ये त्व् एवं कर्मसन्त्यागम् अकृत्वान्यत्प्रवर्तिताः । अत्यागं त्यागरूपात्म गगनं मारयन्ति ते
जे लोक अशा प्रकारे कर्माचा त्याग न करता इतर गोष्टींमध्ये गुंततात, ते आपल्या न करावयाच्या त्यागामुळे आत्म्याचं आकाशासारखं स्वरूप झाकतात.
बोधात्मकतया कर्मत्यागस् सम्पद्यते स्वयम् । दग्धबीजा निरिच्छोच्चैर् अक्रियैव भवेत् क्रिया
ज्ञानामुळे कर्माचा त्याग आपोआप घडतो; जसं जळलेलं बी पुन्हा उगवत नाही, तसं जरी बाहेरून कृती दिसली तरी ती थांबते.
बुद्धीन्द्रियेहितं कर्म सफलं रसभावनात् । वेष्टितत्यक्तदाम्नीव स्पन्दो ऽन्यो निष्फलो ऽङ्गजः
मन आणि इंद्रियांनी केलेलं कर्म, जेव्हा त्यात आसक्ती असते तेव्हाच फळ देतं; पण ही आसक्ती सोडली की, शरीरातून होणाऱ्या हालचालींना काहीच अर्थ राहत नाही, जणू काही टाकून दिलेल्या दोरीसारखं.
कर्मत्यागे स्थिते बोधाज् जीवन्मुक्तो विवासनः । गेहे तिष्ठत्व् अरण्ये वा शाम्यत्व् अभ्येतु वोदयम्
ज्ञानामुळे कर्मत्याग ठाम झाला की, माणूस जगत असतानाच मुक्त होतो; मग तो घरी राहो किंवा जंगलात, त्याला मनःशांती मिळते आणि तो प्रत्येक दिवसाचं स्वागत करतो.
गेहम् एवोपशान्तस्य विजनं दूरकाननम् । अशान्तस्याप्य् अरण्यानी विजना सजना पुरी
ज्याच्या मनात शांतता आहे, त्याच्यासाठी आपले घरच एकांतासारखे असते; पण ज्याच्या मनात अस्वस्थता आहे, त्याला दूरच्या जंगलातही गर्दीच वाटते. अशांत मनाच्या माणसाला एकांत आणि जंगलसुद्धा गजबजलेल्या शहरासारखेच वाटते.
परिशान्तमतेर् ज्ञस्य स्वप्ने ऽप्य् अप्राप्तमानवा । निर्मला वितता हृद्या हृद् एव वनभूमिका
ज्याच्या मनात पूर्ण शांतता आणि समज आहे, त्याला स्वप्नातसुद्धा खरे जंगल गाठता येत नाही; कारण निर्मळ, विशाल आणि आनंददायक असे जंगल त्याच्या हृदयातच असते.
ज्ञस्य निर्वाणदृश्यस्य निष्पदार्था मनोमयी । शान्ताशेषविशेषार्था जगद् एव महाटवी
ज्याने मुक्तीचे खरे स्वरूप ओळखले आहे, त्याच्यासाठी हे जगच एक मोठे जंगल आहे—हे सर्व मनाने निर्माण झालेले, खऱ्या अर्थाने रिकामे, शांत आणि सर्व भेदभावांपासून मुक्त आहे.
अनन्तसङ्कल्पवतो हृदयोद्यज्जगत्स्थितेः । हृद्य् एवावर्तते भूमिर् अज्ञस्याखिलसागरा
ज्याच्या मनात अनंत विचार आहेत, त्याच्यासाठी हृदयातून निर्माण झालेले जगच अस्तित्वाचे क्षेत्र आहे; अज्ञान्याच्या दृष्टीने, पृथ्वी आणि तिचे सारे समुद्र हृदयातच फिरत असतात.
घनस्याज्ञस्य दीनस्य विविधद्वन्द्वसङ्कटा । सारम्भा विपुलाकारा हृद्य् एव ग्राममण्डली
अज्ञान आणि दुःखाने भरलेल्या माणसाच्या मनात, विविध द्वंद्व आणि संकटांची मोठी, गोंधळलेली वस्ती उभी राहते.
विविधकार्यविकारदशामयी सपुरपत्तनपर्वतमण्डला । मकुरकोश इव प्रतिबिम्बिता हृदि भवत्य् अमला मलिने मही
शुद्ध किंवा अशुद्ध पृथ्वी, तिच्या गाव, शहरं आणि डोंगरांसह, मनात आरशातल्या प्रतिबिंबासारखी दिसते, कारण ती विविध कर्मांच्या अवस्थांनी घडलेली असते.
साहन्तादिजगच्छान्तौ बोधे संवित्कलात्मनि । दीपसंशान्तिसङ्काशस् त्यागस् सिध्यति नान्यथा
‘मी’ या भावनेपासून सुरू होणारे जग जेव्हा ज्ञानरूप, शांत चित्तात, दिव्याच्या शांततेसारखे निवळते, तेव्हाच त्याग साधता येतो; अन्यथा नाही.
न त्यागẖ कर्मसन्त्यागो बोधस् त्याग इति स्मृतः । अजगत्प्रतिभैकात्मा यो ऽनहन्तादिर् अव्ययः
त्याग म्हणजे केवळ कर्मांचा त्याग नाही; तो अज्ञानाचा त्याग आहे, जो ‘मी’पणाचा अभाव असलेल्या, जग नसलेल्या आणि अविनाशी स्वरूपाचा एकमेव अर्थ आहे.
अयं सो ऽहम् इदं तन् मे इति निस्स्नेहदीपवत् । शान्ते परमनिर्वाणं प्रबोधात्मैव शिष्यते
ज्याच्या मनात 'हे ते आहे, मी हा आहे, हे माझं आहे' असा मोह नाही, जसा एखाद्या दिव्याचा ज्योत शांत असते, त्याला सर्वोच्च निर्वाणाच्या शांततेत फक्त जागृत स्वरूपच उरते.
अयं सो ऽहम् इदं तन् मे शान्तम् इत्य् एव यस्य नो । न ज्ञानं तस्य नो शान्तिर् न त्यागो न च निर्वृतिः
ज्याच्या मनात 'हे ते आहे, मी हा आहे, हे माझं आहे, हे शांत आहे' असा विचारच नाही, त्याला ना ज्ञान मिळतं, ना शांतता, ना त्याग, ना आनंद.
ममेदम् अयम् एवाहम् इत्य् एतावति यẖ क्षयः । बोधात्मा शिवं शान्तं तु तस्माद् अन्यन् न विद्यते
'हे माझं आहे, मी हा आहे' असा भाव जिथे संपतो, तिथे फक्त जागृत, मंगल आणि शांत स्वरूपच उरतं; त्यापलीकडे काहीच उरत नाही.
अहमंशे चिता क्षीणे सर्वम् एव क्षयं गतम् । न किञ्चिच् च क्वचित् क्षीणं निर्वाणैकघनं स्थितम्
'मी'पणाचा अंश चित्तातून पूर्णपणे गेला की, सर्व काही संपून जातं; कुठेच काहीच राहत नाही, फक्त निर्वाणाचं अखंड स्वरूप उरतं.
अहंविद् अनहंवित्त्वाद् एव शाम्यत्य् अविघ्नतः । एतावन्मात्रसाध्येयं किम् एवेयं कदर्थना
‘मी’पण ज्या वेळी ‘मी नाही’ अशी जाणीव होते, तेव्हा सहजपणे संपते. एवढंच साध्य करायचं आहे—यापेक्षा अधिक गुंतागुंत कशाला करायची?
अहं नाहम् इति भ्रान्तिर् न च वित्त्वाद् ऋते ऽस्ति सा । वित्त्वं चाकाशविशदम् अतẖ क्वैषा भ्रमस्थितिः
‘मी आहे’ आणि ‘मी नाही’ ही गोंधळलेली भावना फक्त ‘मी’ या भावनेमुळेच येते; ती नसली तर गोंधळ राहत नाही. आणि ‘मी’पण तर आकाशासारखं स्पष्ट आणि रिकामं आहे—मग हा गोंधळ कुठे राहिला?
न भ्रमो भ्रमणं नैव न भ्रान्तिर् भ्रमको ऽस्ति वा । अनालोकनम् एवेदम् आलोकान् नेदम् अस्ति ते
ना काही भ्रम आहे, ना भटकंती, ना गोंधळ घडवणारा काही आहे; फक्त न पाहणं आहे. एकदा पाहणं सुरू झालं, की हे सगळं तुझ्यासाठी राहत नाही.
विद्धि विन्मात्रम् एवेदम् असद्रूपोपमं ततम् । ॐ अलं मौनम् आस्स्वैवं सर्वं निर्वाणमात्रकम्
हे सगळं फक्त शुद्ध चैतन्य आहे, जणू काही नसल्यासारखं सर्वत्र पसरलेलं. ओम्—पुरे, अशाच शांततेत रहा; सर्व काही निवृत्तीच आहे.
येनैवाशु निमेषेण त्व् अहम् इत्य् एव चेतति । तेनैव नाहम् इत्य् एव चेतित्वाशु न शोच्यते
ज्या क्षणाला 'मी आहे' असं वाटतं, त्या त्या क्षणाला 'मी नाही' असंही सहज वाटू शकतं; त्या क्षणाला दुःख करण्याचं काहीच कारण राहत नाही.
अहम्भावं नञर्थेन निर्वाप्यारूढबाणवत् । अजस्रम् आसवक्षीवस् तिष्ठावष्टब्धतत्पदः
'मीपणा' नाकारण्याच्या अर्थाने पूर्णपणे शांत करून, जणू बाण लक्ष्याला भिडल्यावर स्थिर राहतो तसं, नेहमीच त्या अवस्थेत अढळ आणि स्थिर राहा.
सनञर्थाम् अहन्तां त्वं चेतन्न् एवम् अनारतम् । सर्वभावैर् अनारूढो भव तीर्णभवार्णवः
तू जर 'मीपणा' आणि त्याचं नाकारणं याचा सातत्याने विचार करत राहिलास, तर कोणत्याही अवस्थेत अडकणार नाहीस आणि संसाराच्या समुद्रातून सहज पार जाशील.
स्वभावमात्रावजये स्वयं यस्य न वीरता । तस्योत्तमपदप्राप्तौ पशोर् ब्रूहि कथैव का
जो स्वतःच्या स्वभावावर विजय मिळवण्याचं धैर्यही बाळगत नाही, त्याला, जनावरासारख्या माणसाला, सर्वोच्च अवस्थेपर्यंत पोहोचता येईल का, सांग बघू.
षड्वर्गो निर्जितḫ पूर्वं येनोत्तमविदा स्वतः । भाजनं स प्रकर्षाणां नेतरो नरगर्दभः
ज्याने आपल्या श्रेष्ठ ज्ञानाने आधीच सहा प्रकारच्या इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे, तोच खऱ्या अर्थाने उत्तम गुणांचा पात्र आहे; इतर कोणीही, माणसाच्या रूपातील गाढवासारखा आहे.
यस्य स्वान्तर् मनोवृत्तिर् जीयमाना जिताथ वा । विषयस् स विवेकानां स पुमान् इति कथ्यते
ज्याच्या मनातील विचार जिंकले जात आहेत किंवा पूर्णपणे जिंकले गेले आहेत, तोच विवेक असलेला खरा पुरुष म्हणावा.
अर्थो दृषद् इवाम्भोधौ यो य आपतति त्वयि । तस्माद् एव पलाय्यास्स्व नाहम् इत्य् एव भावनात्
समुद्रात पडणाऱ्या दगडासारखी जी कोणतीही गोष्ट तुझ्यावर येते, तिच्यापासून 'हे मी नाही' असा भाव ठेवून तू दूर जावे.
नाहम् अस्मीति बुद्ध्वापि सोपपत्तिकम् अप्य् अलम् । ज्ञानाज् ज्ञो ज्ञप्तिमात्रं च किम् अज्ञ इव मुह्यसि
'हे मी नाही' असे समजून आणि योग्य तर्काने उमजूनही, तू स्वतः ज्ञानस्वरूप आणि शुद्ध जाणीव असून, अजाण माणसासारखा का गोंधळून जातोस?
न ज्ञे ऽहमर्थतास्तीह हेम्नीव कटकादिता । भ्रान्तिमात्राद् ऋते सा च शाम्यत्य् अस्मरणेन ते
इथे 'मी जाणणारा आहे' असा खरा अर्थ नाही, जसं सोन्यात कडेपण नसतं. फक्त भ्रमामुळेच असं वाटतं, आणि तोही भ्रम विसरल्यावर आपोआप संपतो.
यो यो भाव उदेत्य् अन्तस् त्वयि स्पन्द इवानिले । नाहम् अस्मीति चिद्वृत्त्या तम् अनाधारतां नय
तुझ्या मनात ज्या ज्या अवस्था येतात, जशा वाऱ्यात लहरी उमटतात, त्यांना 'हे मी नाही' या जाणिवेने आधाररहित कर.