इत्थं निर्मोक्षदोषस् स्यान् न च तस्यांशसम्भवः । यस्माद् देवर्षिमुनयो दृश्यन्ते मुक्तिभाजनम्
अशा प्रकारे, मुक्ती न मिळण्याचा दोष टिकून राहतो आणि तो पूर्णपणे नाहीसा होत नाही. म्हणूनच देव, ऋषी आणि मुनी हे मुक्तीचे पात्र म्हणून ओळखले जातात.
यदि स्याज् जगदादीदं तत् स्यान् मोक्षो न कस्यचित् । बाह्यस्थम् अस्तु हृत्स्थं वा दृश्यं नाशाय केवलम्
जर हे जग आणि त्याची सुरुवात खरंच अस्तित्वात असती, तर कुणालाही मुक्ती मिळू शकली नसती. बाहेर दिसणारी किंवा मनात असणारी कोणतीही गोष्ट शेवटी नष्ट होण्यासाठीच असते.
तस्माद् इमां प्रतिज्ञां त्वं शृणु रामातिभीषणाम् । याम् उत्तरेण ग्रन्थेन नूनं त्वम् अवबुध्यसे
म्हणून, हे राम, आता मी तुला एक अत्यंत भयानक प्रतिज्ञा सांगतो, जी पुढील संवादातून तुला नक्कीच समजून येईल.
अयम् आकाशभूतादिरूपो ऽहं चेति लक्षितः । जगच्छब्दस्य नामार्थो ननु नास्त्य् एव कश्चन
हा 'मी', जो आकाश आणि पंचमहाभूतांच्या रूपात ओळखला जातो, आणि 'जग' हा शब्द—खरं तर या दोन्हींचा प्रत्यक्ष अर्थ काहीच नाही.
यद् इदं दृश्यते किञ्चिद् दृश्यजालं पुरोगतम् । एकं ब्रह्मैव तत् सर्वम् अजरामरम् अव्ययम्
इथे जे काही दिसतं, समोरचं हे सर्व दृश्यांचं जाळं—हे सगळं एकच ब्रह्म आहे, जे नित्य, अजर, अमर आणि अविनाशी आहे.
पूर्णे पूर्णं प्रसरति शान्ते शान्तं परं स्थितम् । व्योमन्य् एवोदितं व्योम ब्रह्म ब्रह्मणि तिष्ठति
पूर्णातून पूर्णच निर्माण होतं; शांततेत परिपूर्ण शांतता वास करते; आकाशातूनच आकाश प्रकटतं; ब्रह्मामध्येच ब्रह्म स्थिर आहे.
न दृश्यम् अस्ति नो दृक् च न द्रष्टा न च दर्शनम् । न शून्यं नो जडं नो चिच् छान्तम् एवेदम् आततम्
इथे पाहणारा नाही, पाहिलं जाणारं नाही, पाहण्याची क्रिया नाही; शून्यपण नाही, जडपण नाही, चैतन्यपणही नाही—फक्त ही शांतता सर्वत्र पसरली आहे.
वन्ध्यापुत्रेण पिष्टो ऽद्रिश् शशशृङ्गं प्रमायते । प्रसार्य भुजसङ्घातं शिला नृत्यति ताण्डवम्
वंध्येच्या मुलाने डोंगर भरडला; सशाच्या शिंगाचं मोजमाप केलं; आणि दगडाने हात पसरून तांडव नृत्य केलं.
स्रवन्ति सिकतास् तैलं पठन्त्य् उपलपुत्रिकाः । गर्जन्ति चित्रजलदा इतीवेदं वचः प्रभो
वाळूच्या कणांतून तेल वाहतं, दगडांच्या मुली वेदपाठ करतात, रंगवलेल्या ढगांतून गडगडाट होतो—हे प्रभो, अशीच ही वाक्यं आहेत.
जरामरणदुःखादिशैलाकाशमयं जगत् । नास्तीति किम् इदं नाम भवतापि ममोच्यते
हे जग म्हटलं जातं ते म्हातारपण, मृत्यू आणि दुःख यांच्या आकाशातून बनलेलं आहे—मग आपण दोघंही याला खरंच आहे असं का म्हणतो?
यथेदं न स्थितं विश्वं नोत्पन्नं न च विद्यते । तथा कथय मे ब्रह्मन् येनैतन् निश्चितं भवेत्
जसं हे विश्व न स्थिर आहे, न निर्माण झालंय, न अस्तित्वात आहे, तसं स्पष्टपणे मला सांग, ब्रह्मन्, ज्यामुळे हे नक्की ठरू शकेल.
नासमन्वितवाग् अस्मि शृणु राघव कथ्यते । यथेदम् असद् आभाति वन्ध्यापुत्र इवारवी
माझ्या बोलण्यात सामर्थ्य नाही; ऐक रे राघव, मी सांगतो— जसं हे खोटं वाटतं, वंध्येच्या पोटी जन्मलेला मुलगा जसा वाळवंटात असतो.
इदम् आदाव् अनुत्पन्नं सर्गादौ तेन नास्त्य् अलम् । इदं हि मनसा भाति स्वप्नादौ पत्तनं यथा
सृष्टीच्या सुरुवातीला हे काहीच निर्माण झालं नव्हतं; म्हणून काहीच नाही असं समज. हे मनात जसं दिसतं, तसंच जसं स्वप्नातलं शहर भासतं.
मन एव च सर्गादाव् अनुत्पन्नम् असद्वपुः । तथैतच् छृणु वक्ष्यामि यथैतद् अनुभूयते
सृष्टीच्या आरंभी मनही निर्माण झालेलं नव्हतं, त्याचं रूपही खरं नाही. म्हणून ऐक, मी सांगतो, हे कसं अनुभवायला येतं.
मनो दृश्यमयं दोषं तनोतीमं क्षयात्मकम् । असद् एवासदाकारं स्वप्नस् स्वप्नान्तरं यथा
मन हे जे दृश्यांपासून बनले आहे, तेच हा दोष निर्माण करते, जो नाशाला कारणीभूत असतो. हे खरे नाही, आणि त्याचा देखावा देखील खोटाच असतो, जणू एक स्वप्न दुसऱ्या स्वप्नात घडल्यासारखे.
तत् स्वयं स्वैरम् एवाशु सङ्कल्पयति देहकम् । तेनेयम् इन्द्रजालश्रीर् विततेन वितन्यते
हेच मन आपल्या इच्छेने लगेचच देहाची कल्पना करते; आणि या कल्पनेमुळे हा सारा मायाजाळाचा देखावा पसरतो.
स्फुरति गच्छति वल्गति याचते भवति मज्जति संहरति स्वयम् । अमरताम् उपयात्य् अपि केवलं चलति चञ्चलशक्तितया मनः
हे मन कधी चमकतं, कधी धावू लागतं, कधी नाचतं, कधी मागणं करतं, कधी काही होतं, कधी बुडतं, कधी आपोआप मागे घेतं; कधी अमरत्वही मिळवतं, पण त्याची चंचलता मात्र कायमच असते.
भगवन् मुनिशार्दूल किम् इवेह मनो भ्रमे । विद्यते कथम् उत्पन्नं मनो मायामयं कुतः
भगवंत, ऋषीमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, या मनाचा गोंधळ नेमका काय आहे? हे कसे अस्तित्वात येते, हे माया-मय मन कसे निर्माण होते आणि कुठून येते?
उत्पत्तिम् आदाव् इति मे समासेन वद प्रभो । प्रवक्ष्यसि ततश् शिष्टं वक्तव्यं वदतां वर
हे प्रभो, सुरुवातीला या सृष्टीची उत्पत्ती कशी झाली ते मला थोडक्यात सांग. नंतर उरलेलं सर्व तू मला विस्ताराने सांगशील, बोलणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या.
महाप्रलयसम्पत्ताव् असत्तां समुपागते । अशेषदृश्ये सर्गादौ शान्तम् एवावशिष्यते
महाप्रलयाच्या वेळी जेव्हा सर्व काही नाहीसं होतं, आणि सृष्टीच्या आरंभी सर्व दृश्य रूप नाहीसं होतं, तेव्हा फक्त शांतता उरते.
आस्ते ऽनस्तमितो भास्वान् अजो देवो निरामयः । सर्वदा सर्वकृत् सर्वः परमात्मा महेश्वरः
तो तेजस्वी, अजन्मा, दिव्य आणि दोषरहित परमेश्वर कधीही अस्त नाहीसा होत नाही. तो सर्वत्र, सर्वकाळ, सर्वांचा आधार, सर्वकाही करणारा, आणि सर्वांचा परमात्मा आहे.
यतो वाचो निवर्तन्ते यो मुक्तैर् अवगम्यते । यस्य चात्मादिकास् सञ्ज्ञाः कल्पिता न स्वभावजाः
ज्याच्यापर्यंत शब्द पोहोचू शकत नाहीत, ज्याला मुक्तांनी अनुभवले आहे, आणि ज्याला 'आत्मा' वगैरे नावे आपण कल्पना केली आहेत, ती त्याच्या खऱ्या स्वरूपातून आलेली नाहीत.
यः पुमान् साङ्ख्यदृष्टीनां ब्रह्म वेदान्तवादिनाम् । विज्ञानमात्रं विज्ञानविदाम् एकान्तनिर्मलम्
जो पुरुष सांख्य मतानुसार ब्रह्म आहे, वेदान्ती लोकांना शुद्ध चैतन्य आहे, आणि ज्यांना खरी ज्ञानाची ओळख आहे त्यांना तो एकदम निर्मळ जागरूकता आहे.
यश् शून्यवादिनां शून्यं भासको यो ऽर्कतेजसाम् । वक्ता स्मर्ता ऋतं भोक्ता द्रष्टा कर्ता सदैव यः
जो शून्यवाद्यांना शून्य वाटतो, सूर्याच्या तेजाचे उपासकांना प्रकाश देणारा आहे; तो नेहमीच बोलणारा, आठवण करणारा, सत्याचा अनुभव घेणारा, पाहणारा आणि करणारा आहे.
सद् अप्य् असद् यो जगति यो देहस्थो ऽपि दूरगः । चित्प्रकाशो ह्य् अयं यस्माद् आलोक इव भास्वतः
तो या जगात असूनही अस्तित्वात आणि नसलेला आहे; शरीरात राहत असूनही दूर आहे; कारण हीच ती चैतन्याची ज्योत आहे, जशी सूर्यापासून प्रकाश येतो.
यस्माद् विष्ण्वादयो देवास् सूर्याद् इव मरीचयः । यस्माज् जगन्त्य् अनन्तानि बुद्बुदा जलधेर् इव
ज्याच्यापासून विष्णूसारखे देव निर्माण होतात, जसे सूर्यापासून किरण येतात; आणि ज्याच्यापासून अनंत जग निर्माण होतात, जसे समुद्रातून फुग्यांचे थेंब उगवतात.
यं यान्ति दृश्यवृन्दानि पयांसीव महाम्बुधिम् । य आत्मानं पदार्थं च प्रकाशयति दीपवत्
ज्यात सर्व दृश्य गोष्टी जणू नद्या महासागरात मिळाव्यात तशा एकरूप होतात, आणि जे स्वतःला व इतर सर्व वस्तूंना दिव्यासारखं प्रकाशमान करतं.
आकाशे यश् शरीरे च दृषत्स्व् अप्सु लतासु च । पांसुष्व् अद्रिषु वातेषु पातालेषु च संस्थितः
जे आकाशात, देहात, दगडात, पाण्यात, वेलींमध्ये, धुळीत, पर्वतांत, वाऱ्यात आणि पाताळातही वास करतं.
यः प्लावयति संरब्धं पुर्यष्टकम् इतस् ततः । येन मूकीकृता मूढाश् शिला ध्यानम् इवास्थिताः
जे आठ प्रकारच्या देहाला सर्वदूर वेगाने व्यापून टाकतं; ज्यामुळे मूढ लोक जणू ध्यानस्थ शिळेसारखे गप्प बसतात.
व्योम येन कृतं शून्यं शैला येन घनीकृताः । आपो द्रुताः कृता येन दीप्तो यस्य वशाद् रविः
ज्यामुळे आकाश रिकामं होतं, पर्वत घट्ट होतात, पाणी वेगाने वाहतं, आणि ज्याच्या इच्छेने सूर्य तेजस्वीपणे प्रकाशतो.