नाहन्त्वं लभ्यते साधो बुद्ध्यालं किं निरीक्षितम् । असद् एव कुतो ऽप्य् एतद् बालयक्ष इवोत्थितम्
सज्जना, 'मीपणा' हा बुद्धीने सापडत नाही; मग त्याचा शोध कशाला? जणू काही नसलेली गोष्ट कुठूनतरी निर्माण झाली, जशी एखाद्या लहान मुलाच्या कल्पनेतील राक्षस.
मुक्तं त्व् अहन्त्वशब्दार्थैर् लभ्यते यच् च तत् परम् । युक्तं त्व् अहन्त्वशब्दार्थैḫ प्रेक्ष्यमाणं विलीयते
'मीपणा' या शब्दाचे अर्थ सोडले की जे मिळते तेच खरे सर्वोच्च असते; पण जेव्हा 'मीपणा'च्या अर्थाकडे पाहिले जाते, तेव्हा ते आपोआप नाहीसे होते.
भेदो जगद्ब्रह्मदृशोर् अभेदḫ पर्यायशब्दार्थविलासतुल्यः । सङ्कल्पमात्रप्रथितो न सत्यो यथानयोर् वै कटकत्वहेम्नोः
जग आणि ब्रह्म यांच्यातला भेद हा फक्त आपल्या मनाच्या कल्पनेत असतो, खरा नसतो. जसं कडे आणि सोनं यांच्यातला फरक खरा नसतो, तसंच हे आहे.
शस्त्राणि दयिताङ्गानि मग्नान्य् अङ्गे निरम्बरे । यो बुध्यमानस् सुसमस् स परस्मिन् पदे स्थितः
जो माणूस शस्त्र किंवा प्रिय व्यक्तीचे स्पर्श अंगावर लागत असतानाही पूर्णपणे शांत आणि समतोल राहतो, तोच खऱ्या अर्थाने उच्च अवस्थेत पोहोचलेला असतो.
तावत् पुरुषयत्नेन धैर्येणाभ्यासम् आहरेत् । यावत् सुषुप्ततोदेति पदार्थोदयनं प्रति
जोपर्यंत वस्तूंचा उदय आपण गाढ झोपेत जसा जाणवत नाही, तसाच वाटू लागेपर्यंत, मनुष्याने धैर्याने आणि सातत्याने सराव करत राहावा.
यथाभूतार्थतत्त्वज्ञम् आधयो ऽङ्गगता अपि । न मनाग् अपि लिम्पन्ति पयांसीव सरोरुहम्
जसा कमळाच्या पानावर पाणी टिकत नाही, तसंच जो माणूस वस्तूंच्या खरी ओळख जाणतो, त्याला शरीरात दुःख असलं तरी ते त्याला स्पर्श करत नाही.
शस्त्राङ्गनानभांस्य् अङ्गलग्नान्य् अलम् असंविदन् । अलग्नानीव शान्तात्मा यḫ पश्यति स पश्यति
शस्त्रांनी जरी शरीराचे अवयव जखमी झाले तरी शांतचित्त असलेला मनुष्य त्यांना जणू काही काहीच झाले नाही असे पाहतो. खरे पाहणारा तोच आहे.
विषं यथा स्वान्तर् एव घुग्घुन्थीभवति स्वयम् । न च घुग्घुन्थता नाम विषाद् अन्यास्ति काचन
जसे विषातूनच घुग्घुंत नावाचा कीटक आपोआप तयार होतो आणि त्या कीटकाचे कारण दुसरे काही नसते, तसेच आहे.
स्वरूपम् अजहन्न् एव जीवताम् अधितिष्ठति । तथात्मा तत्परिज्ञानमात्रैकप्रविलायिनीम्
स्वतःचे स्वरूप न सोडता आत्मा जिवंत प्राण्यांमध्ये वास करतो; आणि 'तेच' ओळखणाऱ्या ज्ञानातच तो पूर्णपणे विलीन होतो.
जीवीभवति घुग्घुन्थो मृत्यात्मैव यथा तथा । अत्यजन्ती निजं रूपं चिज् जडं रूपम् ऋच्छति
जसा घुग्घुंत विषातून जिवंत होतो, तसाच, जेव्हा चैतन्य आपले मूळ स्वरूप सोडते, तेव्हा ते जड रूप धारण करते.
ब्रह्मण्य् अनन्यो ऽप्य् अन्याभो घुग्घुन्थकवद् उत्थितः । तत्स्थस् स एवास इवाप्य् अतत्स्थ इव सर्गकः
ब्रह्माशी एकरूप असूनही, जणू काही वेगळा आहे असं वाटतं, जसं विषातून घुग्घुंथक तयार होतो. तो त्या अवस्थेत स्थिर आहे, पण तरीही तो जणू काही स्थिर आहे आणि नाही असंही वाटतं, जणू सृष्टीकर्ता आहे तसं.
विषं विषत्वम् अजहद् यथा स्वान्तẖ क्रिमिẖ क्रमात् । न जायते न म्रियते जायते म्रियते ऽपि च
जसं एखादा किडा आपलं विषारीपण सोडत नाही आणि आतून हळूहळू निर्माण होतो, तसं हेही जन्मत नाही, मरत नाही, पण तरीही जन्मतोय आणि मरतोय असं भासतं.
स्वेनैव संविदर्थेन पदार्थानाम् अरूपिणा । तीर्यते गोष्पदम् इव न तु दैवाद् भवार्णवः
स्वतःच्या शुद्ध चैतन्यस्वरूपामुळे, जी निराकार आहे, संसाराचा महासागर गायीच्या पावलातील पाण्यासारखा सहज ओलांडता येतो; ते नशीबामुळे होत नाही.
सर्वभावान्तरावस्था सर्वभावातिशायिनी । अन्तश्शीतलता यस्मिंस् तस्मिन् किम् अवहेलनम्
जी सर्व सत्त्वांच्या अंतर्यामध्ये आहे, सर्व अवस्थांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, आणि ज्यात आतून शांती आहे—त्या अवस्थेकडे दुर्लक्ष कसं करता येईल?
जगत्पदार्थसत्तान्तस् सामान्येनाशु भाव्यताम् । मनोऽहङ्कारबुद्ध्यादिẖ कẖ कलङ्को ऽमलात्मनि
जगातील वस्तूंचं अस्तित्व एकत्रितपणे लवकरच विचारात घ्या. मन, अहंकार, बुद्धी आणि अशा गोष्टी शुद्ध आत्म्यावर कशा काय डाग आणू शकतात?
यथा घटपटाद्य् अर्थान् पश्यस्य् अर्थं शरीरकम् । तथाहन्त्वमनोबुद्धिवेदनाद्य् अपि पश्य हे
जसं मडके, कापड यांसारख्या वस्तूंमध्ये शरीराचं तत्त्व पाहतोस, तसंच, मित्रा, अहंकार, मन, बुद्धी, संवेदना आणि इतरही गोष्टींमध्ये तेच तत्त्व पाहा.
जगत्पदार्थसार्थौघं मनोबुद्ध्यादिसंयुतम् । ज्ञ एवासंविदंस् तिष्ठ परिनिष्ठितनिष्ठया
जगातील सर्व वस्तू, मन आणि बुद्धीसह, केवळ एकत्र आलेला समूह आहे असं ओळखा; आणि निश्चयाने स्थिर राहून, शुद्ध जाणीवेतच स्थित व्हा.
न केनचित् कस्यचिद् एव कश्चिद् दोषो न चैवेह गुणẖ कदाचित् । सुखेन दुẖखेन भवाभवेन न चास्ति भोक्ता न च कर्तृतेति
इथे कुणाच्याही ठिकाणी कोणताही दोष नाही, आणि कधीच गुणही नाहीत; सुख, दु:ख, जन्म किंवा मृत्यू यामध्ये कुणी भोगणारा किंवा करणारा नाही.
ख एव व्योम सम्पन्नम् इति सङ्कल्पनं यथा । भ्रान्तिमात्रम् असद्रूपं तथाहम्भावभावनम्
जसं आकाश भरलेलं आहे असं वाटणं फक्त कल्पना आहे आणि ती एक भ्रम आहे, तसंच 'मीपणा' असं वाटणं हेही निव्वळ भ्रम आहे.
खं खे जातम् इति भ्रान्तेर् अहं कल्पयिता यथा । तथा निर्व्यपदेश्यात्म सद् अस्त्य् असद् इवाततम्
जसं भ्रमामुळे कोणी म्हणतं की आकाशातूनच आकाश जन्मलं, तसंच न सांगता येणाऱ्या आत्म्यातून खरं अस्तित्व असं पसरलेलं दिसतं, जणू काही ते खरं नाहीच.
खे खात्मैवास्ति चिद्रूपं तत् स्वकं विद्यते वपुः । भासते यद् इदन्त्वेन नाहम् अस्मि न चानहम्
आकाशात फक्त आकाशाचाच आत्मा आहे, ज्याचं स्वरूप म्हणजेच चैतन्य; त्याचं स्वतःचं रूप दिसतं, पण मी 'मी' नाही आणि 'मी नाही' असंही नाही.
ततं चिद्रूपम् अस्तीदृग् यत्र स्थूलं खम् अप्य् अलम् । अणाव् इव महामेरुस् तत्संवित्तिर् हि खादिता
ती सर्वत्र पसरलेली चैतन्याची मूर्ती अशी आहे की त्यात अगदी स्थूल आकाशही काहीच वाटत नाही; जसं एखाद्या कणात महा मेरू पर्वत सामावतो, तसं सर्व ज्ञान त्या आकाशात विलीन होतं.
घनस् ततो विदाभासẖ खाद् अप्य् अतितराम् अणुः । जानाति यत् स्वभावं तद् एतत् सर्गतया स्थितम्
घन वस्तूपासून विभाग दिसतो, अगदी सूक्ष्म आणि लहान गोष्टींतही. ज्याला स्वतःचा खरा स्वभाव कळतो, तेच सृष्टीरूपाने स्थिर असते.
अहन्ताखादिताद्यात्म विदḫ प्रसरणं जगत् । अम्भोद्रवप्रसरणं यथावर्तादिवेष्टनम्
'मी'पणाने व्यापलेले आत्म्याचे विस्तार म्हणजेच हे जग आहे; जसे पाण्याचा प्रवाह वावटळीच्या फिरण्याने गुंडाळला जातो.
अवित्प्रसरणं शान्तम् अस्पन्दीव जलद्रवः । निस्स्पन्दपवनाकारम् आकाशहृदयोपमम्
जिथे विस्तार नाही, तिथे शांतता असते, जशी लाटांशिवाय स्थिर पाणी; जणू हालचाल नसलेला वारा, किंवा आकाशाच्या अंतःकरणासारखे.
न देशकालादि जगत्प्रसरेषूपयुज्यते । घनाच् छून्यान् निराभासाद् विन्मात्रप्रसराद् ऋते
जगाच्या विस्तारात देश, काळ वगैरे लागू पडत नाहीत—फक्त घन, शून्य, अप्रकट आणि शुद्ध चेतनेच्या विस्ताराशिवाय.
विन्मात्रे प्रसृते काष्ठे व्योम्नि नावि जले स्थले । निद्रायां जाग्रति स्वप्ने भवेज् जगद् इवोदितम्
शुद्ध चैतन्य जिथे जिथे पसरतं, ते लाकूड असो, आकाश असो, होडी असो, पाणी असो, की जमीन असो, झोपेत, जागरणात किंवा स्वप्नात — तिथे जग जणू उगवतं असं भासतं.
प्रसरणाप्रसरणे न च सम्भवतो मिथः । खाद् अप्य् अतितराच्छत्वाद् अक्षोभादेस् सदैव हि
पसरल्याचं आणि न पसरल्याचं एकत्र घडणं कधीच होत नाही; कारण अगदी सूक्ष्मातही, त्याच्या अत्यंत सूक्ष्मतेमुळे आणि हालचाल नसल्यामुळे, ते नेहमी तसंच राहतं.
ज्ञश् चेतति न भोगादि न चैवात्मन्य् असाव् अहम् । द्रवत्वम् अम्भसीवान्तर् अद्वितीयḫ परे स्थितः
जाणणारा फक्त जाणतो, पण भोग वगैरे गोष्टी त्याला कळत नाहीत, आणि 'मीच हा आत्मा आहे' असंही तो समजत नाही; जसं पाण्यातील ओलावा आतूनच असतो, तसाच तो अद्वितीय परमात्मा म्हणून आतल्या आत असतो.
धीर् ह्रीश् श्रीस् स्त्री स्मृतिẖ कीर्तिẖ कान्तिर् इत्यादिकं गणम् । न पश्यति विसङ्कल्पस् तमसीव पदान्य् अहेः
धैर्य, लाज, श्री, स्त्रीपण, स्मरणशक्ती, कीर्ती, कांती आणि असे इतर गुण — संकल्परहित झाल्यावर तो त्यांना पाहत नाही, जसं अंधारात सापाची पायं दिसत नाहीत.