गृहस्थस् स ददर्शाथ कल्पितं नगरं हरिः । मणिमुक्ताप्रवालादिकृतप्राकारमन्दिरम्
गृहस्थ झाल्यावर, हरिने तिथे आपल्या कल्पनेतले एक नगर पाहिले, ज्याच्या प्राचीर आणि महाल मणी, मोती, प्रवाळ यांसारख्या रत्नांनी सजलेले होते.
नगरान्तर्गतो ऽपश्यत् ततो जनपदं हरिः । नानाद्रिग्रामगोवाटपत्तनारण्यसंयुतम्
त्या नगरात प्रवेश केल्यावर हरिने आजूबाजूचा प्रदेश पाहिला, जिथे वेगवेगळे डोंगर, खेडी, गोठे, गावे आणि अरण्ये होती.
तादृग्रतिश् चेतितवान् स शक्रो भुवणं ततः । साद्रिद्यूर्वीनदीशांशं सक्रियाकालकल्पनम्
अशा प्रकारच्या विचारांनी त्या इंद्राने पर्वत, पृथ्वी, नद्या, दिशा आणि कृती व काळ यांची विभागणी असलेलं जग मनाशी ठरवलं.
तादृग्रतिश् चेतितवान् स शक्रस् त्रिजगत् ततः । सपातालमहीव्योमविष्टपार्कादिपर्वतम्
अशा प्रकारच्या विचारांनी त्या इंद्राने पाताळ, पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग, सूर्य आणि इतर पर्वतांसह तिन्ही लोकांची कल्पना केली.
तत्रातिष्ठत् सुरेशत्वे स भोगभरभूषितः । पुत्रो बभूव तस्याथ कुन्दो नामातिवीर्यवान्
तेथे तो देवांचा स्वामी म्हणून राहिला, सुखसंपत्तीने सजलेला; नंतर त्याला कुंद नावाचा, अतिशय पराक्रमी असा मुलगा झाला.
ततो जीवितपर्यन्ते त्यक्त्वा देहम् अनिन्दितः । निर्वाणम् आययौ शक्रो निस्स्नेह इव दीपकः
मग आयुष्याच्या शेवटी, दोषरहितपणे, त्याने देह सोडला; इंद्र आसक्तिरहित दिव्यासारखा शांतपणे मुक्तीला गेला.
कुन्दस् त्रैलोक्यराजो ऽभूज् जनयित्वा सुतं शुभम् । कालेन जीवितस्यान्ते प्राप्तवान् परमं पदम्
कुंदाने तीनही लोकांचा राजा होऊन, एक सद्गुणी मुलगा जन्माला घातला आणि आयुष्याच्या शेवटी त्याने परम अवस्था प्राप्त केली.
तत्पुत्रो ऽपि तथैवाथ कृत्वा राज्ये सुतं निजम् । जगाम जीवितस्यान्ते पावनं परमं पदम्
त्याचा मुलगाही त्याचप्रमाणे, आपल्या मुलाला राज्यावर बसवून, आयुष्याच्या अखेरीस शुद्ध आणि सर्वोच्च अवस्था गाठली.
एवं पौत्रसहस्राणि समतीतानि सुन्दर । तत्राद्यापि सुरेशस्य येषां राज्ये स्थितो ऽंशकः
अशा प्रकारे, हजारो नातवंडे गेली, हे सुंदर एक, ज्यांच्या राज्यात आजही देवाधिदेवाचा अंश टिकून आहे.
इत्य् अद्य यावद् अमरेश्वरवंश एष सङ्कल्पितो जगति वंशपदं विधत्ते । तस्मिन् क्षते ऽपि गलिते ऽपि हते ऽपि नष्टे क्वाप्य् अम्बरे दिनकरातपपावनाणौ
म्हणून आजपर्यंत अमरनाथाच्या या वंशाने जगात आपले स्थान राखले आहे; तो वंश जरी कधी जखमी, कमी, नष्ट किंवा कुठेतरी हरवला तरी, सूर्यकिरणांनी तो नेहमीच पावन होतो.
तस्य शक्रस्य कुलजẖ कश्चिद् आसीत् सुराधिपः । तत्रोत्तमगुणश् श्रीमान् पाश्चात्या यस्य सा तनुः
त्या शक्राच्या कुळात एक देवांचा स्वामी जन्माला आला होता, ज्याच्यात उत्तम गुण होते आणि ज्याचे शरीर पश्चिमेकडील प्रदेशातील होते.
अथेन्द्रकुलपुत्रस्य तस्य तत्र बभूव ह । प्रतिभाज्ञानसम्प्राप्तिर् बृहस्पतिगिरोदिता
मग त्या इंद्रवंशातील पुत्राला तिथे बुध्दी आणि ज्ञान मिळाले, जसे बृहस्पतीच्या वचनांनी सांगितले आहे.
ततो विदितवेद्यो ऽसौ यथाप्राप्तानुवृत्तिमान् । चकार जगतां राज्यम् आज्यपानाम् अधीश्वरः
मग तो जाणण्यासारखा आणि समजून घेणारा, मिळालेल्या गोष्टींनुसार वागत, जगातील राज्ये चालवू लागला आणि आहुती देणाऱ्यांचा स्वामी झाला.
युयुधे दानवैस् सार्धम् अजयत् सर्वशात्रवान् । शतं चकार यज्ञानाम् अज्ञानोत्तीर्णमानसः
त्याने दानवांबरोबर युद्ध केले आणि सर्व शत्रूंवर विजय मिळवला; अज्ञान ओलांडून, त्याने शंभर यज्ञ केले.
उवास कार्यवशतो बिसवालान्तरे चिरम् । अन्यान्य् अपि च वृत्तान्तशतान्य् अनुबभूव ह
परिस्थितीमुळे तो बराच काळ कमळाच्या दांड्यात राहिला आणि त्याने आणखीही असंख्य घटना अनुभवल्या.
कदाचिद् आसीत् तस्येच्छा प्रबोधबलशालिनः । ब्रह्मतत्त्वम् अवेक्षे ऽहं यथावद् ध्यानवान् इति
एकदा, जागृतीची शक्ती लाभलेल्या त्याच्या मनात अशी इच्छा निर्माण झाली की, 'मी ध्यान करून ब्रह्मतत्त्वाचे खरे स्वरूप जाणून घेईन.'
सो ऽपश्यत् प्रणिधानेन तत एकान्तसंस्थितः । स बाह्याभ्यन्तराशेषकरणत्यागशान्तधीः
मग तो एकांतात स्थिर झाला आणि बाह्य व अंतर्गत सर्व क्रिया सोडून, शांत चित्ताने खोल ध्यानात मग्न झाला.
सर्वशक्ति परं ब्रह्म सर्ववस्तुमयं ततम् । सर्वथा सर्वदा सर्वं सर्वैस् सर्वत्र सर्वगम्
त्याने सर्वशक्तिमान, सर्वत्र व्यापून असलेले, सर्व वस्तूंमध्ये भरून राहिलेले, सदैव सर्वत्र असलेले, सर्वांना व्यापणारे परम ब्रह्म पाहिले.
सर्वतḫ पाणिपादान्तं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतश् श्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य संस्थितम्
सर्वत्र हातपाय असलेले, सर्वत्र डोळे, डोके आणि तोंड असलेले, जगात सर्वत्र कान असलेले, सर्व काही व्यापून स्थिर असलेले.
सर्वेन्द्रियगुणैर् मुक्तं सर्वेन्द्रियगुणान्वितम् । असक्तं सर्वभृच् चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च
सर्व इंद्रियांच्या गुणांपासून मुक्त, तरीही सर्व इंद्रियांचे गुण असलेले; आसक्ती नसलेले, पण सर्वांना आधार देणारे; गुणरहित, पण गुणांचा अनुभव घेणारे.
बहिर् अन्तश् च भूतानाम् अचरं चरम् एव च । सूक्ष्मत्वात् तद् अविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्
सर्व जीवांच्या बाहेर आणि आत असलेले, स्थिर असूनही हलणारे; त्याची सूक्ष्मता असल्याने ओळखता न येणारे, दूर असूनही जवळ असलेले.
सर्वत्र चन्द्रार्कमयं सर्वत्रैव धरामयम् । सर्वत्र पर्वतमयं सर्वत्राब्धिमयं तथा
सर्वत्र चंद्रसूर्याचे स्वरूप असलेले, सर्वत्र पृथ्वीचे रूप असलेले, सर्वत्र पर्वतांचे आणि सर्वत्र समुद्रांचे स्वरूप असलेले.
सर्वत्र सारगुरुकं सर्वत्रैव नभोमयम् । सर्वत्र संसृतिमयं सर्वत्रैव जगन्मयम्
सर्वत्र सार आणि गुरुत्व आहे, सर्वत्र आकाशासारखी विशालता आहे; सर्वत्र जन्ममरणाचा प्रवाह आहे, सर्वत्रच हे विश्व भरलेलं आहे.
सर्वत्रैव च मोक्षात्म सर्वत्रैवाद्यचिन्मयम् । सर्वत्र सर्वार्थमयं सर्वतस् सर्ववर्जितम्
सर्वत्र मुक्तीचं स्वरूप आहे, सर्वत्र आद्य चेतना आहे; सर्वत्र सर्व अर्थांचं सार आहे आणि सर्वत्र सर्व गोष्टींपासून मुक्त असलेलं आहे.
घटे वटे पटे कुड्ये शकटे वानरे नरे । धाम्नि व्योम्नि तराव् अद्राव् अनिले सलिले ऽनले
मडक्यात, वडाच्या झाडात, कापडात, भिंतीत, गाडीत, माकडात, माणसात; निवासस्थानी, आकाशात, तार्यात, डोंगरात, वाऱ्यात, पाण्यात, आगीत—
नानाचारविकाराणि विविधावृत्तिमन्ति च । परमाण्वंशमात्रे ऽपि त्रिजगन्ति ददर्श सः
अगदी लहान कणातसुद्धा, विविध चालीरीती, बदल आणि असंख्य क्रिया असलेली तिन्ही जगं त्याने पाहिली.
मरिचस्यान्तरे तैक्ष्ण्यं शून्यत्वम् इव वाङ्ग खे । त्रिजगत् सत्य् असति च विद्यते चिन्मयात्मनि
जसा किरणाच्या आत धार असते, किंवा आकाशात किंवा वाणीमध्ये पोकळी असते, तसंच या चैतन्यस्वरूपामध्ये हे तिन्ही जग खरंही आहे आणि नाहीही आहे.
इत्य् एवं भावयन् मुक्तभावया शुद्धसंविदा । शक्रẖ क्रमेण तेनैव स निर्वाणम् अवाप्तवान्
अशा प्रकारे मुक्त अवस्थेच्या शुद्ध जाणीवेने चिंतन करत करत, इंद्राने हळूहळू त्याच मार्गाने निर्वाण प्राप्त केलं.
तस्याभवद् यश् शक्रस्य पुत्रḫ परपुरञ्जयः । सो ऽपि क्रमेण तेनैव तथैव ध्यानवान् अभूत्
त्या इंद्राला एक पुत्र झाला, त्याचं नाव होतं परपुरंजय. त्यानेही त्याच मार्गाने, तसंच ध्यान करत करत, मन लावलं.
ध्यानेन सर्वम् एकत्र पश्यंश् चिरम् उदारधीः । ददर्शेमम् असौ सर्गम् अस्मदीयं महामतिः
दिर्घ काळ ध्यान करून, सर्व काही एकच आहे असं पाहणाऱ्या त्या विशाल बुद्धीच्या महापुरुषाने, हे आपलं सृष्टीचक्र प्रत्यक्ष अनुभवलं.