विस्तारẖ कर्मणां देहस् सो ऽहन्तात्मा स संसृतिः । अचेतनानहन्त्वेन शाम्यत्य् अस्पन्दवातवत्
कर्मांची वाढ म्हणजे देह, 'मी'पणाची जाणीव म्हणजे आत्मा, आणि हेच जन्ममरणाचं चक्र आहे. जेव्हा जाणीव आणि अहंभाव नसतो, तेव्हा हे सर्व वाऱ्यासारखं थांबतं.
अवेदनाद् अनन्तात्मा भूत्वा ज्ञो ऽप्य् उपलोपमः । संसारे मूलकषणं कुरु क्रोडमुखाग्रवत्
जाणीवेअभावामुळे मनुष्य अनंत स्वरूपाचा होतो; जाणणारा सुद्धा जणू हरवून जातो. या जगात, मुळं जशी मगराच्या तोंडाच्या टोकावर कापतात, तशीच मुळं छाट.
कर्मबीजकलाकोशत्याग एवं कृतो भवेत् । नान्यथा राघवातस् ते शान्तम् अस्तु सदा स्थितम्
कर्माचं बीज, अंकुर आणि आवरण यांचा त्याग केल्यानेच हे साध्य होतं; दुसऱ्या कुठल्याही मार्गाने नाही, हे लक्षात ठेव राघव. तुझं मन नेहमी शांत राहो.
कर्मबीजकलात्यागे त्व् एतस्माद् इतरात्मनि । अविद्यमाने जीवस्य तज्ज्ञैर् विदितवस्तुभिः
कर्माचं बीज आणि अंकुर यांचा त्याग केल्यावर, आणि दुसरं आत्मत्त्व नसताना, हे सत्य जाणणाऱ्यांना जिवंत असतानाच समजतं.
शान्तैर् न गृह्यते किञ्चिन् न च सन्त्यज्यते ऽपि च । त्यागादाने न जानन्ति ते ऽतस् तैश् शान्तम् आस्यते
जे शांत असतात, ते काहीच धरत नाहीत किंवा काहीच सोडत नाहीत. त्यांना स्वीकार किंवा नकार यांचं भान नसतं, म्हणून ते नेहमी शांततेतच राहतात.
आकाशशून्यहृदयैर् ज्ञैर् यथास्थितम् आस्यते । क्रियते च यथाप्राप्तं नास्यते क्रियते न च
ज्यांच्या मनात आकाशासारखी रिक्तता आहे, असे ज्ञानी जसे आहेत तसेच राहतात. प्रसंगानुसार जे काही घडतं ते करतात, पण त्यांना कृतीत किंवा निष्क्रियतेत कुठेच गुंतवणूक नसते.
प्रवाहापतितस्पन्दं स्पन्दन्ते शान्तचेतसाम् । तेषां कर्मेन्द्रियाण्य् एवम् अर्धसंसुप्तबालवत्
ज्यांच्या मनात पूर्ण शांतता आहे, त्यांची कर्मेंद्रिये प्रवाहासारखी आपोआपच हलतात, जणू काही अर्धवट झोपेत असलेल्या लहान मुलासारखी.
रसे निर्वासने लब्धरसा अप्य् अतिनीरसाः । नान्तस् तिष्ठन्ति न बहिर् ज्ञा अज्ञा निपुणा इव
जरी त्यांना सुखाचा अनुभव येत असला, तरी इच्छा नसल्यामुळे ते पूर्णपणे उदासीन राहतात. हे ज्ञानी ना आत राहतात ना बाहेर, आणि ते जणू काही कौशल्याने अज्ञान असल्यासारखे भासतात.
कर्मणो ऽवेदनं त्यागस् स च सिद्धḫ प्रबोधतः । अवस्तुनेतरेणाथ किं कृतेनाकृतेन वा
कर्माचा अनुभव न होणे म्हणजेच त्याग, आणि हा जागरूक अवस्थेत साधता येतो. जेव्हा दुसरे काही खरेच नाही, तेव्हा केले किंवा न केले याने काय मिळते?
अवेदनम् असंवेद्यं यद् अवासनम् आसितम् । शान्तं समम् अनुल्लेखं स कर्मत्याग उच्यते
ज्या अवस्थेत कर्माचा अनुभव होत नाही, जाणवत नाही, आणि मनात कोणतीही इच्छा नसते, जिथे शांतपणे, समत्वाने आणि कोणताही विचार न करता बसले जाते—त्यालाच कर्मत्याग म्हणतात.
अपुनस्स्मरणं सम्यक् चिरविस्मृतकर्म यत् । स्थितं स्तम्भोदरसमं स कर्मत्याग उच्यते
कर्माची पूर्णपणे आणि दीर्घकाळ विस्मृती, जणू काही खांबाच्या आतल्या भागासारखी स्थिती, हिलाच कर्मत्याग म्हणतात.
अत्यागं त्यागम् इति ये कुर्वते व्यर्थबोधिनः । तेषाम् अवटलग्नानां विधिस् त्राणं करिष्यति
जे लोक न त्यागालाच त्याग समजतात, त्यांची समज व्यर्थ आहे; अशांसाठी नियम म्हणजे जणू खड्ड्यात अडकलेल्या माणसाला आधार मिळावा तसा आधार ठरतो.
कर्मत्यागम् अकृत्वैवम् अर्धं ये कर्म कुर्वते । सा भुङ्क्ते तान् पशून् अज्ञान् कर्मत्यागपिशाचिका
जे लोक कर्माचा त्याग न करता, फक्त अर्धवट कर्म करतात, त्यांना कर्मत्याग न करणाऱ्या अज्ञानरूपी राक्षसाने ग्रासले जाते आणि ते अज्ञानरूपी पशूंचेच फळ भोगतात.
समूलकर्मसन्त्यागेनैव ये शान्तम् आस्थिताः । नैव तेषां कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन
जे लोक कर्माचा मुळासकट संपूर्ण त्याग करून शांततेत स्थिर राहतात, त्यांच्यासाठी इथे केलेल्या किंवा न केलेल्या कोणत्याही गोष्टीला काहीच अर्थ राहत नाही.
समूलम् अलम् उद्धृत्य कर्मबीजकलाम् इति । नित्यम् एकसमाधानास् तज्ज्ञास् तिष्ठन्त्य् अलं सुखम्
ज्यांनी कर्माच्या अगदी सूक्ष्म बीजाचाही पूर्णपणे उच्छेद केला आहे, आणि जे नेहमी एकाग्र समाधीत स्थिर आहेत, ते सत्य जाणून कायम आनंदात राहतात.
प्रवाहापतिते कार्ये ईषत्स्पन्दा अतन्मयाः । घूर्णमाना इव क्षीवा यन्त्रसञ्चारिता इव
जेव्हा कर्म प्रवाहात पडते, तेव्हा त्यात गुंतलेले लोक किंचित हलल्यासारखे, मद्यपान केलेल्यासारखे डोलतात किंवा जणू काही बाहुल्यांना दोऱ्याने हलवावे तसे वागत असतात.
मोक्षलक्ष्म्या विलासिन्या व्यसनोपहता इव । अर्धसुप्तप्रबुद्धाभाẖ काम् अप्य् अवगतिं गताः
मुक्तीची देवी जणू खेळकरपणे त्यांना स्पर्श करते, त्यामुळे ते दु:खाने ग्रासलेले वाटतात. ते अर्धवट झोपेत आणि अर्धवट जागे असावेत असे दिसते, कारण त्यांना फक्त थोडीच समज मिळालेली असते.
यत् समूलं परित्यक्तं तत् त्यक्तम् इति कथ्यते । अमूलकाषस् त्यागो यस् स शाखालवनोपमः
जेव्हा एखादी गोष्ट मुळासकट सोडली जाते, तेव्हाच तिला खरोखरच त्यागले असे म्हणतात. पण मुळ न उपटता केलेला त्याग म्हणजे जणू फक्त झाडाच्या फांद्या छाटल्यासारखा आहे.
अकृष्टमूलश् शाखाग्रविलूनẖ कर्मपादपः । पुनश् शाखासहस्रेण दुẖखाय परिवर्धते
कर्मरूपी झाड जर मुळापासून उपटले नाही आणि फक्त फांद्यांच्या टोकावरून छाटले, तर ते पुन्हा हजारो फांद्यांनी वाढते आणि फक्त दु:खच देते.
अवेदनात्मनानेन कर्मत्यागो ऽङ्ग सिध्यति । क्रमेण नेतरेणात एतद् एवाहरन् भव
प्रिय, आत्म्याचे खरे ज्ञान मिळाल्याशिवाय कर्माचा खरा त्याग साध्य होत नाही. म्हणून, हेच साध्य करण्याचा प्रयत्न दररोज कर.
ये त्व् एवं कर्मसन्त्यागम् अकृत्वान्यत्प्रवर्तिताः । अत्यागं त्यागरूपात्म गगनं मारयन्ति ते
जे लोक अशा प्रकारे कर्माचा त्याग न करता इतर गोष्टींमध्ये गुंततात, ते आपल्या न करावयाच्या त्यागामुळे आत्म्याचं आकाशासारखं स्वरूप झाकतात.
बोधात्मकतया कर्मत्यागस् सम्पद्यते स्वयम् । दग्धबीजा निरिच्छोच्चैर् अक्रियैव भवेत् क्रिया
ज्ञानामुळे कर्माचा त्याग आपोआप घडतो; जसं जळलेलं बी पुन्हा उगवत नाही, तसं जरी बाहेरून कृती दिसली तरी ती थांबते.
बुद्धीन्द्रियेहितं कर्म सफलं रसभावनात् । वेष्टितत्यक्तदाम्नीव स्पन्दो ऽन्यो निष्फलो ऽङ्गजः
मन आणि इंद्रियांनी केलेलं कर्म, जेव्हा त्यात आसक्ती असते तेव्हाच फळ देतं; पण ही आसक्ती सोडली की, शरीरातून होणाऱ्या हालचालींना काहीच अर्थ राहत नाही, जणू काही टाकून दिलेल्या दोरीसारखं.
कर्मत्यागे स्थिते बोधाज् जीवन्मुक्तो विवासनः । गेहे तिष्ठत्व् अरण्ये वा शाम्यत्व् अभ्येतु वोदयम्
ज्ञानामुळे कर्मत्याग ठाम झाला की, माणूस जगत असतानाच मुक्त होतो; मग तो घरी राहो किंवा जंगलात, त्याला मनःशांती मिळते आणि तो प्रत्येक दिवसाचं स्वागत करतो.
गेहम् एवोपशान्तस्य विजनं दूरकाननम् । अशान्तस्याप्य् अरण्यानी विजना सजना पुरी
ज्याच्या मनात शांतता आहे, त्याच्यासाठी आपले घरच एकांतासारखे असते; पण ज्याच्या मनात अस्वस्थता आहे, त्याला दूरच्या जंगलातही गर्दीच वाटते. अशांत मनाच्या माणसाला एकांत आणि जंगलसुद्धा गजबजलेल्या शहरासारखेच वाटते.
परिशान्तमतेर् ज्ञस्य स्वप्ने ऽप्य् अप्राप्तमानवा । निर्मला वितता हृद्या हृद् एव वनभूमिका
ज्याच्या मनात पूर्ण शांतता आणि समज आहे, त्याला स्वप्नातसुद्धा खरे जंगल गाठता येत नाही; कारण निर्मळ, विशाल आणि आनंददायक असे जंगल त्याच्या हृदयातच असते.
ज्ञस्य निर्वाणदृश्यस्य निष्पदार्था मनोमयी । शान्ताशेषविशेषार्था जगद् एव महाटवी
ज्याने मुक्तीचे खरे स्वरूप ओळखले आहे, त्याच्यासाठी हे जगच एक मोठे जंगल आहे—हे सर्व मनाने निर्माण झालेले, खऱ्या अर्थाने रिकामे, शांत आणि सर्व भेदभावांपासून मुक्त आहे.
अनन्तसङ्कल्पवतो हृदयोद्यज्जगत्स्थितेः । हृद्य् एवावर्तते भूमिर् अज्ञस्याखिलसागरा
ज्याच्या मनात अनंत विचार आहेत, त्याच्यासाठी हृदयातून निर्माण झालेले जगच अस्तित्वाचे क्षेत्र आहे; अज्ञान्याच्या दृष्टीने, पृथ्वी आणि तिचे सारे समुद्र हृदयातच फिरत असतात.
घनस्याज्ञस्य दीनस्य विविधद्वन्द्वसङ्कटा । सारम्भा विपुलाकारा हृद्य् एव ग्राममण्डली
अज्ञान आणि दुःखाने भरलेल्या माणसाच्या मनात, विविध द्वंद्व आणि संकटांची मोठी, गोंधळलेली वस्ती उभी राहते.
विविधकार्यविकारदशामयी सपुरपत्तनपर्वतमण्डला । मकुरकोश इव प्रतिबिम्बिता हृदि भवत्य् अमला मलिने मही
शुद्ध किंवा अशुद्ध पृथ्वी, तिच्या गाव, शहरं आणि डोंगरांसह, मनात आरशातल्या प्रतिबिंबासारखी दिसते, कारण ती विविध कर्मांच्या अवस्थांनी घडलेली असते.