समाजगाम सम्प्रष्टुम् अष्टापदमयीं पुरीम् । स्वाम् उपोज्झ्य विरक्तात्मा संसारारसतां गतः
आपलं शहर सोडून, संसाराची गोडी संपलेलं आणि मनानं विरक्त झालेलं तो आठ चौकांनी बनलेल्या त्या नगरीकडे विचारायला गेला.
स मत्समीपम् आगत्य कृतोदारनमस्कृतिः । मत्पूजितो ऽवसरत उवाचेदम् अनिन्दितम्
तो माझ्या जवळ आला, आदरानं नमस्कार केला, मी त्याचं स्वागत केलं, तो बसला आणि निष्कलंक असे हे शब्द बोलला.
मृदूनि परितापेन दृषद्दृढमलानि च । छेदे भेदे च दक्षाणि शस्त्राङ्गानीन्द्रियाणि च
इंद्रिये म्हणजे साधनांसारखीच असतात — सुख मिळालं तर मऊ वाटतात, पण दुःख आलं की कठीण आणि मळकट होतात. कापणं-फाडणं यातही त्या तरबेज असतात.
पर्याकुलानि मलिनानि विपत्प्रदानि दुẖखोर्मिमन्ति गुणकाननपावकत्वात् । हार्दान्धकारगहनानि तमोमयानि जित्वेन्द्रियाणि सुखम् एमि हि किं ममार्थैः
ही इंद्रिये नेहमी अस्वस्थ, मळकट, विपत्ती आणणारी आणि दुःखाच्या लाटांनी भरलेली असतात, कारण गुणांचं जंगल जळत असतं. मनाच्या अंधाराने दाटलेली आणि अज्ञानाने बनलेली ही इंद्रिये जिंकल्यावर, मला वस्तूंमध्ये खरं सुख कसं मिळेल?
यद् उदारम् अनायासं क्षयातिशयवर्जितम् । पदं पावनम् आद्यन्तरहितं तद् वदाशु मे
माझ्यासाठी ते शुद्ध, उदार, सहज मिळणारं, नाश किंवा अतिरेक नसलेलं, सुरुवात आणि शेवट नसलेलं स्थान काय आहे ते लवकर सांग.
एतावन्तम् अहं कालं सुप्त आसं जडात्मकः । इदानीं सम्प्रबुद्धो ऽस्मि प्रसादाद् आत्मनो मुने
एवढा काळ मी झोपेतच होतो, जडपणातच रमलो होतो; पण आता, आत्म्याच्या कृपेने, हे मुनी, मी जागा झालो आहे.
मनोमहामयोत्तब्धं लुब्धम् अज्ञानवृत्तिषु । माम् उद्धर दुरन्तेहं मोहाद् अहम् इति स्थितात्
हे प्रभो, या कठीण देहातून, जो मनाच्या मोठ्या मायेने बांधला आहे, अज्ञानाच्या वासनांमध्ये लोभी आहे, आणि 'मी हाच आहे' या मोहात अडकला आहे, मला वर काढ.
श्रीमत्य् अपि पतन्त्य् आशु शातनोत्का दुराधयः । गुणवत्य् अग्रपत्त्रे हि तुहिनानीव पङ्कजे
जरी कोणी फारच पुण्यवान आणि तेजस्वी असला, तरीही वाईट प्रवृत्ती त्याच्यावर पटकन पडतात, जसे सुंदर कमळाच्या पाकळीवर दव पडते.
जायन्ते च म्रियन्ते च केवलं जीर्णजन्तवः । न धर्माय न मोक्षाय मषका इव पङ्कजे
सर्व प्राणी जन्म घेतात आणि मरतात, फक्त वृद्धत्वासाठी; ना धर्मासाठी, ना मुक्तीसाठी—जसे कमळावरचे डास.
भावैस् तैर् एव तैर् एव तुच्छलाभविडम्बनैः । चिरेण परिखिन्नास् स्मो विप्रलब्धाḫ पुनḫ पुनः
त्याच त्याच अवस्थांनी, त्याच त्या फोल लाभांनी आणि फसवणुकींनी आपण खूप थकलो आहोत, पुन्हा पुन्हा फसवले जातो.
नाणुम् अप्य् अवगच्छामि विश्रान्तिं श्रान्तमानसः । प्रभ्रमन् भोगभङ्गेषु मरुभूमिष्व् इवाध्वगः
माझं मन खूप थकलंय, पण मला क्षणभरही विश्रांती मिळत नाही. सुखाच्या ओसाड जागांमध्ये मी जसा भटकतोय, तसा एखादा प्रवासी वाळवंटात भरकटतो.
आपातमधुरारम्भा भङ्गुरा भवहेतवः । अचिरेण विकारिण्यो भीषणा भोगभूमयः
सुरुवातीला गोड वाटणाऱ्या या भोगांच्या जागा फारच अस्थिर असतात; त्या लवकरच बदलतात आणि भीतीदायक, भयंकर होतात.
मानावमानपरया दुरहङ्कारकान्तया । न रमे वामया तात हतविद्याधरश्रिया
बाबा, अहंकार आणि गर्व यावरच प्रेम करणाऱ्या, आता तेज हरवलेल्या त्या चंचल स्त्रीमध्ये मला काहीही आनंद वाटत नाही.
दृष्टाश् चैत्ररथोद्यानभुवẖ कुसुमकोमलाः । कल्पवृक्षलतादत्तसमस्तविभवश्रियः
मी चित्ररथाच्या बागा पाहिल्या आहेत, जिथे फुलं मऊ आहेत आणि कल्पवृक्ष व लतांनी सर्व प्रकारचं वैभव आणि संपत्ती दिली आहे.
विहृतं मेरुकुञ्जेषु विद्याधरपुरेषु च । विमानवरमालासु वातस्कन्धस्थलीषु च
मी मेरुच्या डोंगरांमध्ये, विद्याधरांच्या नगरांमध्ये, सुंदर आकाशमहालांच्या रांगेत, आणि वाऱ्यावर वाहणाऱ्या पठारांवर भटकत गेलो आहे.
विश्रान्तं सुरसेनासु कान्ताभुजलतासु च । हारिहारविलासासु लोकपालपुरीषु च
मी देवांच्या सैन्यात, प्रिय स्त्रियांच्या मिठीत, चमकदार हार आणि दागिन्यांच्या खेळात, आणि लोकपालांच्या नगरीत विश्रांती घेतली आहे.
न किञ्चिद् उचितं साधु सर्वम् आधिविषोष्मणा । दग्धं भस्मायते तात विज्ञातम् अधुना मया
काहीच खरे किंवा चांगले वाटत नाही; सगळेच दुःखाच्या तापाने जळून राख झाले आहे—हे मी आता समजून चुकलो आहे, प्रिय.
रूपालोकनलोलेन वनिताननगृध्नुना । सावभासेन दोषाय दुẖखं नीतो ऽस्मि चक्षुषा
रूपाच्या मोहाने, स्त्रियांच्या चेहऱ्यांची ओढ लागून, डोळ्यांच्या चमकदार पण फसव्या प्रकाशामुळे मी दुःखात ओढला गेलो आहे.
इदं गुणावहं नेदम् इति मुक्त्वा विकल्पनम् । रूपमात्रानुसारित्वाद् अवस्तुन्य् अपि धावति
‘हे गुणांनी भरलेलं आहे, हे नाही’ असा विचार सोडून, मन केवळ दिसणाऱ्या रूपामागे धावतं आणि मग खरं नसलेल्याकडेही झपाट्यानं जातं.
तावद् आयाति विरतिं न शठं यावद् आपदम् । नानीतवत् परां चेतḫ परानर्थेहितोन्मुखम्
जोपर्यंत हे कपटी मन दुसऱ्यांच्या गोष्टीत गुंतलेलं आहे आणि त्याला खऱ्या अर्थानं संकटाचा अनुभव आलेला नाही, तोपर्यंत त्याला खरी विरक्ती येत नाही, किंवा परक्याच्या गोष्टींपासून ते दूर राहत नाही.
घ्राणम् एतद् अनर्थाय धावच् चैवाभितस् स्फुटम् । न निवारयितुं तात शक्नोमीह हयं यथा
हे घ्राणेंद्रिय खरंतर दुःखाचं कारण आहे, आणि ते सर्वत्र धावतं; बाबा, इथे ते घोड्यासारखं आवरता येत नाही, मी त्याला थांबवू शकत नाही.
गन्धोदकप्रणालेन सुखदुẖखानुपातिना । वैरिणेवातिदोषेषु घ्राणेनास्मि नियोजितः
सुगंध आणि पाण्याच्या मार्गानं, सुख-दुःख देणारं हे घ्राणेंद्रिय, जणू एखाद्या शत्रूसारखं, मला मोठ्या दोषांकडे ओढून नेतं.
चिरं रसनया चाहम् अनया नयहीनया । गर्धगोमायुगुप्तेषु दुẖखाद्रिष्व् अलम् आहतः
या विवेकशून्य जिभेने मी फार काळ गाढव आणि गायींच्या अंगावर लपलेल्या पदार्थांचा स्वाद घेत दुःख भोगत आलो आहे.
निषेद्धुं न च शक्नोमि स्पर्शलम्पटतां त्वचः । ग्रीष्मकालसमिद्धस्य तापम् अंशुमतो यथा
माझ्या त्वचेची स्पर्शाची हाव मी काही थांबवू शकत नाही, जशी उन्हाळ्यात वाढलेल्या सूर्याच्या तापापासून कोणी वाचू शकत नाही.
शुभशब्दरसार्थिन्यो मुने श्रवणशक्तयः । मां योजयन्ति विषमे तृणेच्छा हरिणं यथा
मुनिवर, गोड शब्द आणि स्वाद शोधणाऱ्या माझ्या ऐकण्याच्या शक्ती मला गवताची इच्छा असलेल्या हरणासारखे अडचणीत ओढतात.
प्रणताḫ प्रियकारिण्यḫ प्रह्वभृत्यसमीरिताः । वाद्यगेयरवोन्मिश्राश् शुभशब्दश्रियश् श्रुताः
गोड शब्द, वाद्य, गाणे आणि नम्र सेवकांचे आवाज यांच्यात मिसळलेले, आनंद देणारे हे ध्वनी जणू माझ्यासमोर वाकून ऐकू येतात.
श्रियस् स्त्रियो दिशश् चैव तट्यश् चाम्भोधिभूभृताम् । दृष्टा विभ्रमहारिण्यḫ प्रक्वणन्मणिभूषणाः
श्री, सुंदर स्त्रिया, दिशा, समुद्राच्या आणि पर्वतांच्या किना-यांवरील सौंदर्य — हे सर्व मी पाहिलं आहे, झगमगणारे, मन मोहून टाकणारे, आणि किंचित आवाज करणाऱ्या रत्नांच्या दागिन्यांनी सजलेले.
चिरम् आस्वादितास् स्वादु चमत्कारमनोरमाः । प्रह्वकान्ताजनानीताष् षड्रसा गुणशालिनः
खूप काळापासून मनाला आनंद देणारे, आश्चर्यकारक आणि गोड असे अनेक स्वादिष्ट पदार्थ मी चाखले आहेत — हे सर्व प्रिय स्त्रियांनी आणलेले, सहा रसांनी आणि उत्तम गुणांनी भरलेले होते.
कौशेयकामिनीहारकुसुमास्तरणानिलाः । निर्विघ्नम् अभितस् स्पृष्टा भृशम् आभोगभूमिषु
रेशमी वस्त्रं, सुंदर हार, फुलांच्या माळा आणि मऊ वाऱ्याची झुळूक — हे सर्व मी आनंदाने, कुठलाही अडथळा न येता, सुखाच्या ठिकाणी सर्वत्र अनुभवले आहेत.
वधूमुखौषधीपुष्पसमालम्भनभूमयः । अनुभूता मुने गन्धा मन्दानिलसमीरिताः
वधूंच्या मुखातून येणारे, औषधी वनस्पतींमधून आणि फुलांतून दरवळणारे, मंद वाऱ्याने पसरलेले सुगंध मी, हे मुनी, अनुभवले आहेत.