ईदृशो यो जगद्वृक्षो जायते ऽहन्त्वबीजतः । बीजे ज्ञानाग्निना दग्धे नैव किञ्चन जायते
हे जग म्हणजे एक झाड आहे, जे अहंकाराच्या बीजापासून उगवतं; पण हे बीज ज्ञानाच्या अग्नीत जळून गेलं की, काहीच उरत नाही.
प्रेक्ष्यमाणं च तन् नास्ति किलाहन्त्वं कदाचन । एतावद् एव तज्ज्ञानम् अनेनैव प्रदह्यते
जेव्हा आपण पाहतो, तेव्हा कुठल्याही वेळी अहंकार असतोच असं नाही; हेच खरं ज्ञान आहे, ज्यामुळे तो पूर्णपणे नष्ट होतो.
अहन्त्वभावाच् चाहन्त्वम् अस्ति संसारबीजकम् । नाहन्त्वभावान् नाहन्त्वम् अस्तीति ज्ञानम् उत्तमम्
अहंकार असल्यामुळेच संसाराचं बीज तयार होतं; पण जेव्हा अहंकारच नाही, असं जे ज्ञान आहे, तेच श्रेष्ठ ज्ञान आहे.
सर्गादाव् एव सर्गस्य किलास्याभावयोगतः । कुतो ऽहन्त्वं कुतस् त्वन्त्वं कुतो द्वैतैक्यविभ्रमः
सृष्टीच्या अगदी सुरुवातीला, ही सृष्टी खरंतर अस्तित्वातच नव्हती; मग अहंकार कुठून आला, 'तू'पण कुठून आलं, आणि द्वैत-एकत्वाचा गोंधळ कसा निर्माण झाला?
समाकर्ण्य गुरोर् वाक्यं यतन्ते ये प्रयत्नतः । सङ्कल्पत्यागम् आमूलं पदप्राप्तौ जयन्ति ते
जो कोणी गुरूंचे शब्द लक्षपूर्वक ऐकून, पूर्ण प्रयत्नाने कल्पनांचा मुळापासून त्याग करतात, तेच सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचतात.
रन्धनाज् जयम् आप्नोति स्वशास्त्रे सूपकृच् छ्रुते । विवेकी स्वविवेके च यतनाद् एव नान्यथा
जसे एखादा स्वयंपाकी स्वतःच्या ग्रंथातील पाककृती सरावाने पारंगत होतो, तसेच विवेकी माणूसही फक्त स्वतःच्या विवेकाच्या प्रयत्नानेच खरा विवेक मिळवतो; दुसऱ्या कुठल्याही मार्गाने नाही.
चिच्चमत्कारमात्रात्म जगद् विद्धीह नेतरत् । नाशासु न बहिर् नान्तर् एतत् क्वचन विद्यते
हे जग म्हणजे केवळ चैतन्याचा अद्भुत अनुभव आहे, याशिवाय काहीच नाही. नाशाच्या वेळी, बाहेर किंवा आत, कुठेही हे अस्तित्वात राहत नाही.
सङ्कल्पोन्मेषमात्रेण जगच्चित्रं विलोक्यते । तदनुन्मेषविलयि चित्रकृच्चित्तचित्रवत्
फक्त कल्पना जागी होताच हे रंगीबेरंगी जग दिसते; आणि ती कल्पना शांत होताच, चित्र घडवणारे मनही, जसे मनातले चित्र नाहीसे होते, तसेच नाहीसे होते.
मण्डपो ऽस्ति महास्तम्भो मुक्तामणिविनिर्मितः । बहुयोजनलक्षाणि कान्तकाञ्चनचित्रितः
तेथे एक भव्य मंडप आहे, मोठ्या खांबावर उभा राहिलेला, मोती आणि मौल्यवान रत्नांनी तयार केलेला, असंख्य योजनांपर्यंत पसरलेला आणि तेजस्वी सोन्याने सजवलेला.
मणिस्तम्भसहस्रेण वृतो ऽङ्ग प्रोतमेरुणा । इन्द्रायुधसहस्राढ्यकल्पसन्ध्याभ्रसुन्दरः
तो मंडप हजारो रत्नांच्या खांबांनी वेढलेला आहे, मध्यभागी मेरू पर्वतासारखा एक मोठा आधार आहे, आणि कल्पसंध्येच्या मेघांसारखा सुंदर दिसतो, हजारो इंद्रधनुष्यांनी उजळलेला.
स्त्रीबालपुरुषादीनां वास्तव्यानाम् इतस् ततः । क्रीडार्थं स्थापिता यत्र नानारचनयान्तरे
त्या मंडपात, स्त्रिया, मुले, पुरुष आणि इतर जेथे राहतात त्यांच्यासाठी, त्यांच्या खेळासाठी विविध प्रकारच्या खेळणी वेगवेगळ्या रचनांमध्ये ठेवलेली आहेत.
भूतबीजपरापूर्णतमोऽरिषु सघुङ्घुमाः । तमḫप्रकाशचित्राढ्या लोकान्तरसमुद्गकाः
त्या खेळण्यांमध्ये काहींमध्ये पंचमहाभूतांची बीजे भरलेली आहेत, काहींमध्ये गूढ गुंजनाचा आवाज येतो, काहींमध्ये गडद अंधार भरलेला आहे, काही प्रकाश आणि सावलीने सजलेली आहेत, तर काही इतर जगांसारख्या आकाराची आहेत.
आमोदसुभगा लोलजलदावलिपल्लवाः । लीलापद्माẖ करे स्त्रीणां विलोलाẖ कल्पपादपाः
आनंददायक, सुगंधी, डोलणाऱ्या ढगांच्या राशी आणि फुललेल्या फांद्या इथे आहेत. स्त्रियांच्या हातात खेळणारी कमळे आणि हलणारी इच्छा-पूर्ण करणारी झाडे आहेत.
बालनिश्श्वासचलिताẖ कन्दुकानि कुलाचलाः । सन्ध्याम्बुदाẖ कर्णपूराश् चामराश् शरदम्बुदाः
मुलांच्या हलक्या श्वासाने हलणारे चेंडू, खेळण्यासाठी डोंगर, संध्याकाळचे ढग कानात घालायचे दागिने, चामर आणि शरद ऋतूतील ढग असे सर्व इथे आहेत.
कल्पान्तकालजलदास् तालवृन्तपदं गताः । भूतलं द्यूतफलकं वितानं तारकाम्बरम्
युगाच्या शेवटी येणारे ढग पंख्यांसारखे झाले आहेत; पृथ्वी जुगार खेळण्याचे फळक आहे आणि आकाशाचा तारा असलेला गाभा छप्पर आहे.
भूतसारपरावर्ते द्यूते ऽक्षाश् शशिभानवः । व्योमाजिरे जगद्ग्रामपणे गृहनिवासिनाम्
या विश्वाच्या खेळात चंद्र आणि सूर्य हे पासे आहेत, आकाश हे खेळाचे मैदान आहे आणि सर्व जगातील गावे व घरे या फळकावरील घरांसारखी आहेत.
तथैवायं जगद्रूपस् सङ्कल्पस् सन् समुत्थितः । चिच्चमत्कारमात्रात्मा चित्रकृच्चित्तचित्रवत्
अगदी त्याचप्रमाणे, हे जग देखील मनाच्या कल्पनेतून उगवलेले आहे. हे फक्त चैतन्याच्या अद्भुततेचे रूप आहे, जसे मनाने रंगवलेले चित्र फक्त मनातच असते.
असत्यम् एव स्फुरति तथा सत्यं विलीयते । विलीयते न स्फुरति सर्वम् अस्ति न चास्ति च
जे खरे नाही ते जणू काही आहे असे वाटते, आणि जे खरे आहे ते विरघळून गेलेले भासते; ते विरघळते आणि दिसत नाही—सर्व काही आहेसुद्धा आणि नाहीसुद्धा.
असमुत्थित एवायं कुतो ऽपीव समुत्थितः । हेम्नीव कटकादित्वं संसारोदारकोटरः
हे जग प्रत्यक्षात उगवलेले नसतानाही कुठून तरी उगवले आहे असे वाटते—जसे सोन्यातून कडे तयार होते, तसेच हा संसाराचा मोठा पसारा भासतो.
चिच्चमत्कार एवायम् अचित्कचनसङ्क्षयः । अत्यन्तम् एव स्वायत्तो यथेच्छसि तथा कुरु
हे सर्व चैतन्याच्या अद्भुततेमुळेच आहे, जडतेच्या आच्छादनाचा नाश झाल्यामुळे आहे; हे पूर्णपणे तुझ्यावर अवलंबून आहे—तुला जसे हवे तसे कर.
यदान्नपानदानादाव् अनादरम् उपेयिवान् । तस्येदं पश्चिमं जन्म न स कर्मसु मज्जति
ज्या वेळी माणूस अन्न, पाणी, दान वगैरे बाबतीत उदासीन होतो, त्या वेळी त्याचे हे शेवटचे जन्म असते; तो पुन्हा कर्मांमध्ये अडकत नाही.
प्राप्तो विवेकपदवीम् असि पावनात्मन् पुण्यां पवित्रितजगत्त्रितयां द्वितीयाम् । नाधḫ पतिष्यसि पुनर् मनसामुनेति जानामि मैतद् अमलं पदम् उत्सृज त्वम्
तू विवेकाच्या मार्गावर पोहोचला आहेस, हे पवित्र अंतःकरण असलेल्यांनो, जो तीनही जगांना शुद्ध करणारा दुसरा पवित्र मार्ग आहे; आता तू या मनाने निर्माण झालेल्या जगात पुन्हा पडणार नाहीस—मला हे नक्की माहीत आहे. म्हणून, हे निर्मळ स्थान सोडून दे.
अबुध्यमानश् चेत्यादि चिद्रूपम् अपि चानघ । शान्तचिद्घन एवास्स्व निर्मलाम्ब्वन्तर् अंशुवत्
माहिती असो वा नसू दे, आणि जाणण्यासारख्या गोष्टी सुद्धा, या सर्व गोष्टी चैतन्यरूपच आहेत, हे पापरहितांनो; तू शांत, एकरूप चैतन्यरूपातच राहा, जसे शुद्ध पाण्यातील एखादी किरण.
अचेतनं चेतनान्तश् चेतनाद् एव विद्यते । वैसादृश्ये ऽपि सदृशं पयोराशाव् इवानलः
जड वस्तू चैतन्यातच असतात, आणि केवळ चैतन्यातूनच त्या ओळखता येतात; जरी त्या वेगळ्या वाटतात, तरीही त्या सारख्याच आहेत—जसे समुद्रातला अग्नी.
सा चेतनाचेतनयोर् हेतुश् चित्त्वात्मनैव चित् । विनाशोत्पादयोर् वह्निज्वालयोḫ पवनो यथा
जाणीव हीच सजीव आणि निर्जीव यांची कारण आहे, जशी वाऱ्यामुळे ज्वाळा पेटते किंवा विझते.
नाहम् अस्तीति चिद्रूपम् इति विश्रान्तिर् अस्तु ते । ततो यथा यादृशेन भूयते तादृशो भव
‘मी स्वतंत्र अशी व्यक्ती नाही’ या जाणीवेत मन शांत ठेव, आणि मग जे काही घडेल, त्यानुसार तू तसाच हो.
चिद्रूपस् सर्वभावानाम् अन्तर् बहिर् असि स्थितः । प्रसन्नाम्बुभरस्यान्तर् बहिश् चैव यथातपः
तू जाणीवेचा मूळ आहेस, सर्व जीवांच्या आत आणि बाहेर व्यापून आहेस, जशी स्वच्छ पाण्याने भरलेल्या भांड्यात आत आणि बाहेर सूर्यप्रकाश असतो.
नायम् अस्मीति चिद्रूपं चितौ चेल् लग्नम् अङ्ग ते । न चान्यश् चेति तद् ब्रह्मरूपः केनासि मीयसे
प्रिय, ‘हे मी नाही’ अशी जाणीव पूर्णपणे शुद्ध चैतन्यात विलीन झाली आणि वेगळेपणाचा भाव राहिला नाही, तर तू ब्रह्मरूप आहेस—मग तुला कोण मोजू शकेल?
ससुरासुरपातालभूविष्टपम् इवोत्थितम् । नानाजवञ्जवीभावक्रियाकालम् इवाकुलम्
हे जणू काही देव, दैत्य, पाताळ आणि पृथ्वीवरील सर्व लोकांनी भरलेले आहे असे वाटते, आणि अनेक प्रकारच्या चंचल व फसव्या कृतींप्रमाणे सतत अस्वस्थ राहते.
यथा रङ्गमयं कुड्ये जगन् मौनम् इव स्थितम् । तथा चिच्चित्रकचितं खकुड्ये चात्मसंस्थितम्
जसे रंगवलेले चित्र भिंतीवर शांतपणे उभे असते, तसेच चैतन्याच्या विविध रंगांनी सजलेले हे विश्व आकाशासारख्या भिंतीवर आत्म्याच्या स्वरूपात स्थिर असते.