ब्रह्मानन्तम् अजं शान्तम् अतो ऽस्तीदं न सर्गधीः । कारणाभावतस् तेन ब्रह्मैवेदम् अखण्डितम्
ब्रह्म हे अनंत, अजन्म आणि शांत आहे. म्हणूनच येथे सृष्टीची कल्पना नाही. कारण काहीच नसल्यामुळे हे ब्रह्म अखंड आणि एकच आहे.
अतश् शिलोदराभो ऽसि व्योमकोशोपमो ऽसि च । ब्रह्मैकघनरूपत्वाद् अजो ऽनवयवो ऽसि च
म्हणूनच तू पारदर्शक गुहेसारखा आहेस, आकाशासारखा आहेस; ब्रह्माच्या एकसंध स्वरूपामुळे तू अजन्म आणि अविभाज्य आहेस.
ज्ञो ऽसि किञ्चिन् न किञ्चिद् वा निश्शङ्कम् अलम् आस्यताम् । अचेतनचिदाभास शाम्यताम् आत्मनात्मनि
तू जाणणारा आहेस; काही असो वा नसो, संपूर्ण निश्चिंत राहा. जडपणा आणि चेतनेचे भास स्वतःमध्येच शांत होऊ दे.
नित्यानन्ततयाजस्य कारणं नास्ति कार्यकृत् । सर्गाद्यसम्भवे तस्माद् यद् अस्ति तद् अजं शिवम्
जो अजन्म आणि अनंत आहे, त्याला कोणतेही कारण किंवा परिणाम घडवणारे काहीच नाही. सृष्टी वगैरे असंभव असल्याने, जे आहे ते अजन्म आणि मंगल आहे.
अजो येषां तु चिद्रूपो नास्ति मौर्ख्यविलासिनाम् । सर्वनाशे समुत्पन्ने किं तेषां प्रविचार्यते
ज्यांच्या मनात ज्ञानाचा प्रकाश नाही आणि जे अज्ञानातच रममाण असतात, त्यांच्यासाठी सर्वनाश झाला तरी विचारायचं काय उरतं?
यत्र यत्र परं तत्र तत्र सन्ति जगन्ति हि । जगच्छब्दार्थरूपेण मुक्तान्य् एवंविधानि च
जिथे जिथे परमात्मा आहे, तिथे तिथे जगं आहेतच; 'जगत' या शब्दाचा अर्थ जसा आहे, तशी मुक्त अवस्था तिथे असते.
तृणे काष्ठे जले कुड्ये सर्वत्रैव परं स्थितम् । सर्वत्रैव च सर्गौघḫ परिप्रोतस् स्थितो मिथः
गवत, लाकूड, पाणी, भिंत—सर्वत्र परमात्मा आहे; आणि सर्वत्र सृष्टीचे समूह एकमेकांत गुंफलेले आणि स्थिर आहेत.
ब्रह्मणẖ किंस्वभावो ऽसाव् इति वक्तुं न युज्यते । अनन्ते परमे तत्त्वे स्वत्वास्वत्वात्यसम्भवात्
ब्रह्माचं स्वरूप नेमकं काय असं म्हणणं योग्य नाही; कारण अनंत आणि परम तत्त्वात 'माझं' किंवा 'माझं नाही' असं काहीच शक्य नाही.
अभावसव्यपेक्ष्यस्य भावस्यासम्भवाद् अपि । पदं बध्नन्ति नानन्ते स्वभावाद् या दुरुक्तयः
अनंताला अस्तित्व किंवा अनुपस्थिती यांच्याशी जोडता येत नाही, म्हणून त्याला कुठे तरी स्थान देण्याचा प्रयत्न करणारे शब्द हे फक्त त्याच्या स्वतःच्या स्वरूपातून उमटलेले अपसमज आहेत.
अस्वत्वाभावयोर् नित्ये ऽनन्ते ऽत्यन्तम् असम्भवात् । स्वत्वभावेषु सिद्धेषु स्वभावोक्तिर् न तिष्ठति
शाश्वत आणि अनंत यामध्ये खरे मालकीपण किंवा मालकी नसणे हे कधीच शक्य नाही, म्हणून जेव्हा खरी मालकी ठरते तेव्हा 'माझेपण' असण्याची भाषा तिथे लागू पडत नाही.
नाहन्त्वं लभ्यते साधो बुद्ध्यालं किं निरीक्षितम् । असद् एव कुतो ऽप्य् एतद् बालयक्ष इवोत्थितम्
सज्जना, 'मीपणा' हा बुद्धीने सापडत नाही; मग त्याचा शोध कशाला? जणू काही नसलेली गोष्ट कुठूनतरी निर्माण झाली, जशी एखाद्या लहान मुलाच्या कल्पनेतील राक्षस.
मुक्तं त्व् अहन्त्वशब्दार्थैर् लभ्यते यच् च तत् परम् । युक्तं त्व् अहन्त्वशब्दार्थैḫ प्रेक्ष्यमाणं विलीयते
'मीपणा' या शब्दाचे अर्थ सोडले की जे मिळते तेच खरे सर्वोच्च असते; पण जेव्हा 'मीपणा'च्या अर्थाकडे पाहिले जाते, तेव्हा ते आपोआप नाहीसे होते.
भेदो जगद्ब्रह्मदृशोर् अभेदḫ पर्यायशब्दार्थविलासतुल्यः । सङ्कल्पमात्रप्रथितो न सत्यो यथानयोर् वै कटकत्वहेम्नोः
जग आणि ब्रह्म यांच्यातला भेद हा फक्त आपल्या मनाच्या कल्पनेत असतो, खरा नसतो. जसं कडे आणि सोनं यांच्यातला फरक खरा नसतो, तसंच हे आहे.
शस्त्राणि दयिताङ्गानि मग्नान्य् अङ्गे निरम्बरे । यो बुध्यमानस् सुसमस् स परस्मिन् पदे स्थितः
जो माणूस शस्त्र किंवा प्रिय व्यक्तीचे स्पर्श अंगावर लागत असतानाही पूर्णपणे शांत आणि समतोल राहतो, तोच खऱ्या अर्थाने उच्च अवस्थेत पोहोचलेला असतो.
तावत् पुरुषयत्नेन धैर्येणाभ्यासम् आहरेत् । यावत् सुषुप्ततोदेति पदार्थोदयनं प्रति
जोपर्यंत वस्तूंचा उदय आपण गाढ झोपेत जसा जाणवत नाही, तसाच वाटू लागेपर्यंत, मनुष्याने धैर्याने आणि सातत्याने सराव करत राहावा.
यथाभूतार्थतत्त्वज्ञम् आधयो ऽङ्गगता अपि । न मनाग् अपि लिम्पन्ति पयांसीव सरोरुहम्
जसा कमळाच्या पानावर पाणी टिकत नाही, तसंच जो माणूस वस्तूंच्या खरी ओळख जाणतो, त्याला शरीरात दुःख असलं तरी ते त्याला स्पर्श करत नाही.
शस्त्राङ्गनानभांस्य् अङ्गलग्नान्य् अलम् असंविदन् । अलग्नानीव शान्तात्मा यḫ पश्यति स पश्यति
शस्त्रांनी जरी शरीराचे अवयव जखमी झाले तरी शांतचित्त असलेला मनुष्य त्यांना जणू काही काहीच झाले नाही असे पाहतो. खरे पाहणारा तोच आहे.
विषं यथा स्वान्तर् एव घुग्घुन्थीभवति स्वयम् । न च घुग्घुन्थता नाम विषाद् अन्यास्ति काचन
जसे विषातूनच घुग्घुंत नावाचा कीटक आपोआप तयार होतो आणि त्या कीटकाचे कारण दुसरे काही नसते, तसेच आहे.
स्वरूपम् अजहन्न् एव जीवताम् अधितिष्ठति । तथात्मा तत्परिज्ञानमात्रैकप्रविलायिनीम्
स्वतःचे स्वरूप न सोडता आत्मा जिवंत प्राण्यांमध्ये वास करतो; आणि 'तेच' ओळखणाऱ्या ज्ञानातच तो पूर्णपणे विलीन होतो.
जीवीभवति घुग्घुन्थो मृत्यात्मैव यथा तथा । अत्यजन्ती निजं रूपं चिज् जडं रूपम् ऋच्छति
जसा घुग्घुंत विषातून जिवंत होतो, तसाच, जेव्हा चैतन्य आपले मूळ स्वरूप सोडते, तेव्हा ते जड रूप धारण करते.
ब्रह्मण्य् अनन्यो ऽप्य् अन्याभो घुग्घुन्थकवद् उत्थितः । तत्स्थस् स एवास इवाप्य् अतत्स्थ इव सर्गकः
ब्रह्माशी एकरूप असूनही, जणू काही वेगळा आहे असं वाटतं, जसं विषातून घुग्घुंथक तयार होतो. तो त्या अवस्थेत स्थिर आहे, पण तरीही तो जणू काही स्थिर आहे आणि नाही असंही वाटतं, जणू सृष्टीकर्ता आहे तसं.
विषं विषत्वम् अजहद् यथा स्वान्तẖ क्रिमिẖ क्रमात् । न जायते न म्रियते जायते म्रियते ऽपि च
जसं एखादा किडा आपलं विषारीपण सोडत नाही आणि आतून हळूहळू निर्माण होतो, तसं हेही जन्मत नाही, मरत नाही, पण तरीही जन्मतोय आणि मरतोय असं भासतं.
स्वेनैव संविदर्थेन पदार्थानाम् अरूपिणा । तीर्यते गोष्पदम् इव न तु दैवाद् भवार्णवः
स्वतःच्या शुद्ध चैतन्यस्वरूपामुळे, जी निराकार आहे, संसाराचा महासागर गायीच्या पावलातील पाण्यासारखा सहज ओलांडता येतो; ते नशीबामुळे होत नाही.
सर्वभावान्तरावस्था सर्वभावातिशायिनी । अन्तश्शीतलता यस्मिंस् तस्मिन् किम् अवहेलनम्
जी सर्व सत्त्वांच्या अंतर्यामध्ये आहे, सर्व अवस्थांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, आणि ज्यात आतून शांती आहे—त्या अवस्थेकडे दुर्लक्ष कसं करता येईल?
जगत्पदार्थसत्तान्तस् सामान्येनाशु भाव्यताम् । मनोऽहङ्कारबुद्ध्यादिẖ कẖ कलङ्को ऽमलात्मनि
जगातील वस्तूंचं अस्तित्व एकत्रितपणे लवकरच विचारात घ्या. मन, अहंकार, बुद्धी आणि अशा गोष्टी शुद्ध आत्म्यावर कशा काय डाग आणू शकतात?
यथा घटपटाद्य् अर्थान् पश्यस्य् अर्थं शरीरकम् । तथाहन्त्वमनोबुद्धिवेदनाद्य् अपि पश्य हे
जसं मडके, कापड यांसारख्या वस्तूंमध्ये शरीराचं तत्त्व पाहतोस, तसंच, मित्रा, अहंकार, मन, बुद्धी, संवेदना आणि इतरही गोष्टींमध्ये तेच तत्त्व पाहा.
जगत्पदार्थसार्थौघं मनोबुद्ध्यादिसंयुतम् । ज्ञ एवासंविदंस् तिष्ठ परिनिष्ठितनिष्ठया
जगातील सर्व वस्तू, मन आणि बुद्धीसह, केवळ एकत्र आलेला समूह आहे असं ओळखा; आणि निश्चयाने स्थिर राहून, शुद्ध जाणीवेतच स्थित व्हा.
न केनचित् कस्यचिद् एव कश्चिद् दोषो न चैवेह गुणẖ कदाचित् । सुखेन दुẖखेन भवाभवेन न चास्ति भोक्ता न च कर्तृतेति
इथे कुणाच्याही ठिकाणी कोणताही दोष नाही, आणि कधीच गुणही नाहीत; सुख, दु:ख, जन्म किंवा मृत्यू यामध्ये कुणी भोगणारा किंवा करणारा नाही.
ख एव व्योम सम्पन्नम् इति सङ्कल्पनं यथा । भ्रान्तिमात्रम् असद्रूपं तथाहम्भावभावनम्
जसं आकाश भरलेलं आहे असं वाटणं फक्त कल्पना आहे आणि ती एक भ्रम आहे, तसंच 'मीपणा' असं वाटणं हेही निव्वळ भ्रम आहे.
खं खे जातम् इति भ्रान्तेर् अहं कल्पयिता यथा । तथा निर्व्यपदेश्यात्म सद् अस्त्य् असद् इवाततम्
जसं भ्रमामुळे कोणी म्हणतं की आकाशातूनच आकाश जन्मलं, तसंच न सांगता येणाऱ्या आत्म्यातून खरं अस्तित्व असं पसरलेलं दिसतं, जणू काही ते खरं नाहीच.