव्यवहाराणि समतीतानि सन्ति च
अशा प्रकारच्या असंख्य घडामोडी इथे आणि तिथे, आकाशात, पूर्वीही घडल्या आहेत आणि अजूनही घडत आहेत.
वहतीयम् अविच्छिन्ना चिरायैवं तरङ्गिणी । तात दृश्यसरित् प्रौढा मूढा रूढेव तत्पदे
ही भासांची मोठी नदी, बाळा, खंड न पडता फार काळ वाहत आहे, जणू काही ती एक भ्रमित, प्रबळ धारा त्या अवस्थेत स्थिर झाली आहे.
इति मायेयम् आदीर्घा प्रसृतोपशमोन्मुखी । सत्यावलोकमात्रातिविलयैकविलासिनी
ही दीर्घ मायाजालाची लाट अशी पसरते, पण सत्याचा केवळ एक दृष्टिक्षेप पडताच ती विरून जाते आणि नाहीशी होण्यातच तिला आनंद मिळतो.
यतẖ कुतश्चिन् मायेयं यत्र क्वचन वानघ । यथा कथञ्चित् सम्पन्नमात्रैव परिदृश्यते
हे निष्पापा, ही माया कुठूनतरी येते आणि कुठेही, कशीही दिसते, पण ती फक्त निर्माण होताच थोड्या वेळासाठीच जाणवते.
अहम्भावचमत्कारमात्राद् वृष्टिर् इवाम्बुदात् । जायते मिहिकेवाशु प्रेक्षामात्रविनाशिनी
स्वतःची जाणीव होण्याच्या अद्भुततेतूनच 'मी'पणाची भावना निर्माण होते, जशी ढगातून पाऊस पडतो. पण ती भावना दवबिंदूसारखी क्षणातच ओळखीच्या नजरेत नाहीशी होते.
मैनां पताभिमतदर्शन पश्य दृश्यमुक्तं स्वभावम् अवभासनमात्रतत्त्वम् । सर्वार्थशून्यम् अत एव च शून्यरूपम् एकं खमात्रम् इव मात्र विकल्पम् एहि
हे मन, तुला जसा अनुभव घ्यायचा आहे तसा पाहा—जे काही दिसतं त्याचं खरं स्वरूप फक्त भास आहे, त्यात काहीही ठोस नाही, म्हणून ते रिकामं आहे. ते एकच आहे, अगदी आकाशासारखं, केवळ कल्पनेतून उभं राहतं.
यत्राहन्त्वं जगत् तत्र पूर्वम् आगत्य तिष्ठति । पराण्वन्तर् अपीन्द्रस्य त्रसरेणूदरे यथा
जिथे 'मी'पणाची भावना असते, तिथेच जग आधी येऊन उभं राहतं, जसं इंद्राचं अतीसूक्ष्म अस्तित्व अगदी धुळीच्या कणातही असतं.
भ्रमस्य जागतस्यास्य जातस्याकाशवर्णवत् । अहम्भावो ऽभिमन्त्रात्मा मूलम् आद्यम् उदाहृतम्
या भ्रमरूप जगात, जे आकाशाच्या रंगासारखं उत्पन्न झालं आहे, 'मी'पणाची भावना—जी ओळखीवर आधारलेली आहे—तीच मूळ आणि पहिली कारण मानली जाते.
वासनारससंसिक्ताद् अहम्बीजकणाद् अयम् । ब्रह्माद्रौ व्योमविपिने जायते त्रिजगद्द्रुमः
‘मी’ या बीजाला वासनांच्या रसाने भिजवले, आणि त्या बीजापासून, ब्रह्मदेवापासून ते डोंगरांपर्यंत, या आकाशरूपी अरण्यात तीन जगांचा वृक्ष उगवतो.
तारकापुष्पनिकरो विनीलाचलपल्लवः । सरित्सारसिरापूरो वासनासारसत्फलः
त्याच्या फुलांच्या झुंबरांनी तारे शोभतात, निळ्या पर्वतांची कोवळी पालवी त्याची पाने आहेत, नद्या आणि सरोवरे त्याची समृद्धी आहे, आणि वासनांचा गाभा हेच त्याचे फळ आहे.
अहन्त्वसलिलस्येदं जगत् स्पन्द उदाहृतः । चिच्चमत्करणे स्वादु वासनाविसरद्रसः
या जगाचा स्पंदन म्हणजे ‘मी’पणाच्या पाण्याची लाट आहे; चैतन्याच्या आनंदात वासनांचा गोडवा सर्वत्र पसरतो.
तारकाशीकरासारो नभोऽनन्तनिखातवान् । भावाभावमहावर्तो नानागिरितरङ्गकः
ताऱ्यांच्या प्रकाशाचा गाभा म्हणजे त्याचा शीतल दव, जो अनंत आकाशात खोल रुजलेला आहे; अस्तित्व आणि अनस्तित्वाचा मोठा भंवर अनेक पर्वतांच्या लाटांनी भरलेला आहे.
त्रिलोकीविलिखल्लेखो विलोलालोकफेनिलः । ब्रह्माण्डबुद्बुदोद्भेदẖ कवाटापीडपीवरः
ही तीनही जगं म्हणजे डोळ्यांना दिसणाऱ्या उसळत्या फेसासारखी एक क्षणिक खूण आहे; हे विश्व म्हणजे फुगलेला बुडबुडा, ज्याचं दार घट्ट बंद झालं आहे.
भूपीठदृढदिण्डीरपिण्डश् चिद्घनमण्डवान् । चित्राजवञ्जवीभावमज्जनोन्मज्जनात्मकः
ही पृथ्वी म्हणजे एक मजबूत ढोल आहे, शरीर हे जड चैतन्याचं गोळं आहे; ते वेगवेगळ्या विचित्र रूपांनी वर येतं आणि खाली जातं, सतत बुडतं आणि वर येतं.
जरामरणमोहादिवीचीचयचमत्कृतिः । उत्पन्नध्वंसदेहादिबिन्दुवृन्दैकमन्दिरः
वृद्धत्व, मृत्यू आणि मोह यांसारख्या लाटा म्हणजे एक अद्भुत चमत्कार आहे; शरीर आणि त्याचा नाश हे सगळं एकाच ठिकाणी निर्माण होतं आणि नाहीसं होतं.
अहन्त्वपवनस्पन्दो जगद् इत्य् अवगम्यताम् । अहन्त्वचन्द्रसौगन्ध्यं जगद् इत्य् एव बुध्यताम्
‘मीपणा’ या वाऱ्याची हालचाल म्हणजेच हे जग आहे असं समजावं; जसं चंद्राचा सुगंध म्हणजे ‘मीपणा’ तसंच हे जगही तसंच ओळखावं.