ब्रह्मण्य् अनन्यो ऽप्य् अन्याभो घुग्घुन्थकवद् उत्थितः । तत्स्थस् स एवास इवाप्य् अतत्स्थ इव सर्गकः
ब्रह्माशी एकरूप असूनही, जणू काही वेगळा आहे असं वाटतं, जसं विषातून घुग्घुंथक तयार होतो. तो त्या अवस्थेत स्थिर आहे, पण तरीही तो जणू काही स्थिर आहे आणि नाही असंही वाटतं, जणू सृष्टीकर्ता आहे तसं.
विषं विषत्वम् अजहद् यथा स्वान्तẖ क्रिमिẖ क्रमात् । न जायते न म्रियते जायते म्रियते ऽपि च
जसं एखादा किडा आपलं विषारीपण सोडत नाही आणि आतून हळूहळू निर्माण होतो, तसं हेही जन्मत नाही, मरत नाही, पण तरीही जन्मतोय आणि मरतोय असं भासतं.
स्वेनैव संविदर्थेन पदार्थानाम् अरूपिणा । तीर्यते गोष्पदम् इव न तु दैवाद् भवार्णवः
स्वतःच्या शुद्ध चैतन्यस्वरूपामुळे, जी निराकार आहे, संसाराचा महासागर गायीच्या पावलातील पाण्यासारखा सहज ओलांडता येतो; ते नशीबामुळे होत नाही.
सर्वभावान्तरावस्था सर्वभावातिशायिनी । अन्तश्शीतलता यस्मिंस् तस्मिन् किम् अवहेलनम्
जी सर्व सत्त्वांच्या अंतर्यामध्ये आहे, सर्व अवस्थांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, आणि ज्यात आतून शांती आहे—त्या अवस्थेकडे दुर्लक्ष कसं करता येईल?
जगत्पदार्थसत्तान्तस् सामान्येनाशु भाव्यताम् । मनोऽहङ्कारबुद्ध्यादिẖ कẖ कलङ्को ऽमलात्मनि
जगातील वस्तूंचं अस्तित्व एकत्रितपणे लवकरच विचारात घ्या. मन, अहंकार, बुद्धी आणि अशा गोष्टी शुद्ध आत्म्यावर कशा काय डाग आणू शकतात?
यथा घटपटाद्य् अर्थान् पश्यस्य् अर्थं शरीरकम् । तथाहन्त्वमनोबुद्धिवेदनाद्य् अपि पश्य हे
जसं मडके, कापड यांसारख्या वस्तूंमध्ये शरीराचं तत्त्व पाहतोस, तसंच, मित्रा, अहंकार, मन, बुद्धी, संवेदना आणि इतरही गोष्टींमध्ये तेच तत्त्व पाहा.
जगत्पदार्थसार्थौघं मनोबुद्ध्यादिसंयुतम् । ज्ञ एवासंविदंस् तिष्ठ परिनिष्ठितनिष्ठया
जगातील सर्व वस्तू, मन आणि बुद्धीसह, केवळ एकत्र आलेला समूह आहे असं ओळखा; आणि निश्चयाने स्थिर राहून, शुद्ध जाणीवेतच स्थित व्हा.
न केनचित् कस्यचिद् एव कश्चिद् दोषो न चैवेह गुणẖ कदाचित् । सुखेन दुẖखेन भवाभवेन न चास्ति भोक्ता न च कर्तृतेति
इथे कुणाच्याही ठिकाणी कोणताही दोष नाही, आणि कधीच गुणही नाहीत; सुख, दु:ख, जन्म किंवा मृत्यू यामध्ये कुणी भोगणारा किंवा करणारा नाही.
ख एव व्योम सम्पन्नम् इति सङ्कल्पनं यथा । भ्रान्तिमात्रम् असद्रूपं तथाहम्भावभावनम्
जसं आकाश भरलेलं आहे असं वाटणं फक्त कल्पना आहे आणि ती एक भ्रम आहे, तसंच 'मीपणा' असं वाटणं हेही निव्वळ भ्रम आहे.
खं खे जातम् इति भ्रान्तेर् अहं कल्पयिता यथा । तथा निर्व्यपदेश्यात्म सद् अस्त्य् असद् इवाततम्
जसं भ्रमामुळे कोणी म्हणतं की आकाशातूनच आकाश जन्मलं, तसंच न सांगता येणाऱ्या आत्म्यातून खरं अस्तित्व असं पसरलेलं दिसतं, जणू काही ते खरं नाहीच.
खे खात्मैवास्ति चिद्रूपं तत् स्वकं विद्यते वपुः । भासते यद् इदन्त्वेन नाहम् अस्मि न चानहम्
आकाशात फक्त आकाशाचाच आत्मा आहे, ज्याचं स्वरूप म्हणजेच चैतन्य; त्याचं स्वतःचं रूप दिसतं, पण मी 'मी' नाही आणि 'मी नाही' असंही नाही.
ततं चिद्रूपम् अस्तीदृग् यत्र स्थूलं खम् अप्य् अलम् । अणाव् इव महामेरुस् तत्संवित्तिर् हि खादिता
ती सर्वत्र पसरलेली चैतन्याची मूर्ती अशी आहे की त्यात अगदी स्थूल आकाशही काहीच वाटत नाही; जसं एखाद्या कणात महा मेरू पर्वत सामावतो, तसं सर्व ज्ञान त्या आकाशात विलीन होतं.
घनस् ततो विदाभासẖ खाद् अप्य् अतितराम् अणुः । जानाति यत् स्वभावं तद् एतत् सर्गतया स्थितम्
घन वस्तूपासून विभाग दिसतो, अगदी सूक्ष्म आणि लहान गोष्टींतही. ज्याला स्वतःचा खरा स्वभाव कळतो, तेच सृष्टीरूपाने स्थिर असते.
अहन्ताखादिताद्यात्म विदḫ प्रसरणं जगत् । अम्भोद्रवप्रसरणं यथावर्तादिवेष्टनम्
'मी'पणाने व्यापलेले आत्म्याचे विस्तार म्हणजेच हे जग आहे; जसे पाण्याचा प्रवाह वावटळीच्या फिरण्याने गुंडाळला जातो.
अवित्प्रसरणं शान्तम् अस्पन्दीव जलद्रवः । निस्स्पन्दपवनाकारम् आकाशहृदयोपमम्
जिथे विस्तार नाही, तिथे शांतता असते, जशी लाटांशिवाय स्थिर पाणी; जणू हालचाल नसलेला वारा, किंवा आकाशाच्या अंतःकरणासारखे.
न देशकालादि जगत्प्रसरेषूपयुज्यते । घनाच् छून्यान् निराभासाद् विन्मात्रप्रसराद् ऋते
जगाच्या विस्तारात देश, काळ वगैरे लागू पडत नाहीत—फक्त घन, शून्य, अप्रकट आणि शुद्ध चेतनेच्या विस्ताराशिवाय.
विन्मात्रे प्रसृते काष्ठे व्योम्नि नावि जले स्थले । निद्रायां जाग्रति स्वप्ने भवेज् जगद् इवोदितम्
शुद्ध चैतन्य जिथे जिथे पसरतं, ते लाकूड असो, आकाश असो, होडी असो, पाणी असो, की जमीन असो, झोपेत, जागरणात किंवा स्वप्नात — तिथे जग जणू उगवतं असं भासतं.
प्रसरणाप्रसरणे न च सम्भवतो मिथः । खाद् अप्य् अतितराच्छत्वाद् अक्षोभादेस् सदैव हि
पसरल्याचं आणि न पसरल्याचं एकत्र घडणं कधीच होत नाही; कारण अगदी सूक्ष्मातही, त्याच्या अत्यंत सूक्ष्मतेमुळे आणि हालचाल नसल्यामुळे, ते नेहमी तसंच राहतं.
ज्ञश् चेतति न भोगादि न चैवात्मन्य् असाव् अहम् । द्रवत्वम् अम्भसीवान्तर् अद्वितीयḫ परे स्थितः
जाणणारा फक्त जाणतो, पण भोग वगैरे गोष्टी त्याला कळत नाहीत, आणि 'मीच हा आत्मा आहे' असंही तो समजत नाही; जसं पाण्यातील ओलावा आतूनच असतो, तसाच तो अद्वितीय परमात्मा म्हणून आतल्या आत असतो.
धीर् ह्रीश् श्रीस् स्त्री स्मृतिẖ कीर्तिẖ कान्तिर् इत्यादिकं गणम् । न पश्यति विसङ्कल्पस् तमसीव पदान्य् अहेः
धैर्य, लाज, श्री, स्त्रीपण, स्मरणशक्ती, कीर्ती, कांती आणि असे इतर गुण — संकल्परहित झाल्यावर तो त्यांना पाहत नाही, जसं अंधारात सापाची पायं दिसत नाहीत.
ब्रह्मेन्दुबिम्बस्फुरितश् चिज्ज्योत्स्नाच्छामृतद्रवः । दिक्कालासम्भवात् सर्गो नेश्वराद् व्यतिरिच्यते
ब्रह्माच्या पूर्ण चंद्रासारख्या तेजातून उमटणाऱ्या चैतन्याच्या अमृतासारख्या साराचा उगम दिशा किंवा काळ यांपासून होत नाही, आणि सृष्टी ही परमेश्वरापासून वेगळी नाही.
अदिगाद्य् अस्फुरच् चैव परे स्फुरति भासुरम् । जगदाद्यात्मकं चित्त्वं चक्रौघत्वम् इवाम्भसि
सुरुवातीला ते प्रकट होत नाही, पण परमात्म्यात ते तेजाने झळकते—जगाचा मूळ असलेले हे चित्त पाण्यातील अनेक भोवऱ्यांसारखे दिसते.
मज्जनोन्मज्जनारावैर् विवर्तावर्तवेष्टनैः । अच्छिन्नानुपदं क्षीणा वाति सर्गसरिच् चिरम्
बुडणे आणि वर येणे, बदलांचे फिरणे आणि गुंतणे या आवाजांसह, सृष्टीची ही नदी प्रत्येक टप्प्यावर अखंडपणे, थांबता, वाहत राहते, जोपर्यंत ती पूर्णपणे संपत नाही.
यथावर्तैḫ पयो याति धूमो याति यथा नभः । तथा जडात्मकतया तृतीयस् सर्ग एतयोः
जसे पाणी भोवऱ्यांमुळे हलते, किंवा धूर आकाशात जातो, तसेच या दोन्हींपासून जड स्वरूप असलेली ही तिसरी सृष्टी निर्माण होते.
दारुणि क्रकचच्छेदे यथावर्तादिकं तथा । अदिगादौ परे सर्गस् तद् एतद्रूपवान् अयम्
जसं लाकूड करवतीने कापताना सुरुवातीला हालचाल होते, तसं अगोदर अदृश्य असलेल्या आणि श्रेष्ठ अशा या सृष्टीला असंच रूप येतं.
संसारकदलीस्तम्भाद् विना सङ्कल्पपल्लवात् । मृदुनो ऽपि दृषत्क्रूरान् न किञ्चिल् लभ्यते ऽन्तरात्
संसाराच्या केळीच्या खोडातून, कल्पनेच्या कोवळ्या पानांशिवाय, आतून काहीही कठीण, कडक किंवा क्रूर मिळू शकत नाही.
सहस्रखुरमूर्धाक्षिकरवक्त्रेहितेहितम् । नानाद्रितरुदिग्देशसरित्प्रादेशमात्रकम्
असं हे असंख्य खुरं, डोकी, डोळे, हात, तोंड आणि कृती असलेलं, वेगवेगळ्या डोंगर, जंगलं, दिशा आणि नद्यांच्या मर्यादेपुरतंच मोजता येतं.
अन्तश्शून्यम् असारात्म बहुरागोपरञ्जितम् । स्फुरद्विरागविहितमार्जनामात्रतर्जनम्
हे आतून रिकामं, अर्थहीन, पण अनेक वासनांनी रंगलेलं आहे; वैराग्याच्या खेळातून निर्माण झालेल्या शुद्धतेच्या इशाऱ्यानेच ते फक्त धाक दाखवतं.
ससुरासुरगन्धर्वविद्याधरमहोरगम् । जडात्मपवनस्पन्दि जडचेतनचेतितम्
देव, दैत्य, गंधर्व, विद्याधर, महा सर्प; जड, आत्मा, वारा, कंप; जड, चेतन आणि अचेतन — या सगळ्यांसह,
पटे चित्रमहाराज्यम् इव भासुरसुन्दरम् । परामर्शासहं चारु विकल्पस्फूर्जितं जगत्
जसं कापडावर रंगवलेलं सुंदर आणि तेजस्वी राज्य असतं, तसं हे जग देखील कल्पनेच्या खेळातून निर्माण झालेलं, तेजस्वी आणि मनोहारी आहे, पण ते मनाने पूर्णपणे समजता येत नाही.