श्रुतं दृष्टं तथा स्पृष्टं भुक्तं घ्रातं पुनḫ पुनः । तत्रापि हि न तृप्तास् स्मो धिग् अज्ञानविजृम्भितं
पुन्हा पुन्हा ऐकले, पाहिले, स्पर्श केले, चाखले, वास घेतले — तरीही यात कधीच समाधान मिळाले नाही. अज्ञानाने पसरलेल्या या अवस्थेला धिक्कार आहे.
एतावन्मात्रसारे ऽस्मिन् संसारे व्यस्तविग्रहे । संशुष्कविरसे भूयẖ किं भजामि वदाशु मे
या जगात इतकंच सार आहे, सर्वत्र विखुरलेलं, कोरडं आणि नीरस — यात अजून मी काय शोधावं? लवकर मला सांग.
भुक्त्वा वर्षसहस्राणि दुर्भोगपटलीम् इमाम् । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं न तृप्तिर् उपजायते
हजारो वर्षं या असमाधानकारक सुखांचा अनुभव घेतला, ब्रह्मापासून गवताच्या काडीपर्यंत — तरीही समाधान कधीच मिळालं नाही.
साम्राज्यं सुचिरं कृत्वा तथा भुक्त्वा वधूगणम् । भङ्क्त्वाप्य् अरिगणान् उच्चैẖ किम् अपूर्वम् अवाप्यते
दीर्घकाळ राज्य केलं, स्त्रियांचा संग उपभोगला, शत्रूंचा पराभव केला — तरी यात खरंच नवीन असं काय मिळालं?
येषां दिनाशनं नासीद् यैर् भुक्तं भुवनत्रयम् । ते ऽपि ते ऽप्य् अचिरेणैव समं भस्मत्वम् आगताः
ज्यांच्या आयुष्यात एकही दिवस अन्नाशिवाय गेला नाही, ज्यांनी जणू तिन्ही लोकांचा उपभोग घेतला, असे लोकही लवकरच राखेसारखेच झाले.
प्राप्तेन येन नो भूयḫ प्राप्तव्यम् अवशिष्यते । तत्प्राप्तौ यत्नम् आतिष्ठेत् कष्टयापि हि चेष्टया
जेव्हा जे मिळवायचं होतं ते सगळं मिळालं आहे आणि आणखी काही उरलेलं नाही, तेव्हा ते मिळवण्यासाठी कठीण प्रयत्न करायलाच हवेत.
येन कान्ताश् चिरं भुक्ता भोगास् तस्येह जन्तुभिः । दृष्टो न कस्यचिन् मूर्ध्नि तरुर् व्योमप्लवश् च वा
ज्यांनी येथे अनेक प्रियजन आणि सुखांचा उपभोग घेतला, अशा कुणाच्याही डोक्यावर झाड किंवा आकाशात उडणारी वस्तू कधीच दिसली नाही.
चिरम् एतासु दूरासु विषयारण्यराजिषु । इन्द्रियैर् विप्रलब्धो ऽस्मि धूर्तबालैर् इवार्भकः
या दूरवरच्या विषयांच्या जंगलात मी खूप काळ राहिलो आणि इंद्रियांनी मला फसवलं, जसं काही हुशार मुलांनी एखाद्या लहान मुलाला फसवलं असतं.
अद्य त्व् एते परिज्ञाता मया स्वविषयारयः । कष्टा इन्द्रियनामानो वञ्चयन्ति न मां पुनः
आज मला या इंद्रियांच्या शत्रूंची खरी ओळख पटली आहे; ही कठीण इंद्रिये मला पुन्हा फसवणार नाहीत.
संसारे जङ्गले शून्ये मुग्धं नरमृगं शठाः । आश्वास्याश्वास्य निघ्नन्ति विषयेन्द्रियलुब्धकाः
या संसाराच्या ओसाड जंगलात, हे इंद्रिय आणि विषय यांच्या लालसेने भरलेले धूर्त शिकारी, भोळ्या माणसाला फसवून, त्याचा नाश करतात.
विषमाशाविषैर् एभिर् विषयेन्द्रियपन्नगैः । ये न दष्टा न दृष्टास् ते द्वित्रा एव जगत्य् अपि
या आशेच्या विषारी दंशाने भरलेल्या विषय आणि इंद्रियांच्या सर्पांनी ज्यांना न पाहिले किंवा चावले नाही, असे फार थोडे लोक या जगात आहेत.
भोगभीमेभवलितां तृष्णातरलवागुराम् । लोभोग्रकरवालाढ्यां कोपकुन्तकुलाङ्किताम्
भोगाच्या भयंकर भोवऱ्यात अडकलेली, तृष्णेच्या अस्थिर जाळ्यात सापडलेली, लोभाच्या तीव्र पंजांनी पकडलेली आणि क्रोधाच्या भाल्यांनी छिन्न केलेली ही माणसाची अवस्था आहे.
द्वन्द्वजालरथव्याप्ताम् अहङ्कारानुपालिताम् । चेष्टातुरङ्गमाकीर्णां कामकोलाहलाकुलाम्
द्वंद्वांच्या जाळ्यांनी व्यापलेली, अहंकाराने राखली गेलेली, क्रियेच्या अस्थिर घोड्यांनी भरलेली आणि इच्छांच्या गोंधळाने अस्वस्थ झालेली.
शरीरसीमान्तगतां दुरिन्द्रियपताकिनीम् । ये जेतुम् उद्यतास् तात त एवेह हि सद्भटाः
हे प्रिय, शरीराच्या सीमेत असलेली आणि वाईट इंद्रियांची पताका फडकवणारी जी देह आहे, तिला जिंकण्यासाठी जे प्रयत्न करतात, तेच खरे या जगातले शूर वीर आहेत.
सुसाध्यẖ करटोद्भेदो मत्तैरावणदन्तिनः । नोत्पथप्रतिपन्नानां स्वेन्द्रियाणां विनिग्रहः
मगराचा जबडा उघडणे किंवा मदमस्त हत्तीचे सुळे वश करणे सोपे आहे, पण चुकीच्या मार्गावर गेलेल्या आपल्या इंद्रियांना आवर घालणे तितके सोपे नाही.
पौरुषस्य महत्त्वस्य सत्त्वस्य महतश् श्रियः । इन्द्रियाक्रमणं साधो सीमान्तो महताम् इह
सर्व धैर्य, उत्तम स्वभाव आणि वैभव यांमध्ये, सज्जना, इंद्रियांवर मिळवलेले नियंत्रण हेच खऱ्या महानतेचे अंतिम टोक आहे.
तावद् उत्तमताम् एति पुमान् अपि दिवौकसाम् । कृपणैर् इन्द्रियैर् यावन् न स्वैर् एव निपीड्यते
जोपर्यंत मनुष्य आपल्या दीन इंद्रियांनी त्रस्त होत नाही, तोपर्यंत तो देवांमध्येही श्रेष्ठ स्थान मिळवतो.
यावज् जितेन्द्रियो जन्तुस् तावन् मेरुर् इवोन्नतः । जितश् चेद् इन्द्रियैर् याति तृणाद् अप्य् अपकृष्टताम्
जोपर्यंत जंतूने आपली इंद्रिये जिंकली आहेत, तोपर्यंत तो मेरू पर्वतासारखा उंच राहतो; पण इंद्रियांकडून हरला तर तो गवताच्या काडीपेक्षाही खाली पडतो.
जितेन्द्रिया महासत्त्वा ये त एव नरा भुवि । शेषान् अहम् इमान् मन्ये मांसयन्त्रगणांश् चलान्
ज्यांनी इंद्रिये जिंकली आहेत आणि ज्यांची बुद्धी बलवान आहे, तेच खरे पुरुष या पृथ्वीवर आहेत; उरलेले मी फक्त मांसाच्या यंत्रांसारखे, चंचल आणि अस्थिर समजतो.
मनस्सेनापतेस् सेनाम् इमम् इन्द्रियपञ्चकम् । जेतुं चेद् अस्ति मे यत्नो जयामि तद् अलं मुने
जर मन सेनापती करून या इंद्रियांच्या सैन्याला जिंकण्याचा माझ्यात खरा प्रयत्न असेल, तर हे मुनी, मी नक्कीच विजय मिळवीन.
इन्द्रियोत्तमरोगाणां भोगाशावर्जनाद् ऋते । नौषधानि न तीर्थानि न च मन्त्राḫ प्रशान्तये
इंद्रियांच्या तीव्र आजारांवर, भोगाची इच्छा सोडल्याशिवाय दुसरा काहीही उपाय नाही. औषधं, तीर्थस्नान किंवा मंत्र यांपैकी काहीच त्यांना शांत करू शकत नाही.
नीतो ऽस्मि परमं खेदम् अभिधावद्भिर् इन्द्रियैः । एक एव महारण्ये तस्करैḫ पथिको यथा
इंद्रिये आपल्या विषयांच्या मागे धावत असल्यामुळे मी अगदी थकून गेलो आहे, जसं एखादा एकटा प्रवासी मोठ्या जंगलात चोरांच्या मागे लागल्यावर दमतो.
पङ्कवन्त्य् अप्रसन्नानि मद्गुदौर्भाग्यवन्ति च । गन्धिशेवालतुच्छानि पल्वलानीन्द्रियाणि च
इंद्रिये म्हणजे चिखलाने भरलेली, गढूळ, दुर्दैवी आणि गंधाने भरलेली, निरुपयोगी गवतांनी आच्छादलेली डबकीसारखी आहेत.
दुरतिक्रमणीयानि नीहारगहनानि च । जीवितानन्तजालानि जङ्गलानीन्द्रियाणि च
इंद्रिये म्हणजे दाट धुक्याने भरलेली, ओलांडायला कठीण अशी जंगले आहेत, जिथे जीवनाच्या असंख्य सापळ्यांनी जाळं पसरलं आहे.
पङ्कजानि सरन्ध्राणि सुदुर्लक्ष्यगुणानि च । ग्रन्थिमन्ति जडाङ्गानि मृणालानीन्द्रियाणि च
इंद्रिये म्हणजे चिखलातली कमळं आहेत, त्यात बारीक छिद्रं असतात, त्यांचे गुण फार सूक्ष्म आणि ओळखायला कठीण असतात, त्यात गाठी असतात आणि देह जड असतो, मृणाळासारख्या कडक देठांसारखी ती इंद्रिये आहेत.
रूक्षाणि रत्नलुब्धानि कल्लोलवलितानि च । दुर्ग्रहग्राहघोराणि क्षाराम्बूनीन्द्रियाणि च
इंद्रिये खरबुजासारखी खरखरीत, रत्नांच्या लालसेने भरलेली, लाटांनी हलणारी, आणि खारट पाण्यासारखी आहेत—त्यांना पकडणं कठीण, ती भयंकर आणि धोकादायक आहेत.
बान्धवोद्वेगदायीनि देहान्तरपराणि च । करुणाक्रन्दकारीणि मरणानीन्द्रियाणि च
इंद्रिये नातेवाईकांना दुःख देतात, दुसऱ्या देहाशी जोडलेली असतात, आणि दयनीय अश्रू आणतात—म्हणजेच मृत्यूची कारणं आहेत.
अविवेकिष्व् अमित्राणि मित्राणि च विवेकिषु । गहनाततशून्यानि काननानीन्द्रियाणि च
ज्यांना विवेक नाही त्यांच्यासाठी इंद्रिये शत्रू आहेत, आणि ज्यांच्यात विवेक आहे त्यांच्यासाठी ती मित्र आहेत. इंद्रिये म्हणजे दाट, विशाल आणि ओसाड अशा जंगलांसारखी आहेत.
घनास्फोटान्य् असाराणि मलिनानि जडानि च । विद्युत्प्रकाशान्य् एतानि महाभ्राणीन्द्रियाणि च
ही इंद्रिये जणू काही दाट वादळी गडगडाटासारखी आहेत — त्यांना काहीच सार नाही, त्या अशुद्ध आणि जड आहेत; तरीही त्या मोठ्या मेघांतून विजेसारख्या चमकतात.
क्षुद्रप्राणिगृहीतानि वर्जितानि कृतात्मभिः । रजस्तमोऽभिभूतानि स्वेन्द्रियाण्य् अवटानि च
या इंद्रियांना क्षुद्र जीवांनी पकडले आहे, ज्ञानी लोकांनी त्यांना सोडून दिले आहे, त्या रज आणि तम या दोषांनी व्यापलेल्या आहेत, आणि त्या अगदी शक्तिहीन व गडप झालेल्या आहेत.