पातनैकान्तदक्षाणि दोषाशीविषवन्ति च । रूक्षकण्टकलग्नानि श्वभ्राग्राणीन्द्रियाणि च
या इंद्रियांना फक्त अधःपतन करण्यातच कौशल्य आहे, त्या दोषांच्या विषाने भरलेल्या आहेत, त्या करकरीत आणि काटेरी आहेत, आणि त्या खोल दरीच्या काठावर बसलेल्या आहेत.
आत्मम्भरीण्य् अनार्याणि साहसैकरतानि च । अन्धकारविकारीणि रक्षांसि स्वेन्द्रियाणि च
या इंद्रिये नीच, स्वार्थी, नेहमीच धाडस करण्यात मग्न, अंधकाराने बिघडलेल्या आहेत — त्या जणू काही राक्षसांसारख्या आहेत.
अन्तश्शून्यान्य् असाराणि वक्राणि ग्रन्थिमन्ति च । दहनैकान्तयोग्यानि दुर्दारूणीन्द्रियाणि च
ही इंद्रिये आतून रिकामी, निरुपयोगी, वाकडी, गाठींनी भरलेली, जाळायला योग्य आणि तोडायला कठीण अशी आहेत.
घनमोहप्रतर्दानि दुष्कूपगहनानि च । महावकरतुच्छानि कुपुराणीन्द्रियाणि च
घनदाट मोहाने झिजलेली, ओलांडायला कठीण, मोठी पण आतून पोकळ, आणि जणू मोडकळीस आलेल्या नगरांसारखी ही इंद्रिये आहेत.
अनन्तेषु पदार्थेषु करणानि घटादिषु । सभ्रमाणि सपङ्कानि चक्राङ्गानीन्द्रियाणि च
असंख्य वस्तूंमध्ये ही इंद्रिये मडक्यांच्या चाकासारखी, गोंधळलेली, चिखलाने माखलेली आणि आडव्या-काड्यांसारखी विभागलेली आहेत.
आपन्निमग्नम् इमम् एवम् अकिञ्चनं त्वं माम् उद्धरोद्धरणशील दयोदयेन । ये नाम केचन जगत्सु जयन्ति सन्तस् तत्सङ्गमं परमशोकहरं वदन्ति
मी या दलदलीत बुडालोय, काहीच हातात नाही; तू दयाळू आहेस, मला तुझ्या करुणेने वर काढ. जगात जे खरे सज्जन जिंकतात, त्यांच्या संगाला सर्वात मोठा दुःखहर्ता म्हणतात.
ततस् तस्य मया ब्रह्मंस् तच् छ्रुत्वा पावनं वचः । इदम् उक्तं यथापृष्टं सुस्पष्टपदया गिरा
त्यावेळी, हे ब्रह्मन्, त्याची ती पावन वाणी मी ऐकली आणि जसे तू विचारले होतेस, तशीच स्पष्ट आणि नेमकी उत्तरं मी दिली.
साधु विद्याधराधीश दिष्ट्या बुद्धो ऽसि भूतये । भवान्धकूपकुहराच् चिरेणोत्थातुम् इच्छसि
वा रे, हे विद्यार्धाधीशा! तुझ्या कल्याणासाठी तू जागा झाला आहेस, हे मोठे भाग्य. खूप काळानंतर तू या संसाराच्या अंधाऱ्या विहिरीतून बाहेर यायचे ठरवले आहेस.
पावनीयं तव मती राजते शुद्धरूपिणी । विवेकेनानलेनेव कनकद्रवसन्ततिः
तुझी शुद्ध होणारी बुद्धी अगदी निर्मळ स्वरूपात चमकत आहे, जणू विवेकाच्या अग्नीने वितळलेल्या सोन्याच्या प्रवाहासारखी.
उपदेशगिराम् अर्थम् आदत्ते हारिहेलया । मकुरे निर्मले द्रव्यम् अयत्नेनैव बिम्बते
उपदेशाच्या शब्दांचा अर्थ तू सहजतेने आणि आकर्षकपणे उचलतोस, जसे स्वच्छ आरशात कोणतीही वस्तू सहज प्रतिबिंबित होते.
यद् इदं वच्मि तत् सर्वम् ॐ इत्य् आदातुम् अर्हसि । अस्माभिश् चिरम् अन्विष्टं नात्र कार्या विचारणा
मी जे काही सांगतो ते सर्व तू 'ॐ' या शब्दाने स्वीकार. हे आम्ही खूप दिवस शोधलं आहे, त्यामुळे यावर अजून विचार करण्याची गरज नाही.
यत् किञ्चित् स्वदते ऽन्तस् ते वस्तु वस्तुतयाश्रितम् । तद् अस्वाद्व् इति निर्विघ्नं त्यजंस् तिष्ठ यथासुखम्
तुझ्या आत जे काही खरे वाटते, त्याचा आस्वाद खोटा आहे असं समजून, तो सोड आणि निश्चिंतपणे, शांतपणे राहा.
निरहङ्कारितां सत्यां बुध्यस्वाबोधम् उत्सृजन् । नासि त्वं चिरम् अप्य् अन्तḫ प्रेक्षितो ऽसि न लक्ष्यसे
जेव्हा खऱ्या अर्थाने अहंकार नाहीसा होतो, तेव्हा स्वतःचं ज्ञान ओळख आणि बाकी सर्व सोड. मग कितीही वेळ पाहिलं तरी तू कुणाच्या नजरेस पडत नाहीस.
नाहन्त्वम् अस्ति न जगद् इति निश्चयिनस् तव । सर्वम् अस्ति शिवं तच् च न दुẖखाय सुखाय नो
तुला खात्री आहे की 'मी', 'तू' किंवा जग असं काही नाही, म्हणून सर्व काही मंगल आहे; आणि ते ना दुःखासाठी आहे, ना सुखासाठी.
किम् अज्ञत्वाज् जगज् जातं जगतो ऽथ किम् अज्ञता । विचार्यापीति नो विद्म एकत्वाद् अलम् एतयोः
जग कशामुळे निर्माण झालं हे आपण नक्कीच सांगू शकत नाही, किंवा या जगात असं काय आहे जे आपल्याला माहीत नाही, हेही ठामपणे सांगता येत नाही. विचार केला तर या दोन्ही प्रश्नांचं एकच उत्तर आहे — कारण दोन्ही एकच आहेत, म्हणून या विचारांना इथेच थांबवूया.
मृगतृष्णाम्बुवद् विश्वं अवस्तुत्वात् सद् अप्य् असत् । यच् चेदं भाति तत्रैव किञ्चिद् इत्य् एव निश्चयः
मृगजळातल्या पाण्यासारखं हे विश्व आहे — दिसतं खरं, पण प्रत्यक्षात काहीच नाही. इथे जे काही दिसतं, त्याबद्दल एकच गोष्ट ठामपणे सांगता येईल — ते फक्त 'काहीतरी' आहे, त्यापलीकडे काही नाही.
मृगतृष्णाम्बुवद् विश्वं अवस्तुत्वात् सद् अप्य् असत् । यच् चेदं भाति तद् ब्रह्म नकिञ्चित् किञ्चिद् एव वा
मृगजळातल्या पाण्यासारखंच हे विश्व आहे — असं वाटतं खरं, पण प्रत्यक्षात ते नाहीच. इथे जे काही दिसतं, तेच ब्रह्म असावं, किंवा कदाचित काहीच नसावं, किंवा फक्त 'काहीतरी' असावं.
मृगतृष्णाम्बुवद् विश्वं न सन् नासन् न किञ्चन । प्रतिभासवशात् सत्यम् अवस्तुत्वाद् असत् सदा
मृगजळातल्या पाण्यासारखं हे विश्व आहे — ते खरंही नाही, खोटंही नाही, आणि काहीच नाही असंही नाही. केवळ भासामुळे ते खरं वाटतं, पण प्रत्यक्षात काहीच नसल्यामुळे ते नेहमीच खोटंच आहे.
मृगतृष्णाम्बुवद् विश्वं नास्ति सत्यम् अथास्ति च । प्रतिभातापि नास्त्य् अत्र तदभावाद् अतश् शिवम्
मृगजळासारखे हे विश्व खरे तर अस्तित्वात नाही, पण तरीसुद्धा ते आहे असे भासते. प्रत्यक्षात त्याचा भासही येथे नाही, कारण त्याचे अस्तित्वच नाही. म्हणून येथे शांती आहे.
विश्वबीजम् अहन्त्वं त्वं विद्धि तस्माद् धि जायते । साद्रिद्यूर्वीनदीशादिजगज्जरढपादपः
हे जाण, 'मी'पण हाच या विश्वाचा मूळ बीज आहे; त्यातूनच पर्वत, पृथ्वी, नद्या आणि सर्व जुने वृक्ष असलेले जग जन्माला येते.
अहन्त्वबीजाद् अणुतो जायते ऽसौ जगद्द्रुमः । तस्येन्द्रियरसाढ्यानि मूलानि भुवनानि च
'मी'पणाच्या बीजातून हे सूक्ष्म जगाचे झाड उगवते; त्याच्या मुळांमध्ये इंद्रियांच्या रसांनी भरलेली ही सारी भुवने आहेत.
तारका बालकलिका ऋक्षौघẖ कोरकोत्करः । वासरा गुच्छविसराḫ पूर्णचन्द्राḫ फलालयः
तारे म्हणजे या झाडाच्या कोवळ्या कळ्या, नक्षत्रांचे समूह म्हणजे त्याची फुलांची गाठ, दिवस म्हणजे त्याच्या फांद्या, आणि पौर्णिमा म्हणजे त्याचे फळांनी भरलेले ठिकाण.
स्वर्गादयो बृहद्वर्गा महाविटपकोटराः । मेरुमन्दरसह्याद्या गिरयḫ पत्त्रराजयः
स्वर्ग वगैरे मोठे घोस, मोठ्या झाडाच्या फांद्यांमधील पोकळी आहेत; मेरू, मंदार, सह्य वगैरे पर्वत हे त्या झाडाची मुख्य पाने आहेत.
सप्ताब्धयो ऽङ्ग स्रुतयḫ पातालं मूलकोटरम् । अगानि घुणवृन्दानि पर्वाणि पुरपङ्क्तयः
सप्त समुद्र हे रस आहेत, पाताळ हे मुळाची गुहा आहे; घरे म्हणजे किड्यांची वस्ती, सांधे म्हणजे शहरांची रांग आहे.
अज्ञानम् उत्पत्तिमही विहगा भूतकोटयः । उपलम्भो बृहत्स्तम्भो दावो निर्वाणनिर्वृतिः
अज्ञान ही उत्पत्तीची माती आहे, पक्षी म्हणजे असंख्य जीव; जाणिवा म्हणजे मोठा खोड, तर वनातील आग म्हणजे मुक्तीचा आनंद आहे.
रूपालोकमनस्कारा विविधामोदवृत्तयः । वनं विपुलम् आकाशं शुक्ला जलमुचस् त्वचः
रूप, प्रकाश, मनाचे संकल्प आणि विविध आनंददायक क्रिया; जंगल म्हणजे विशाल आकाश, ढग म्हणजे पाणी सोडणारे झाडाचे साल.
विचित्रशाखा ऋतव उपशाखा दिशो दश । संविद् रसमहापूरो वातस्पन्दो विवर्तनः
ह्या झाडाच्या वेगवेगळ्या फांद्या म्हणजे ऋतू आहेत, उपफांद्या म्हणजे दहा दिशा आहेत, तर चेतना हा रसाचा मोठा पूर आहे आणि वाऱ्याची हालचाल म्हणजे बदल आहे.
चन्द्रार्करुचयो लोला मज्जनोन्मज्जनोन्मुखाः । रम्याẖ कुसुममञ्जर्यस् तिमिरभ्रमरभ्रमाः
चंद्र आणि सूर्य यांच्या किरणांचा प्रवाह नेहमीच अस्थिर असतो, कधी वाढतो तर कधी कमी होतो; सुंदर फुलांच्या माळा म्हणजे अंधार आणि मधमाशा यांची भटकंती आहे.
पातालम् आशागणम् अन्तरिक्षम् आपूर्य तिष्ठत्य् असद् एव सद्वत् । तस्यानहन्ताग्निहते ऽहमर्थबीजे पुनर् नास्ति सतो ऽपि रोहः
पाताळ, दिशांचे समूह आणि आकाश हे सर्व जणू काही खरेच आहे असे वाटावे, पण प्रत्यक्षात ते असत्यानेच भरलेले आणि टिकून आहेत; आणि जेव्हा 'मी आहे' या भावाचे बी अहंभावाचा अग्नी जाळून टाकतो, तेव्हा खरे असले तरी त्याचा पुन्हा उगम होत नाही.
विद्याधर धराधार गिरिकन्दरमन्दिर । दिगन्तराम्बराचार चारसञ्चारचञ्चुर
विद्याधर हे पृथ्वीचे आधार आहेत, पर्वतांच्या गुहा त्यांची वस्ती आहे; ते दूरच्या आकाशात संचार करतात आणि त्यांची हालचाल अतिशय वेगवान आणि आनंददायक असते.