अहन्त्वबीजाद् अणुतो जायते ऽसौ जगद्द्रुमः । तस्येन्द्रियरसाढ्यानि मूलानि भुवनानि च
'मी'पणाच्या बीजातून हे सूक्ष्म जगाचे झाड उगवते; त्याच्या मुळांमध्ये इंद्रियांच्या रसांनी भरलेली ही सारी भुवने आहेत.
तारका बालकलिका ऋक्षौघẖ कोरकोत्करः । वासरा गुच्छविसराḫ पूर्णचन्द्राḫ फलालयः
तारे म्हणजे या झाडाच्या कोवळ्या कळ्या, नक्षत्रांचे समूह म्हणजे त्याची फुलांची गाठ, दिवस म्हणजे त्याच्या फांद्या, आणि पौर्णिमा म्हणजे त्याचे फळांनी भरलेले ठिकाण.
स्वर्गादयो बृहद्वर्गा महाविटपकोटराः । मेरुमन्दरसह्याद्या गिरयḫ पत्त्रराजयः
स्वर्ग वगैरे मोठे घोस, मोठ्या झाडाच्या फांद्यांमधील पोकळी आहेत; मेरू, मंदार, सह्य वगैरे पर्वत हे त्या झाडाची मुख्य पाने आहेत.
सप्ताब्धयो ऽङ्ग स्रुतयḫ पातालं मूलकोटरम् । अगानि घुणवृन्दानि पर्वाणि पुरपङ्क्तयः
सप्त समुद्र हे रस आहेत, पाताळ हे मुळाची गुहा आहे; घरे म्हणजे किड्यांची वस्ती, सांधे म्हणजे शहरांची रांग आहे.
अज्ञानम् उत्पत्तिमही विहगा भूतकोटयः । उपलम्भो बृहत्स्तम्भो दावो निर्वाणनिर्वृतिः
अज्ञान ही उत्पत्तीची माती आहे, पक्षी म्हणजे असंख्य जीव; जाणिवा म्हणजे मोठा खोड, तर वनातील आग म्हणजे मुक्तीचा आनंद आहे.
रूपालोकमनस्कारा विविधामोदवृत्तयः । वनं विपुलम् आकाशं शुक्ला जलमुचस् त्वचः
रूप, प्रकाश, मनाचे संकल्प आणि विविध आनंददायक क्रिया; जंगल म्हणजे विशाल आकाश, ढग म्हणजे पाणी सोडणारे झाडाचे साल.
विचित्रशाखा ऋतव उपशाखा दिशो दश । संविद् रसमहापूरो वातस्पन्दो विवर्तनः
ह्या झाडाच्या वेगवेगळ्या फांद्या म्हणजे ऋतू आहेत, उपफांद्या म्हणजे दहा दिशा आहेत, तर चेतना हा रसाचा मोठा पूर आहे आणि वाऱ्याची हालचाल म्हणजे बदल आहे.
चन्द्रार्करुचयो लोला मज्जनोन्मज्जनोन्मुखाः । रम्याẖ कुसुममञ्जर्यस् तिमिरभ्रमरभ्रमाः
चंद्र आणि सूर्य यांच्या किरणांचा प्रवाह नेहमीच अस्थिर असतो, कधी वाढतो तर कधी कमी होतो; सुंदर फुलांच्या माळा म्हणजे अंधार आणि मधमाशा यांची भटकंती आहे.
पातालम् आशागणम् अन्तरिक्षम् आपूर्य तिष्ठत्य् असद् एव सद्वत् । तस्यानहन्ताग्निहते ऽहमर्थबीजे पुनर् नास्ति सतो ऽपि रोहः
पाताळ, दिशांचे समूह आणि आकाश हे सर्व जणू काही खरेच आहे असे वाटावे, पण प्रत्यक्षात ते असत्यानेच भरलेले आणि टिकून आहेत; आणि जेव्हा 'मी आहे' या भावाचे बी अहंभावाचा अग्नी जाळून टाकतो, तेव्हा खरे असले तरी त्याचा पुन्हा उगम होत नाही.
विद्याधर धराधार गिरिकन्दरमन्दिर । दिगन्तराम्बराचार चारसञ्चारचञ्चुर
विद्याधर हे पृथ्वीचे आधार आहेत, पर्वतांच्या गुहा त्यांची वस्ती आहे; ते दूरच्या आकाशात संचार करतात आणि त्यांची हालचाल अतिशय वेगवान आणि आनंददायक असते.
ईदृशो यो जगद्वृक्षो जायते ऽहन्त्वबीजतः । बीजे ज्ञानाग्निना दग्धे नैव किञ्चन जायते
हे जग म्हणजे एक झाड आहे, जे अहंकाराच्या बीजापासून उगवतं; पण हे बीज ज्ञानाच्या अग्नीत जळून गेलं की, काहीच उरत नाही.
प्रेक्ष्यमाणं च तन् नास्ति किलाहन्त्वं कदाचन । एतावद् एव तज्ज्ञानम् अनेनैव प्रदह्यते
जेव्हा आपण पाहतो, तेव्हा कुठल्याही वेळी अहंकार असतोच असं नाही; हेच खरं ज्ञान आहे, ज्यामुळे तो पूर्णपणे नष्ट होतो.
अहन्त्वभावाच् चाहन्त्वम् अस्ति संसारबीजकम् । नाहन्त्वभावान् नाहन्त्वम् अस्तीति ज्ञानम् उत्तमम्
अहंकार असल्यामुळेच संसाराचं बीज तयार होतं; पण जेव्हा अहंकारच नाही, असं जे ज्ञान आहे, तेच श्रेष्ठ ज्ञान आहे.
सर्गादाव् एव सर्गस्य किलास्याभावयोगतः । कुतो ऽहन्त्वं कुतस् त्वन्त्वं कुतो द्वैतैक्यविभ्रमः
सृष्टीच्या अगदी सुरुवातीला, ही सृष्टी खरंतर अस्तित्वातच नव्हती; मग अहंकार कुठून आला, 'तू'पण कुठून आलं, आणि द्वैत-एकत्वाचा गोंधळ कसा निर्माण झाला?
समाकर्ण्य गुरोर् वाक्यं यतन्ते ये प्रयत्नतः । सङ्कल्पत्यागम् आमूलं पदप्राप्तौ जयन्ति ते
जो कोणी गुरूंचे शब्द लक्षपूर्वक ऐकून, पूर्ण प्रयत्नाने कल्पनांचा मुळापासून त्याग करतात, तेच सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचतात.
रन्धनाज् जयम् आप्नोति स्वशास्त्रे सूपकृच् छ्रुते । विवेकी स्वविवेके च यतनाद् एव नान्यथा
जसे एखादा स्वयंपाकी स्वतःच्या ग्रंथातील पाककृती सरावाने पारंगत होतो, तसेच विवेकी माणूसही फक्त स्वतःच्या विवेकाच्या प्रयत्नानेच खरा विवेक मिळवतो; दुसऱ्या कुठल्याही मार्गाने नाही.
चिच्चमत्कारमात्रात्म जगद् विद्धीह नेतरत् । नाशासु न बहिर् नान्तर् एतत् क्वचन विद्यते
हे जग म्हणजे केवळ चैतन्याचा अद्भुत अनुभव आहे, याशिवाय काहीच नाही. नाशाच्या वेळी, बाहेर किंवा आत, कुठेही हे अस्तित्वात राहत नाही.
सङ्कल्पोन्मेषमात्रेण जगच्चित्रं विलोक्यते । तदनुन्मेषविलयि चित्रकृच्चित्तचित्रवत्
फक्त कल्पना जागी होताच हे रंगीबेरंगी जग दिसते; आणि ती कल्पना शांत होताच, चित्र घडवणारे मनही, जसे मनातले चित्र नाहीसे होते, तसेच नाहीसे होते.
मण्डपो ऽस्ति महास्तम्भो मुक्तामणिविनिर्मितः । बहुयोजनलक्षाणि कान्तकाञ्चनचित्रितः
तेथे एक भव्य मंडप आहे, मोठ्या खांबावर उभा राहिलेला, मोती आणि मौल्यवान रत्नांनी तयार केलेला, असंख्य योजनांपर्यंत पसरलेला आणि तेजस्वी सोन्याने सजवलेला.
मणिस्तम्भसहस्रेण वृतो ऽङ्ग प्रोतमेरुणा । इन्द्रायुधसहस्राढ्यकल्पसन्ध्याभ्रसुन्दरः
तो मंडप हजारो रत्नांच्या खांबांनी वेढलेला आहे, मध्यभागी मेरू पर्वतासारखा एक मोठा आधार आहे, आणि कल्पसंध्येच्या मेघांसारखा सुंदर दिसतो, हजारो इंद्रधनुष्यांनी उजळलेला.
स्त्रीबालपुरुषादीनां वास्तव्यानाम् इतस् ततः । क्रीडार्थं स्थापिता यत्र नानारचनयान्तरे
त्या मंडपात, स्त्रिया, मुले, पुरुष आणि इतर जेथे राहतात त्यांच्यासाठी, त्यांच्या खेळासाठी विविध प्रकारच्या खेळणी वेगवेगळ्या रचनांमध्ये ठेवलेली आहेत.
भूतबीजपरापूर्णतमोऽरिषु सघुङ्घुमाः । तमḫप्रकाशचित्राढ्या लोकान्तरसमुद्गकाः
त्या खेळण्यांमध्ये काहींमध्ये पंचमहाभूतांची बीजे भरलेली आहेत, काहींमध्ये गूढ गुंजनाचा आवाज येतो, काहींमध्ये गडद अंधार भरलेला आहे, काही प्रकाश आणि सावलीने सजलेली आहेत, तर काही इतर जगांसारख्या आकाराची आहेत.
आमोदसुभगा लोलजलदावलिपल्लवाः । लीलापद्माẖ करे स्त्रीणां विलोलाẖ कल्पपादपाः
आनंददायक, सुगंधी, डोलणाऱ्या ढगांच्या राशी आणि फुललेल्या फांद्या इथे आहेत. स्त्रियांच्या हातात खेळणारी कमळे आणि हलणारी इच्छा-पूर्ण करणारी झाडे आहेत.
बालनिश्श्वासचलिताẖ कन्दुकानि कुलाचलाः । सन्ध्याम्बुदाẖ कर्णपूराश् चामराश् शरदम्बुदाः
मुलांच्या हलक्या श्वासाने हलणारे चेंडू, खेळण्यासाठी डोंगर, संध्याकाळचे ढग कानात घालायचे दागिने, चामर आणि शरद ऋतूतील ढग असे सर्व इथे आहेत.
कल्पान्तकालजलदास् तालवृन्तपदं गताः । भूतलं द्यूतफलकं वितानं तारकाम्बरम्
युगाच्या शेवटी येणारे ढग पंख्यांसारखे झाले आहेत; पृथ्वी जुगार खेळण्याचे फळक आहे आणि आकाशाचा तारा असलेला गाभा छप्पर आहे.
भूतसारपरावर्ते द्यूते ऽक्षाश् शशिभानवः । व्योमाजिरे जगद्ग्रामपणे गृहनिवासिनाम्
या विश्वाच्या खेळात चंद्र आणि सूर्य हे पासे आहेत, आकाश हे खेळाचे मैदान आहे आणि सर्व जगातील गावे व घरे या फळकावरील घरांसारखी आहेत.
तथैवायं जगद्रूपस् सङ्कल्पस् सन् समुत्थितः । चिच्चमत्कारमात्रात्मा चित्रकृच्चित्तचित्रवत्
अगदी त्याचप्रमाणे, हे जग देखील मनाच्या कल्पनेतून उगवलेले आहे. हे फक्त चैतन्याच्या अद्भुततेचे रूप आहे, जसे मनाने रंगवलेले चित्र फक्त मनातच असते.
असत्यम् एव स्फुरति तथा सत्यं विलीयते । विलीयते न स्फुरति सर्वम् अस्ति न चास्ति च
जे खरे नाही ते जणू काही आहे असे वाटते, आणि जे खरे आहे ते विरघळून गेलेले भासते; ते विरघळते आणि दिसत नाही—सर्व काही आहेसुद्धा आणि नाहीसुद्धा.
असमुत्थित एवायं कुतो ऽपीव समुत्थितः । हेम्नीव कटकादित्वं संसारोदारकोटरः
हे जग प्रत्यक्षात उगवलेले नसतानाही कुठून तरी उगवले आहे असे वाटते—जसे सोन्यातून कडे तयार होते, तसेच हा संसाराचा मोठा पसारा भासतो.
चिच्चमत्कार एवायम् अचित्कचनसङ्क्षयः । अत्यन्तम् एव स्वायत्तो यथेच्छसि तथा कुरु
हे सर्व चैतन्याच्या अद्भुततेमुळेच आहे, जडतेच्या आच्छादनाचा नाश झाल्यामुळे आहे; हे पूर्णपणे तुझ्यावर अवलंबून आहे—तुला जसे हवे तसे कर.