विषमाशाविषैर् एभिर् विषयेन्द्रियपन्नगैः । ये न दष्टा न दृष्टास् ते द्वित्रा एव जगत्य् अपि
या आशेच्या विषारी दंशाने भरलेल्या विषय आणि इंद्रियांच्या सर्पांनी ज्यांना न पाहिले किंवा चावले नाही, असे फार थोडे लोक या जगात आहेत.
भोगभीमेभवलितां तृष्णातरलवागुराम् । लोभोग्रकरवालाढ्यां कोपकुन्तकुलाङ्किताम्
भोगाच्या भयंकर भोवऱ्यात अडकलेली, तृष्णेच्या अस्थिर जाळ्यात सापडलेली, लोभाच्या तीव्र पंजांनी पकडलेली आणि क्रोधाच्या भाल्यांनी छिन्न केलेली ही माणसाची अवस्था आहे.
द्वन्द्वजालरथव्याप्ताम् अहङ्कारानुपालिताम् । चेष्टातुरङ्गमाकीर्णां कामकोलाहलाकुलाम्
द्वंद्वांच्या जाळ्यांनी व्यापलेली, अहंकाराने राखली गेलेली, क्रियेच्या अस्थिर घोड्यांनी भरलेली आणि इच्छांच्या गोंधळाने अस्वस्थ झालेली.
शरीरसीमान्तगतां दुरिन्द्रियपताकिनीम् । ये जेतुम् उद्यतास् तात त एवेह हि सद्भटाः
हे प्रिय, शरीराच्या सीमेत असलेली आणि वाईट इंद्रियांची पताका फडकवणारी जी देह आहे, तिला जिंकण्यासाठी जे प्रयत्न करतात, तेच खरे या जगातले शूर वीर आहेत.
सुसाध्यẖ करटोद्भेदो मत्तैरावणदन्तिनः । नोत्पथप्रतिपन्नानां स्वेन्द्रियाणां विनिग्रहः
मगराचा जबडा उघडणे किंवा मदमस्त हत्तीचे सुळे वश करणे सोपे आहे, पण चुकीच्या मार्गावर गेलेल्या आपल्या इंद्रियांना आवर घालणे तितके सोपे नाही.
पौरुषस्य महत्त्वस्य सत्त्वस्य महतश् श्रियः । इन्द्रियाक्रमणं साधो सीमान्तो महताम् इह
सर्व धैर्य, उत्तम स्वभाव आणि वैभव यांमध्ये, सज्जना, इंद्रियांवर मिळवलेले नियंत्रण हेच खऱ्या महानतेचे अंतिम टोक आहे.
तावद् उत्तमताम् एति पुमान् अपि दिवौकसाम् । कृपणैर् इन्द्रियैर् यावन् न स्वैर् एव निपीड्यते
जोपर्यंत मनुष्य आपल्या दीन इंद्रियांनी त्रस्त होत नाही, तोपर्यंत तो देवांमध्येही श्रेष्ठ स्थान मिळवतो.
यावज् जितेन्द्रियो जन्तुस् तावन् मेरुर् इवोन्नतः । जितश् चेद् इन्द्रियैर् याति तृणाद् अप्य् अपकृष्टताम्
जोपर्यंत जंतूने आपली इंद्रिये जिंकली आहेत, तोपर्यंत तो मेरू पर्वतासारखा उंच राहतो; पण इंद्रियांकडून हरला तर तो गवताच्या काडीपेक्षाही खाली पडतो.
जितेन्द्रिया महासत्त्वा ये त एव नरा भुवि । शेषान् अहम् इमान् मन्ये मांसयन्त्रगणांश् चलान्
ज्यांनी इंद्रिये जिंकली आहेत आणि ज्यांची बुद्धी बलवान आहे, तेच खरे पुरुष या पृथ्वीवर आहेत; उरलेले मी फक्त मांसाच्या यंत्रांसारखे, चंचल आणि अस्थिर समजतो.
मनस्सेनापतेस् सेनाम् इमम् इन्द्रियपञ्चकम् । जेतुं चेद् अस्ति मे यत्नो जयामि तद् अलं मुने
जर मन सेनापती करून या इंद्रियांच्या सैन्याला जिंकण्याचा माझ्यात खरा प्रयत्न असेल, तर हे मुनी, मी नक्कीच विजय मिळवीन.
इन्द्रियोत्तमरोगाणां भोगाशावर्जनाद् ऋते । नौषधानि न तीर्थानि न च मन्त्राḫ प्रशान्तये
इंद्रियांच्या तीव्र आजारांवर, भोगाची इच्छा सोडल्याशिवाय दुसरा काहीही उपाय नाही. औषधं, तीर्थस्नान किंवा मंत्र यांपैकी काहीच त्यांना शांत करू शकत नाही.
नीतो ऽस्मि परमं खेदम् अभिधावद्भिर् इन्द्रियैः । एक एव महारण्ये तस्करैḫ पथिको यथा
इंद्रिये आपल्या विषयांच्या मागे धावत असल्यामुळे मी अगदी थकून गेलो आहे, जसं एखादा एकटा प्रवासी मोठ्या जंगलात चोरांच्या मागे लागल्यावर दमतो.
पङ्कवन्त्य् अप्रसन्नानि मद्गुदौर्भाग्यवन्ति च । गन्धिशेवालतुच्छानि पल्वलानीन्द्रियाणि च
इंद्रिये म्हणजे चिखलाने भरलेली, गढूळ, दुर्दैवी आणि गंधाने भरलेली, निरुपयोगी गवतांनी आच्छादलेली डबकीसारखी आहेत.
दुरतिक्रमणीयानि नीहारगहनानि च । जीवितानन्तजालानि जङ्गलानीन्द्रियाणि च
इंद्रिये म्हणजे दाट धुक्याने भरलेली, ओलांडायला कठीण अशी जंगले आहेत, जिथे जीवनाच्या असंख्य सापळ्यांनी जाळं पसरलं आहे.
पङ्कजानि सरन्ध्राणि सुदुर्लक्ष्यगुणानि च । ग्रन्थिमन्ति जडाङ्गानि मृणालानीन्द्रियाणि च
इंद्रिये म्हणजे चिखलातली कमळं आहेत, त्यात बारीक छिद्रं असतात, त्यांचे गुण फार सूक्ष्म आणि ओळखायला कठीण असतात, त्यात गाठी असतात आणि देह जड असतो, मृणाळासारख्या कडक देठांसारखी ती इंद्रिये आहेत.
रूक्षाणि रत्नलुब्धानि कल्लोलवलितानि च । दुर्ग्रहग्राहघोराणि क्षाराम्बूनीन्द्रियाणि च
इंद्रिये खरबुजासारखी खरखरीत, रत्नांच्या लालसेने भरलेली, लाटांनी हलणारी, आणि खारट पाण्यासारखी आहेत—त्यांना पकडणं कठीण, ती भयंकर आणि धोकादायक आहेत.
बान्धवोद्वेगदायीनि देहान्तरपराणि च । करुणाक्रन्दकारीणि मरणानीन्द्रियाणि च
इंद्रिये नातेवाईकांना दुःख देतात, दुसऱ्या देहाशी जोडलेली असतात, आणि दयनीय अश्रू आणतात—म्हणजेच मृत्यूची कारणं आहेत.
अविवेकिष्व् अमित्राणि मित्राणि च विवेकिषु । गहनाततशून्यानि काननानीन्द्रियाणि च
ज्यांना विवेक नाही त्यांच्यासाठी इंद्रिये शत्रू आहेत, आणि ज्यांच्यात विवेक आहे त्यांच्यासाठी ती मित्र आहेत. इंद्रिये म्हणजे दाट, विशाल आणि ओसाड अशा जंगलांसारखी आहेत.
घनास्फोटान्य् असाराणि मलिनानि जडानि च । विद्युत्प्रकाशान्य् एतानि महाभ्राणीन्द्रियाणि च
ही इंद्रिये जणू काही दाट वादळी गडगडाटासारखी आहेत — त्यांना काहीच सार नाही, त्या अशुद्ध आणि जड आहेत; तरीही त्या मोठ्या मेघांतून विजेसारख्या चमकतात.
क्षुद्रप्राणिगृहीतानि वर्जितानि कृतात्मभिः । रजस्तमोऽभिभूतानि स्वेन्द्रियाण्य् अवटानि च
या इंद्रियांना क्षुद्र जीवांनी पकडले आहे, ज्ञानी लोकांनी त्यांना सोडून दिले आहे, त्या रज आणि तम या दोषांनी व्यापलेल्या आहेत, आणि त्या अगदी शक्तिहीन व गडप झालेल्या आहेत.
पातनैकान्तदक्षाणि दोषाशीविषवन्ति च । रूक्षकण्टकलग्नानि श्वभ्राग्राणीन्द्रियाणि च
या इंद्रियांना फक्त अधःपतन करण्यातच कौशल्य आहे, त्या दोषांच्या विषाने भरलेल्या आहेत, त्या करकरीत आणि काटेरी आहेत, आणि त्या खोल दरीच्या काठावर बसलेल्या आहेत.
आत्मम्भरीण्य् अनार्याणि साहसैकरतानि च । अन्धकारविकारीणि रक्षांसि स्वेन्द्रियाणि च
या इंद्रिये नीच, स्वार्थी, नेहमीच धाडस करण्यात मग्न, अंधकाराने बिघडलेल्या आहेत — त्या जणू काही राक्षसांसारख्या आहेत.
अन्तश्शून्यान्य् असाराणि वक्राणि ग्रन्थिमन्ति च । दहनैकान्तयोग्यानि दुर्दारूणीन्द्रियाणि च
ही इंद्रिये आतून रिकामी, निरुपयोगी, वाकडी, गाठींनी भरलेली, जाळायला योग्य आणि तोडायला कठीण अशी आहेत.
घनमोहप्रतर्दानि दुष्कूपगहनानि च । महावकरतुच्छानि कुपुराणीन्द्रियाणि च
घनदाट मोहाने झिजलेली, ओलांडायला कठीण, मोठी पण आतून पोकळ, आणि जणू मोडकळीस आलेल्या नगरांसारखी ही इंद्रिये आहेत.
अनन्तेषु पदार्थेषु करणानि घटादिषु । सभ्रमाणि सपङ्कानि चक्राङ्गानीन्द्रियाणि च
असंख्य वस्तूंमध्ये ही इंद्रिये मडक्यांच्या चाकासारखी, गोंधळलेली, चिखलाने माखलेली आणि आडव्या-काड्यांसारखी विभागलेली आहेत.
आपन्निमग्नम् इमम् एवम् अकिञ्चनं त्वं माम् उद्धरोद्धरणशील दयोदयेन । ये नाम केचन जगत्सु जयन्ति सन्तस् तत्सङ्गमं परमशोकहरं वदन्ति
मी या दलदलीत बुडालोय, काहीच हातात नाही; तू दयाळू आहेस, मला तुझ्या करुणेने वर काढ. जगात जे खरे सज्जन जिंकतात, त्यांच्या संगाला सर्वात मोठा दुःखहर्ता म्हणतात.
ततस् तस्य मया ब्रह्मंस् तच् छ्रुत्वा पावनं वचः । इदम् उक्तं यथापृष्टं सुस्पष्टपदया गिरा
त्यावेळी, हे ब्रह्मन्, त्याची ती पावन वाणी मी ऐकली आणि जसे तू विचारले होतेस, तशीच स्पष्ट आणि नेमकी उत्तरं मी दिली.
साधु विद्याधराधीश दिष्ट्या बुद्धो ऽसि भूतये । भवान्धकूपकुहराच् चिरेणोत्थातुम् इच्छसि
वा रे, हे विद्यार्धाधीशा! तुझ्या कल्याणासाठी तू जागा झाला आहेस, हे मोठे भाग्य. खूप काळानंतर तू या संसाराच्या अंधाऱ्या विहिरीतून बाहेर यायचे ठरवले आहेस.
पावनीयं तव मती राजते शुद्धरूपिणी । विवेकेनानलेनेव कनकद्रवसन्ततिः
तुझी शुद्ध होणारी बुद्धी अगदी निर्मळ स्वरूपात चमकत आहे, जणू विवेकाच्या अग्नीने वितळलेल्या सोन्याच्या प्रवाहासारखी.
उपदेशगिराम् अर्थम् आदत्ते हारिहेलया । मकुरे निर्मले द्रव्यम् अयत्नेनैव बिम्बते
उपदेशाच्या शब्दांचा अर्थ तू सहजतेने आणि आकर्षकपणे उचलतोस, जसे स्वच्छ आरशात कोणतीही वस्तू सहज प्रतिबिंबित होते.