कल्पावसानजरढं कालकोकिलरूपया । पातितं शान्तम् आयातं क्वाप्य् अन्तर्धानम् आगतम्
कल्पाच्या शेवटी, वृद्ध आणि थकलेले, काळाच्या कोकिळेच्या रूपाने खाली पडलं, शांत झालं, कुठेतरी पोहोचलं आणि मग अदृश्य झालं.
तत्राभूद् अमराधीशश् शक्रस् त्रिभुवनेश्वरः । क्षौद्रकुम्भनिषण्णानां क्षुद्राणाम् इव नायकः
तेथे अमरांच्या राजाचा, म्हणजे इंद्राचा, तीनही लोकांचा स्वामी, मधाच्या मडक्याभोवती बसलेल्या लहानसहान लोकांचा प्रमुख जसा असतो तसा, राज्य होता.
गुरूपदेशस्वाभ्यासात् स क्षीणावरणो ऽभवत् । महात्मा भावितात्मान्तḫ पूर्वापरविदां वरः
गुरुंच्या शिकवणीचा सराव केल्यामुळे त्याच्यावरची अडथळ्यांची जाळी दूर झाली; तो मोठ्या मनाचा, अंतर्यामी शुद्ध, भूतकाळ आणि भविष्यकाळ जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ झाला.
नारायणादिषु ततẖ कदाचिद् वीर्यशालिषु । क्वचिद् एव निलीनेषु सत्स्व् एकस् स सुराधिपः
नारायण आणि इतर सामर्थ्यवानांमध्ये, कधी कधी स्वतःमध्ये गुंतलेल्या लोकांमध्ये, तो एकटाच देवांचा स्वामी राहिला.
शस्त्रज्वालानलोद्गारैर् अयुध्यत महासुरैः । विजितस् तैर् महावीरैर् अतो व्यद्रवद् आद्रुतम्
त्याने मोठ्या राक्षसांशी, शस्त्रांच्या ज्वाळा आणि अग्नीच्या उड्या घेऊन, प्रचंड युद्ध केलं. पण त्या पराक्रमी वीरांनी त्याला हरवलं, आणि मग तो घाबरून पळून गेला.
दिशो दश स वेगेन दुद्रावाभिद्रुतो ऽरिभिः । न विश्रमास्पदं प्राप परलोक इवाधमः
तो शत्रूंनी मागे लागल्यामुळे दहा दिशांना वेगाने धावत सुटला; त्याला कुठेही विश्रांती मिळाली नाही, जणू दुसऱ्या जगातला नीच मनुष्य जसा असतो तसा.
उद्भ्रान्तवृत्तिष्व् अरिषु मनाक् छिद्रम् अवाप्य सः । प्रशमं कार्यसङ्कल्पं नीत्वा स्वं स्वान्तर् एव हि
शत्रूंच्या मनात गोंधळ निर्माण झाला तेव्हा त्याने थोडीशी संधी मिळवली; मग आपला हेतू शांत करून तो स्वतःच्या अंतरात मागे सरला.
कम् अप्य् अर्कांशुकोटिस्थं त्रसरेणुं विवेश सः । संविद्रूपतया पद्मकोशं स मधुपो यथा
तो जसा मधमाशी कमळाच्या कळीमध्ये शिरते तसा, सूर्यकिरणातल्या एका धुळीच्या कणात, जाणीवस्वरूपाने, तो शिरला.
स तत्राशु विशश्राम चिराद् आश्वासम् आययौ । अथ विस्मृतसङ्ग्रामो निर्वृतिं समुपागमत्
तेथे त्याने पटकन विश्रांती घेतली आणि खूप दिवसांनी त्याला दिलासा मिळाला. मग युद्धाची आठवणही राहिली नाही आणि त्याला समाधान मिळाले.
कल्पितं सद्म तत्राथ स क्षणाद् अनुभूतवान् । तस्मिन् सद्मनि पद्माभे रेमे स्व इव विष्टपे
तेथे त्याच्या कल्पनेत एक सुंदर राजवाडा उभा राहिला आणि त्या कमळासारख्या तेजस्वी राजवाड्यात तो अगदी आपल्या स्वर्गात असल्यासारखा आनंदाने रमला.
गृहस्थस् स ददर्शाथ कल्पितं नगरं हरिः । मणिमुक्ताप्रवालादिकृतप्राकारमन्दिरम्
गृहस्थ झाल्यावर, हरिने तिथे आपल्या कल्पनेतले एक नगर पाहिले, ज्याच्या प्राचीर आणि महाल मणी, मोती, प्रवाळ यांसारख्या रत्नांनी सजलेले होते.
नगरान्तर्गतो ऽपश्यत् ततो जनपदं हरिः । नानाद्रिग्रामगोवाटपत्तनारण्यसंयुतम्
त्या नगरात प्रवेश केल्यावर हरिने आजूबाजूचा प्रदेश पाहिला, जिथे वेगवेगळे डोंगर, खेडी, गोठे, गावे आणि अरण्ये होती.
तादृग्रतिश् चेतितवान् स शक्रो भुवणं ततः । साद्रिद्यूर्वीनदीशांशं सक्रियाकालकल्पनम्
अशा प्रकारच्या विचारांनी त्या इंद्राने पर्वत, पृथ्वी, नद्या, दिशा आणि कृती व काळ यांची विभागणी असलेलं जग मनाशी ठरवलं.
तादृग्रतिश् चेतितवान् स शक्रस् त्रिजगत् ततः । सपातालमहीव्योमविष्टपार्कादिपर्वतम्
अशा प्रकारच्या विचारांनी त्या इंद्राने पाताळ, पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग, सूर्य आणि इतर पर्वतांसह तिन्ही लोकांची कल्पना केली.
तत्रातिष्ठत् सुरेशत्वे स भोगभरभूषितः । पुत्रो बभूव तस्याथ कुन्दो नामातिवीर्यवान्
तेथे तो देवांचा स्वामी म्हणून राहिला, सुखसंपत्तीने सजलेला; नंतर त्याला कुंद नावाचा, अतिशय पराक्रमी असा मुलगा झाला.
ततो जीवितपर्यन्ते त्यक्त्वा देहम् अनिन्दितः । निर्वाणम् आययौ शक्रो निस्स्नेह इव दीपकः
मग आयुष्याच्या शेवटी, दोषरहितपणे, त्याने देह सोडला; इंद्र आसक्तिरहित दिव्यासारखा शांतपणे मुक्तीला गेला.
कुन्दस् त्रैलोक्यराजो ऽभूज् जनयित्वा सुतं शुभम् । कालेन जीवितस्यान्ते प्राप्तवान् परमं पदम्
कुंदाने तीनही लोकांचा राजा होऊन, एक सद्गुणी मुलगा जन्माला घातला आणि आयुष्याच्या शेवटी त्याने परम अवस्था प्राप्त केली.
तत्पुत्रो ऽपि तथैवाथ कृत्वा राज्ये सुतं निजम् । जगाम जीवितस्यान्ते पावनं परमं पदम्
त्याचा मुलगाही त्याचप्रमाणे, आपल्या मुलाला राज्यावर बसवून, आयुष्याच्या अखेरीस शुद्ध आणि सर्वोच्च अवस्था गाठली.
एवं पौत्रसहस्राणि समतीतानि सुन्दर । तत्राद्यापि सुरेशस्य येषां राज्ये स्थितो ऽंशकः
अशा प्रकारे, हजारो नातवंडे गेली, हे सुंदर एक, ज्यांच्या राज्यात आजही देवाधिदेवाचा अंश टिकून आहे.
इत्य् अद्य यावद् अमरेश्वरवंश एष सङ्कल्पितो जगति वंशपदं विधत्ते । तस्मिन् क्षते ऽपि गलिते ऽपि हते ऽपि नष्टे क्वाप्य् अम्बरे दिनकरातपपावनाणौ
म्हणून आजपर्यंत अमरनाथाच्या या वंशाने जगात आपले स्थान राखले आहे; तो वंश जरी कधी जखमी, कमी, नष्ट किंवा कुठेतरी हरवला तरी, सूर्यकिरणांनी तो नेहमीच पावन होतो.
तस्य शक्रस्य कुलजẖ कश्चिद् आसीत् सुराधिपः । तत्रोत्तमगुणश् श्रीमान् पाश्चात्या यस्य सा तनुः
त्या शक्राच्या कुळात एक देवांचा स्वामी जन्माला आला होता, ज्याच्यात उत्तम गुण होते आणि ज्याचे शरीर पश्चिमेकडील प्रदेशातील होते.
अथेन्द्रकुलपुत्रस्य तस्य तत्र बभूव ह । प्रतिभाज्ञानसम्प्राप्तिर् बृहस्पतिगिरोदिता
मग त्या इंद्रवंशातील पुत्राला तिथे बुध्दी आणि ज्ञान मिळाले, जसे बृहस्पतीच्या वचनांनी सांगितले आहे.
ततो विदितवेद्यो ऽसौ यथाप्राप्तानुवृत्तिमान् । चकार जगतां राज्यम् आज्यपानाम् अधीश्वरः
मग तो जाणण्यासारखा आणि समजून घेणारा, मिळालेल्या गोष्टींनुसार वागत, जगातील राज्ये चालवू लागला आणि आहुती देणाऱ्यांचा स्वामी झाला.
युयुधे दानवैस् सार्धम् अजयत् सर्वशात्रवान् । शतं चकार यज्ञानाम् अज्ञानोत्तीर्णमानसः
त्याने दानवांबरोबर युद्ध केले आणि सर्व शत्रूंवर विजय मिळवला; अज्ञान ओलांडून, त्याने शंभर यज्ञ केले.
उवास कार्यवशतो बिसवालान्तरे चिरम् । अन्यान्य् अपि च वृत्तान्तशतान्य् अनुबभूव ह
परिस्थितीमुळे तो बराच काळ कमळाच्या दांड्यात राहिला आणि त्याने आणखीही असंख्य घटना अनुभवल्या.
कदाचिद् आसीत् तस्येच्छा प्रबोधबलशालिनः । ब्रह्मतत्त्वम् अवेक्षे ऽहं यथावद् ध्यानवान् इति
एकदा, जागृतीची शक्ती लाभलेल्या त्याच्या मनात अशी इच्छा निर्माण झाली की, 'मी ध्यान करून ब्रह्मतत्त्वाचे खरे स्वरूप जाणून घेईन.'
सो ऽपश्यत् प्रणिधानेन तत एकान्तसंस्थितः । स बाह्याभ्यन्तराशेषकरणत्यागशान्तधीः
मग तो एकांतात स्थिर झाला आणि बाह्य व अंतर्गत सर्व क्रिया सोडून, शांत चित्ताने खोल ध्यानात मग्न झाला.
सर्वशक्ति परं ब्रह्म सर्ववस्तुमयं ततम् । सर्वथा सर्वदा सर्वं सर्वैस् सर्वत्र सर्वगम्
त्याने सर्वशक्तिमान, सर्वत्र व्यापून असलेले, सर्व वस्तूंमध्ये भरून राहिलेले, सदैव सर्वत्र असलेले, सर्वांना व्यापणारे परम ब्रह्म पाहिले.
सर्वतḫ पाणिपादान्तं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतश् श्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य संस्थितम्
सर्वत्र हातपाय असलेले, सर्वत्र डोळे, डोके आणि तोंड असलेले, जगात सर्वत्र कान असलेले, सर्व काही व्यापून स्थिर असलेले.
सर्वेन्द्रियगुणैर् मुक्तं सर्वेन्द्रियगुणान्वितम् । असक्तं सर्वभृच् चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च
सर्व इंद्रियांच्या गुणांपासून मुक्त, तरीही सर्व इंद्रियांचे गुण असलेले; आसक्ती नसलेले, पण सर्वांना आधार देणारे; गुणरहित, पण गुणांचा अनुभव घेणारे.