स्त्रीबालपुरुषादीनां वास्तव्यानाम् इतस् ततः । क्रीडार्थं स्थापिता यत्र नानारचनयान्तरे
त्या मंडपात, स्त्रिया, मुले, पुरुष आणि इतर जेथे राहतात त्यांच्यासाठी, त्यांच्या खेळासाठी विविध प्रकारच्या खेळणी वेगवेगळ्या रचनांमध्ये ठेवलेली आहेत.
भूतबीजपरापूर्णतमोऽरिषु सघुङ्घुमाः । तमḫप्रकाशचित्राढ्या लोकान्तरसमुद्गकाः
त्या खेळण्यांमध्ये काहींमध्ये पंचमहाभूतांची बीजे भरलेली आहेत, काहींमध्ये गूढ गुंजनाचा आवाज येतो, काहींमध्ये गडद अंधार भरलेला आहे, काही प्रकाश आणि सावलीने सजलेली आहेत, तर काही इतर जगांसारख्या आकाराची आहेत.
आमोदसुभगा लोलजलदावलिपल्लवाः । लीलापद्माẖ करे स्त्रीणां विलोलाẖ कल्पपादपाः
आनंददायक, सुगंधी, डोलणाऱ्या ढगांच्या राशी आणि फुललेल्या फांद्या इथे आहेत. स्त्रियांच्या हातात खेळणारी कमळे आणि हलणारी इच्छा-पूर्ण करणारी झाडे आहेत.
बालनिश्श्वासचलिताẖ कन्दुकानि कुलाचलाः । सन्ध्याम्बुदाẖ कर्णपूराश् चामराश् शरदम्बुदाः
मुलांच्या हलक्या श्वासाने हलणारे चेंडू, खेळण्यासाठी डोंगर, संध्याकाळचे ढग कानात घालायचे दागिने, चामर आणि शरद ऋतूतील ढग असे सर्व इथे आहेत.
कल्पान्तकालजलदास् तालवृन्तपदं गताः । भूतलं द्यूतफलकं वितानं तारकाम्बरम्
युगाच्या शेवटी येणारे ढग पंख्यांसारखे झाले आहेत; पृथ्वी जुगार खेळण्याचे फळक आहे आणि आकाशाचा तारा असलेला गाभा छप्पर आहे.
भूतसारपरावर्ते द्यूते ऽक्षाश् शशिभानवः । व्योमाजिरे जगद्ग्रामपणे गृहनिवासिनाम्
या विश्वाच्या खेळात चंद्र आणि सूर्य हे पासे आहेत, आकाश हे खेळाचे मैदान आहे आणि सर्व जगातील गावे व घरे या फळकावरील घरांसारखी आहेत.
तथैवायं जगद्रूपस् सङ्कल्पस् सन् समुत्थितः । चिच्चमत्कारमात्रात्मा चित्रकृच्चित्तचित्रवत्
अगदी त्याचप्रमाणे, हे जग देखील मनाच्या कल्पनेतून उगवलेले आहे. हे फक्त चैतन्याच्या अद्भुततेचे रूप आहे, जसे मनाने रंगवलेले चित्र फक्त मनातच असते.
असत्यम् एव स्फुरति तथा सत्यं विलीयते । विलीयते न स्फुरति सर्वम् अस्ति न चास्ति च
जे खरे नाही ते जणू काही आहे असे वाटते, आणि जे खरे आहे ते विरघळून गेलेले भासते; ते विरघळते आणि दिसत नाही—सर्व काही आहेसुद्धा आणि नाहीसुद्धा.
असमुत्थित एवायं कुतो ऽपीव समुत्थितः । हेम्नीव कटकादित्वं संसारोदारकोटरः
हे जग प्रत्यक्षात उगवलेले नसतानाही कुठून तरी उगवले आहे असे वाटते—जसे सोन्यातून कडे तयार होते, तसेच हा संसाराचा मोठा पसारा भासतो.
चिच्चमत्कार एवायम् अचित्कचनसङ्क्षयः । अत्यन्तम् एव स्वायत्तो यथेच्छसि तथा कुरु
हे सर्व चैतन्याच्या अद्भुततेमुळेच आहे, जडतेच्या आच्छादनाचा नाश झाल्यामुळे आहे; हे पूर्णपणे तुझ्यावर अवलंबून आहे—तुला जसे हवे तसे कर.
यदान्नपानदानादाव् अनादरम् उपेयिवान् । तस्येदं पश्चिमं जन्म न स कर्मसु मज्जति
ज्या वेळी माणूस अन्न, पाणी, दान वगैरे बाबतीत उदासीन होतो, त्या वेळी त्याचे हे शेवटचे जन्म असते; तो पुन्हा कर्मांमध्ये अडकत नाही.
प्राप्तो विवेकपदवीम् असि पावनात्मन् पुण्यां पवित्रितजगत्त्रितयां द्वितीयाम् । नाधḫ पतिष्यसि पुनर् मनसामुनेति जानामि मैतद् अमलं पदम् उत्सृज त्वम्
तू विवेकाच्या मार्गावर पोहोचला आहेस, हे पवित्र अंतःकरण असलेल्यांनो, जो तीनही जगांना शुद्ध करणारा दुसरा पवित्र मार्ग आहे; आता तू या मनाने निर्माण झालेल्या जगात पुन्हा पडणार नाहीस—मला हे नक्की माहीत आहे. म्हणून, हे निर्मळ स्थान सोडून दे.
अबुध्यमानश् चेत्यादि चिद्रूपम् अपि चानघ । शान्तचिद्घन एवास्स्व निर्मलाम्ब्वन्तर् अंशुवत्
माहिती असो वा नसू दे, आणि जाणण्यासारख्या गोष्टी सुद्धा, या सर्व गोष्टी चैतन्यरूपच आहेत, हे पापरहितांनो; तू शांत, एकरूप चैतन्यरूपातच राहा, जसे शुद्ध पाण्यातील एखादी किरण.
अचेतनं चेतनान्तश् चेतनाद् एव विद्यते । वैसादृश्ये ऽपि सदृशं पयोराशाव् इवानलः
जड वस्तू चैतन्यातच असतात, आणि केवळ चैतन्यातूनच त्या ओळखता येतात; जरी त्या वेगळ्या वाटतात, तरीही त्या सारख्याच आहेत—जसे समुद्रातला अग्नी.
सा चेतनाचेतनयोर् हेतुश् चित्त्वात्मनैव चित् । विनाशोत्पादयोर् वह्निज्वालयोḫ पवनो यथा
जाणीव हीच सजीव आणि निर्जीव यांची कारण आहे, जशी वाऱ्यामुळे ज्वाळा पेटते किंवा विझते.
नाहम् अस्तीति चिद्रूपम् इति विश्रान्तिर् अस्तु ते । ततो यथा यादृशेन भूयते तादृशो भव
‘मी स्वतंत्र अशी व्यक्ती नाही’ या जाणीवेत मन शांत ठेव, आणि मग जे काही घडेल, त्यानुसार तू तसाच हो.
चिद्रूपस् सर्वभावानाम् अन्तर् बहिर् असि स्थितः । प्रसन्नाम्बुभरस्यान्तर् बहिश् चैव यथातपः
तू जाणीवेचा मूळ आहेस, सर्व जीवांच्या आत आणि बाहेर व्यापून आहेस, जशी स्वच्छ पाण्याने भरलेल्या भांड्यात आत आणि बाहेर सूर्यप्रकाश असतो.
नायम् अस्मीति चिद्रूपं चितौ चेल् लग्नम् अङ्ग ते । न चान्यश् चेति तद् ब्रह्मरूपः केनासि मीयसे
प्रिय, ‘हे मी नाही’ अशी जाणीव पूर्णपणे शुद्ध चैतन्यात विलीन झाली आणि वेगळेपणाचा भाव राहिला नाही, तर तू ब्रह्मरूप आहेस—मग तुला कोण मोजू शकेल?
ससुरासुरपातालभूविष्टपम् इवोत्थितम् । नानाजवञ्जवीभावक्रियाकालम् इवाकुलम्
हे जणू काही देव, दैत्य, पाताळ आणि पृथ्वीवरील सर्व लोकांनी भरलेले आहे असे वाटते, आणि अनेक प्रकारच्या चंचल व फसव्या कृतींप्रमाणे सतत अस्वस्थ राहते.
यथा रङ्गमयं कुड्ये जगन् मौनम् इव स्थितम् । तथा चिच्चित्रकचितं खकुड्ये चात्मसंस्थितम्
जसे रंगवलेले चित्र भिंतीवर शांतपणे उभे असते, तसेच चैतन्याच्या विविध रंगांनी सजलेले हे विश्व आकाशासारख्या भिंतीवर आत्म्याच्या स्वरूपात स्थिर असते.
तेनैव भूयते भूरि यच् चितौ कचितम् स्वतः । अचेतनं चेतनं वा यथेच्छसि तथा कुरु
चेतनेत आपोआप जे काही उमटते त्यावरूनच या जगात अनेकता भासते; ते जिवंत असो वा जड असो, तुझ्या इच्छेनुसार तसेच वाग.
चिच्चमत्कृतयो व्योम्नि स्फुरन्त्य् एता जगत्तया । अर्कांशुवद् अरोधिन्यस् स्वेच्छाविदितवेदिनाम्
चैतन्याच्या या अद्भुत लीला आकाशात जगाच्या रूपाने झळकतात, जणू सूर्यकिरणांसारख्या कोणत्याही अडथळ्याशिवाय, ज्यांची ज्ञानेंद्रिये त्यांच्या इच्छेने चालतात अशांसाठी.
तिमिरावृतदृष्टीनां यथा केशोण्डुकादि खे । स्फुरत्य् एवं जगद्रूपम् अनात्मन्य् एव तिष्ठताम्
ज्यांच्या दृष्टीवर अंधाराची छाया आहे, त्यांना आकाशात केसाचा गोळा किंवा काहीतरी दिसते, तसंच जे स्वतःच्या बाहेर राहतात त्यांना हे जगही तसंच भासतं.
एतज् जगत् त्वम् अहम् इत्य् अवबोधरूपम् आभासमात्रम् उदितं च न चोदितं च । अर्कांशुजालरचनानगराभम् अत्र कुड्यादि सत्यम् इदम् अस्ति न खे लतेव
हे जग, 'तू', 'मी' अशी जी भावना आहे, ती फक्त जाणीवेचं प्रकट रूप आहे; ती आपोआप उमटते, कुणी घडवत नाही. जसं सूर्यकिरणांनी बनलेल्या नगरीसारखं, इथे भिंती वगैरे खरं वाटतात, पण जसं आकाशात वेल नसते तसं इथे काही खरं अस्तित्व नाही.
विद्यते चेतनाद् एव चेतने ऽन्तर् अचेतनम् । जले ऽग्निर् इव चिज् जाड्ये नातो भिन्ने मनाग् अपि
जर फक्त चेतना अस्तित्वात असेल, तर ज्या ठिकाणी जडपणा दिसतो, तिथे तो जसा पाण्यातील अग्नीप्रमाणे आहे; जडपणातही चेतना किंचितही वेगळी नाही.
तद् वेदनावेदनयोर् अभेदात् स्वस्थम् आसितम् । निर्यन्त्रम् एव चित्रस्थज्ञप्तिवद् व्योममध्यवत्
जाणणं आणि न जाणणं यात काही फरक नाही, म्हणून मनुष्य आपल्या मूळ स्वरूपात निवांत राहतो, अगदी चित्राकडे पाहणाऱ्या जाणिवेसारखा किंवा आकाशासारखा मोकळा.
ब्रह्मण्य् अशेषशक्तित्वाद् अवित्त्वं विद्यते तथा । अक्षुब्धे विमले तोये भावी फेनलवो यथा
ब्रह्मात सर्वशक्ती असतात, म्हणून अज्ञानही त्यात आहे; जसं शांत आणि स्वच्छ पाण्यात फेस येण्याची शक्यता असते.
न कारणं विनोदेति जलात् फेनलवो यथा । न कारणं विनोदेति सर्गादि ब्रह्मणस् तथा
कारणाशिवाय पाण्यातून फेस येत नाही; त्याचप्रमाणे, कारणाशिवाय ब्रह्मातून सृष्टी वगैरे निर्माण होत नाही.
न च कारणम् अस्त्य् अत्र सर्गोत्पत्ताव् अकारणे । नातस् सञ्जायते किञ्चिज् जगदादि न नश्यति
पण सृष्टीच्या उत्पत्तीला इथे काहीच कारण नाही; म्हणून जग किंवा दुसरं काही निर्माण होत नाही, आणि नाहीसंही होत नाही.
अत्यन्तं कारणाभावान् न किञ्चिज् जायते जगत् । मराव् अम्ब्व् इव नास्त्य् एव दृष्टम् अप्य् अग्रतो जगत्
कारण काहीच नसल्यामुळे, हे जग खरंतर निर्माण होत नाही; जसं मरीचिकेत पाणी दिसतं पण खरंतर नसतंच, तसंच हे जगही प्रत्यक्ष दिसलं तरी खरं नाही.