तेनैव भूयते भूरि यच् चितौ कचितम् स्वतः । अचेतनं चेतनं वा यथेच्छसि तथा कुरु
चेतनेत आपोआप जे काही उमटते त्यावरूनच या जगात अनेकता भासते; ते जिवंत असो वा जड असो, तुझ्या इच्छेनुसार तसेच वाग.
चिच्चमत्कृतयो व्योम्नि स्फुरन्त्य् एता जगत्तया । अर्कांशुवद् अरोधिन्यस् स्वेच्छाविदितवेदिनाम्
चैतन्याच्या या अद्भुत लीला आकाशात जगाच्या रूपाने झळकतात, जणू सूर्यकिरणांसारख्या कोणत्याही अडथळ्याशिवाय, ज्यांची ज्ञानेंद्रिये त्यांच्या इच्छेने चालतात अशांसाठी.
तिमिरावृतदृष्टीनां यथा केशोण्डुकादि खे । स्फुरत्य् एवं जगद्रूपम् अनात्मन्य् एव तिष्ठताम्
ज्यांच्या दृष्टीवर अंधाराची छाया आहे, त्यांना आकाशात केसाचा गोळा किंवा काहीतरी दिसते, तसंच जे स्वतःच्या बाहेर राहतात त्यांना हे जगही तसंच भासतं.
एतज् जगत् त्वम् अहम् इत्य् अवबोधरूपम् आभासमात्रम् उदितं च न चोदितं च । अर्कांशुजालरचनानगराभम् अत्र कुड्यादि सत्यम् इदम् अस्ति न खे लतेव
हे जग, 'तू', 'मी' अशी जी भावना आहे, ती फक्त जाणीवेचं प्रकट रूप आहे; ती आपोआप उमटते, कुणी घडवत नाही. जसं सूर्यकिरणांनी बनलेल्या नगरीसारखं, इथे भिंती वगैरे खरं वाटतात, पण जसं आकाशात वेल नसते तसं इथे काही खरं अस्तित्व नाही.
विद्यते चेतनाद् एव चेतने ऽन्तर् अचेतनम् । जले ऽग्निर् इव चिज् जाड्ये नातो भिन्ने मनाग् अपि
जर फक्त चेतना अस्तित्वात असेल, तर ज्या ठिकाणी जडपणा दिसतो, तिथे तो जसा पाण्यातील अग्नीप्रमाणे आहे; जडपणातही चेतना किंचितही वेगळी नाही.
तद् वेदनावेदनयोर् अभेदात् स्वस्थम् आसितम् । निर्यन्त्रम् एव चित्रस्थज्ञप्तिवद् व्योममध्यवत्
जाणणं आणि न जाणणं यात काही फरक नाही, म्हणून मनुष्य आपल्या मूळ स्वरूपात निवांत राहतो, अगदी चित्राकडे पाहणाऱ्या जाणिवेसारखा किंवा आकाशासारखा मोकळा.
ब्रह्मण्य् अशेषशक्तित्वाद् अवित्त्वं विद्यते तथा । अक्षुब्धे विमले तोये भावी फेनलवो यथा
ब्रह्मात सर्वशक्ती असतात, म्हणून अज्ञानही त्यात आहे; जसं शांत आणि स्वच्छ पाण्यात फेस येण्याची शक्यता असते.
न कारणं विनोदेति जलात् फेनलवो यथा । न कारणं विनोदेति सर्गादि ब्रह्मणस् तथा
कारणाशिवाय पाण्यातून फेस येत नाही; त्याचप्रमाणे, कारणाशिवाय ब्रह्मातून सृष्टी वगैरे निर्माण होत नाही.
न च कारणम् अस्त्य् अत्र सर्गोत्पत्ताव् अकारणे । नातस् सञ्जायते किञ्चिज् जगदादि न नश्यति
पण सृष्टीच्या उत्पत्तीला इथे काहीच कारण नाही; म्हणून जग किंवा दुसरं काही निर्माण होत नाही, आणि नाहीसंही होत नाही.
अत्यन्तं कारणाभावान् न किञ्चिज् जायते जगत् । मराव् अम्ब्व् इव नास्त्य् एव दृष्टम् अप्य् अग्रतो जगत्
कारण काहीच नसल्यामुळे, हे जग खरंतर निर्माण होत नाही; जसं मरीचिकेत पाणी दिसतं पण खरंतर नसतंच, तसंच हे जगही प्रत्यक्ष दिसलं तरी खरं नाही.
ब्रह्मानन्तम् अजं शान्तम् अतो ऽस्तीदं न सर्गधीः । कारणाभावतस् तेन ब्रह्मैवेदम् अखण्डितम्
ब्रह्म हे अनंत, अजन्म आणि शांत आहे. म्हणूनच येथे सृष्टीची कल्पना नाही. कारण काहीच नसल्यामुळे हे ब्रह्म अखंड आणि एकच आहे.
अतश् शिलोदराभो ऽसि व्योमकोशोपमो ऽसि च । ब्रह्मैकघनरूपत्वाद् अजो ऽनवयवो ऽसि च
म्हणूनच तू पारदर्शक गुहेसारखा आहेस, आकाशासारखा आहेस; ब्रह्माच्या एकसंध स्वरूपामुळे तू अजन्म आणि अविभाज्य आहेस.
ज्ञो ऽसि किञ्चिन् न किञ्चिद् वा निश्शङ्कम् अलम् आस्यताम् । अचेतनचिदाभास शाम्यताम् आत्मनात्मनि
तू जाणणारा आहेस; काही असो वा नसो, संपूर्ण निश्चिंत राहा. जडपणा आणि चेतनेचे भास स्वतःमध्येच शांत होऊ दे.
नित्यानन्ततयाजस्य कारणं नास्ति कार्यकृत् । सर्गाद्यसम्भवे तस्माद् यद् अस्ति तद् अजं शिवम्
जो अजन्म आणि अनंत आहे, त्याला कोणतेही कारण किंवा परिणाम घडवणारे काहीच नाही. सृष्टी वगैरे असंभव असल्याने, जे आहे ते अजन्म आणि मंगल आहे.
अजो येषां तु चिद्रूपो नास्ति मौर्ख्यविलासिनाम् । सर्वनाशे समुत्पन्ने किं तेषां प्रविचार्यते
ज्यांच्या मनात ज्ञानाचा प्रकाश नाही आणि जे अज्ञानातच रममाण असतात, त्यांच्यासाठी सर्वनाश झाला तरी विचारायचं काय उरतं?
यत्र यत्र परं तत्र तत्र सन्ति जगन्ति हि । जगच्छब्दार्थरूपेण मुक्तान्य् एवंविधानि च
जिथे जिथे परमात्मा आहे, तिथे तिथे जगं आहेतच; 'जगत' या शब्दाचा अर्थ जसा आहे, तशी मुक्त अवस्था तिथे असते.
तृणे काष्ठे जले कुड्ये सर्वत्रैव परं स्थितम् । सर्वत्रैव च सर्गौघḫ परिप्रोतस् स्थितो मिथः
गवत, लाकूड, पाणी, भिंत—सर्वत्र परमात्मा आहे; आणि सर्वत्र सृष्टीचे समूह एकमेकांत गुंफलेले आणि स्थिर आहेत.
ब्रह्मणẖ किंस्वभावो ऽसाव् इति वक्तुं न युज्यते । अनन्ते परमे तत्त्वे स्वत्वास्वत्वात्यसम्भवात्
ब्रह्माचं स्वरूप नेमकं काय असं म्हणणं योग्य नाही; कारण अनंत आणि परम तत्त्वात 'माझं' किंवा 'माझं नाही' असं काहीच शक्य नाही.
अभावसव्यपेक्ष्यस्य भावस्यासम्भवाद् अपि । पदं बध्नन्ति नानन्ते स्वभावाद् या दुरुक्तयः
अनंताला अस्तित्व किंवा अनुपस्थिती यांच्याशी जोडता येत नाही, म्हणून त्याला कुठे तरी स्थान देण्याचा प्रयत्न करणारे शब्द हे फक्त त्याच्या स्वतःच्या स्वरूपातून उमटलेले अपसमज आहेत.
अस्वत्वाभावयोर् नित्ये ऽनन्ते ऽत्यन्तम् असम्भवात् । स्वत्वभावेषु सिद्धेषु स्वभावोक्तिर् न तिष्ठति
शाश्वत आणि अनंत यामध्ये खरे मालकीपण किंवा मालकी नसणे हे कधीच शक्य नाही, म्हणून जेव्हा खरी मालकी ठरते तेव्हा 'माझेपण' असण्याची भाषा तिथे लागू पडत नाही.
नाहन्त्वं लभ्यते साधो बुद्ध्यालं किं निरीक्षितम् । असद् एव कुतो ऽप्य् एतद् बालयक्ष इवोत्थितम्
सज्जना, 'मीपणा' हा बुद्धीने सापडत नाही; मग त्याचा शोध कशाला? जणू काही नसलेली गोष्ट कुठूनतरी निर्माण झाली, जशी एखाद्या लहान मुलाच्या कल्पनेतील राक्षस.
मुक्तं त्व् अहन्त्वशब्दार्थैर् लभ्यते यच् च तत् परम् । युक्तं त्व् अहन्त्वशब्दार्थैḫ प्रेक्ष्यमाणं विलीयते
'मीपणा' या शब्दाचे अर्थ सोडले की जे मिळते तेच खरे सर्वोच्च असते; पण जेव्हा 'मीपणा'च्या अर्थाकडे पाहिले जाते, तेव्हा ते आपोआप नाहीसे होते.
भेदो जगद्ब्रह्मदृशोर् अभेदḫ पर्यायशब्दार्थविलासतुल्यः । सङ्कल्पमात्रप्रथितो न सत्यो यथानयोर् वै कटकत्वहेम्नोः
जग आणि ब्रह्म यांच्यातला भेद हा फक्त आपल्या मनाच्या कल्पनेत असतो, खरा नसतो. जसं कडे आणि सोनं यांच्यातला फरक खरा नसतो, तसंच हे आहे.
शस्त्राणि दयिताङ्गानि मग्नान्य् अङ्गे निरम्बरे । यो बुध्यमानस् सुसमस् स परस्मिन् पदे स्थितः
जो माणूस शस्त्र किंवा प्रिय व्यक्तीचे स्पर्श अंगावर लागत असतानाही पूर्णपणे शांत आणि समतोल राहतो, तोच खऱ्या अर्थाने उच्च अवस्थेत पोहोचलेला असतो.
तावत् पुरुषयत्नेन धैर्येणाभ्यासम् आहरेत् । यावत् सुषुप्ततोदेति पदार्थोदयनं प्रति
जोपर्यंत वस्तूंचा उदय आपण गाढ झोपेत जसा जाणवत नाही, तसाच वाटू लागेपर्यंत, मनुष्याने धैर्याने आणि सातत्याने सराव करत राहावा.
यथाभूतार्थतत्त्वज्ञम् आधयो ऽङ्गगता अपि । न मनाग् अपि लिम्पन्ति पयांसीव सरोरुहम्
जसा कमळाच्या पानावर पाणी टिकत नाही, तसंच जो माणूस वस्तूंच्या खरी ओळख जाणतो, त्याला शरीरात दुःख असलं तरी ते त्याला स्पर्श करत नाही.
शस्त्राङ्गनानभांस्य् अङ्गलग्नान्य् अलम् असंविदन् । अलग्नानीव शान्तात्मा यḫ पश्यति स पश्यति
शस्त्रांनी जरी शरीराचे अवयव जखमी झाले तरी शांतचित्त असलेला मनुष्य त्यांना जणू काही काहीच झाले नाही असे पाहतो. खरे पाहणारा तोच आहे.
विषं यथा स्वान्तर् एव घुग्घुन्थीभवति स्वयम् । न च घुग्घुन्थता नाम विषाद् अन्यास्ति काचन
जसे विषातूनच घुग्घुंत नावाचा कीटक आपोआप तयार होतो आणि त्या कीटकाचे कारण दुसरे काही नसते, तसेच आहे.
स्वरूपम् अजहन्न् एव जीवताम् अधितिष्ठति । तथात्मा तत्परिज्ञानमात्रैकप्रविलायिनीम्
स्वतःचे स्वरूप न सोडता आत्मा जिवंत प्राण्यांमध्ये वास करतो; आणि 'तेच' ओळखणाऱ्या ज्ञानातच तो पूर्णपणे विलीन होतो.
जीवीभवति घुग्घुन्थो मृत्यात्मैव यथा तथा । अत्यजन्ती निजं रूपं चिज् जडं रूपम् ऋच्छति
जसा घुग्घुंत विषातून जिवंत होतो, तसाच, जेव्हा चैतन्य आपले मूळ स्वरूप सोडते, तेव्हा ते जड रूप धारण करते.