सभां पुनर् उपाजग्मुर् नभश्चरमहीचराः । ह्यस्तनेन क्रमेणैव कृतप्रातस्तनक्रमाः
आकाशात फिरणारे आणि पृथ्वीवर चालणारे सर्वजण पुन्हा एकदा, काल सकाळी ज्या क्रमाने आले होते त्याच क्रमाने, आपली सकाळची कामे उरकून सभेत आले.
सा पूर्वसन्निवेशेन विवेश विपुला सभा । बभूवास्पन्दिताकारा वातमुक्तेव पद्मिनी
ती मोठी सभा पूर्वीप्रमाणेच मांडली गेली होती; ती अगदी स्थिर दिसत होती, जणू वाऱ्याच्या तोंडाशी असलेले कमळ.
अथ प्रसङ्गम् आसाद्य रामो मधुरया गिरा । उवाच मुनिशार्दूलं वसिष्ठं वदतां वरम्
मग रामाने विषयाला हात घालत, गोड शब्दांनी, ऋषींच्या सिंहासारख्या आणि बोलणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या वसिष्ठांना विचारले.
भगवन् मनसो रूपं कीदृशं वद मे स्फुटम् । यस्मात् तेनेयम् अखिला तन्यते दोषमञ्जरी
भगवन्, मनाचे स्वरूप नेमके कसे आहे ते मला स्पष्टपणे सांगा, कारण त्याच्यापासूनच हे सगळे दोषांचे गुच्छ निर्माण होतात.
रामास्य मनसो रूपं न किञ्चिद् अपि दृश्यते । नाममात्राद् ऋते व्योम्नो यथा शून्यजडाकृतेः
राम, मनाचं खरं रूप कुठेच दिसत नाही; त्याचं फक्त नाव आहे, जसं आकाशाचं रिकामं, जड रूप असतं.
न बाह्ये नापि हृदये सद्रूपं विद्यते मनः । सर्वत्रैव स्थितं चैतद् विद्धि राम यथा नभः
मनाला बाहेर किंवा हृदयात कुठेही खरं रूप नाही; हे सर्वत्र पसरलेलं आहे, राम, जसं आकाश सर्वत्र असतं.
इदम् अस्यासद् उत्पन्नं मृगतृष्णाम्बुसन्निभम् । रूपं तु शृणु सङ्क्षेपाद् द्वितीयेन्दुभ्रमोपमम्
मनाचं हे रूप खोट्या गोष्टीतून निर्माण झालं आहे, ते मृगजळाच्या पाण्यासारखं आहे; त्याचं खरं स्वरूप, जे दुसऱ्या चंद्राच्या भ्रांतीसारखं आहे, ते मी तुला थोडक्यात सांगतो.
साधो यद् एतद् अर्थस्य प्रतिभानं प्रथां गतम् । सतो वाप्य् असतो वापि तन् मनो विद्धि नेतरत्
सज्जना, अर्थाची जी काही कल्पना किंवा जशी काही जाणीव होते, ती खरी असो वा खोटी, तीच मन आहे असं समज, दुसरं काही नाही.
यद् अर्थप्रतिभानं तन् मन इत्य् अभिधीयते । अन्यन् न किञ्चिद् अप्य् अस्ति मनो नाम कदाचन
ज्या वस्तूचं भासणं होतं, त्यालाच मन म्हणतात. मन असं वेगळं काहीच कधीच नाही.
सङ्कल्पनं मनो विद्धि सङ्कल्पात् तन् न भिद्यते । यथा द्रवत्वात् सलिलं तथा स्पन्दो यथानिलात्
कल्पना म्हणजेच मन असं समज. कल्पनेपासून मन वेगळं नाही, जसं पाण्याचं ओलसरपण पाण्यापासून वेगळं नसतं, किंवा वाऱ्याची हालचाल वाऱ्यापासून वेगळी नसते.
यत्र सङ्कल्पनं तत्र तन् मनो ऽङ्ग तथा स्थितम् । सङ्कल्पमनसी भिन्ने न कदाचन केचन
जिथे कल्पना आहे, तिथेच मन आहे, हे लक्षात ठेव. कल्पना आणि मन कधीच वेगळं नसतं.
सत्यम् अस्त्व् अथ वासत्यं यद् अर्थप्रतिभासनम् । तावन्मात्रं मनो विद्धि तद् ब्रह्मैष पितामहः
कोणतीही वस्तू खरी असो किंवा खोटी, ज्या वस्तूचं भासणं होतं, तेवढंच मन आहे असं समज. हेच सत्य आहे, हे ब्रह्मा.
आतिवाहिकदेहात्मा मन इत्य् अभिधीयते । आधिभौतिकबुद्धिस् तु सदाधीस् तु चिरस्थितिः
अतिशय सूक्ष्म शरीराला मन असं म्हणतात. पण जे बुद्धी देहाशी जोडलेली आहे, ती नेहमी टिकणारी आणि स्थिर असते.
अविद्या संसृतिश् चित्तं मनो बन्धो मलं तमः । इति पर्यायनामानि दृश्यस्य विदुर् उत्तमाः
अज्ञान, जन्ममरणाचा फेर, चित्त, बंधन, अशुद्धता, अंधार — हे सर्व शब्द ज्ञानी लोकांनी दिसणाऱ्या गोष्टीसाठी समानार्थी सांगितले आहेत.
न हि दृश्याद् ऋते किञ्चिन् मनसो रूपम् अस्ति हि । दृश्यं चोत्पन्नम् एवैतन् नेति वक्ष्याम्य् अहं पुनः
दिसणाऱ्या गोष्टीशिवाय मनाला कोणतंही रूप नसतं. आणि हे दिसणारं देखील निर्माण झालेलं आहे — हे मी पुन्हा सांगणार आहे.
यथा कमलबीजे ऽन्तस् स्थिता कमलमञ्जरी । महाचित्परमाण्वन्तस् तथा दृश्यं जगत् स्थितम्
जसं कमळाच्या बीजात आत कमळाचं कळं असतं, तसं या महान चैतन्याच्या कणात हे सगळं जग सामावलेलं आहे.
प्रकाशस्य यथालोको यथा वातस्य चोपनम् । यथा द्रवत्वं पयसो दृश्यत्वं द्रष्टुर् ईदृशम्
जसा प्रकाशाचा तेज, वाऱ्याची गती, पाण्याचा ओलावा आणि पाहणाऱ्याला दिसणं — तसंच हे गुण पाहणाऱ्यात असतात.
अङ्गदत्वं यथा हेम्नि मृगनद्यां यथा जलम् । भित्तिर् यथा स्वप्नपुरे तथा द्रष्टरि दृश्यधीः
जसं कड्याचं रूप सोन्यात असतं, मृगजळात पाणी असतं, किंवा स्वप्नातील शहरात भिंत असते, तसंच दिसणाऱ्याचं भान पाहणाऱ्यात असतं.
एवं द्रष्टरि दृश्यत्वम् अनन्यद् इव यत् स्थितम् । तद् अप्य् उन्मार्जयाम्य् आशु त्वच्चित्तादर्शतो मलम्
म्हणून, जसं दिसणारं पाहणाऱ्यात वेगळं वाटतं, तसंच ते भासणं मी तुझ्या मनाचं आरसा दाखवून, डाग झटकावा तसं, पटकन दूर करतो.
यद् द्रष्टुर् अस्याद्रष्टृत्वं दृश्याभावे भवेद् बलात् । तद् विद्धि केवलीभावम् अत एवासतस् सतः
जेव्हा दिसणं नाहीसं झालं की पाहणारा पाहणं थांबवतो, तेव्हा त्याला केवळ अस्तित्वाची अवस्था समज, जिथे असणं आणि नसणं दोन्ही एकसारखं असतं.
तत्ताम् उपगते भावे रागद्वेषादिवासना । शाम्यत्य् अस्पन्दिते वाते स्पन्दसङ्क्षुब्धता यथा
ती अवस्था प्राप्त झाल्यावर, आकर्षण आणि द्वेष यांसारख्या सवयी आपोआप शांत होतात, जशी वारा थांबला की हालचालीची अस्वस्थता नाहीशी होते.
असम्भवति सर्वस्मिन् दिग्भूम्याकाशरूपिणि । प्रकाश्ये यादृशं रूपं प्रकाशस्यामलं भवेत्
सर्व काही दिशा, पृथ्वी आणि आकाश यांच्या स्वरूपातच असताना, आणि काहीच अस्तित्वात नसताना, त्या निर्मळ प्रकाशाची प्रतिमा कशी असू शकते?
त्रिजगत् त्वम् अहं चेति दृश्ये ऽसत्ताम् उपागते । द्रष्टुस् स्यात् केवलीभावस् तादृशो विमलात्मनः
ही तीनही जग, तू आणि मी — हे सर्व जेव्हा नाहीसे होते, तेव्हा पाहणाऱ्याला केवळ शुद्ध स्वरूपाची स्थिती मिळते; अशीच त्या निर्मळ आत्म्याची प्रकृती आहे.
अनन्ताखिलशैलादिप्रतिबिम्बे हि यादृशी । स्याद् दर्पणे दर्पणता केवलात्मस्वरूपिणी
असंख्य डोंगर आणि इतर सर्व गोष्टी आरशात उमटल्या तरी, आरसा फक्त आरसाच राहतो; तसंच, शुद्ध आत्म्याचं खरे स्वरूप असं असतं.
अहं त्वं जगद् इत्यादौ प्रशान्ते दृश्यसम्भ्रमे । स्यात् तादृशी केवलता स्थिते द्रष्टर्य् अवीक्षके
‘मी’, ‘तू’ आणि ‘ही सृष्टी’ असा जो दिसणाऱ्याचा गोंधळ आहे, तो शांत झाल्यावर, जेव्हा पाहणाऱ्याच्या ठिकाणी काहीच निरीक्षण उरत नाही, तेव्हा खरी एकतानता प्रकट होते.
सच् चेन् न शाम्यतीदं वा नाभावो विद्यते सतः । असत्तां च न विद्मो ऽस्मिन् दृश्ये दोषप्रदायिनि
जर हा गोंधळ शांत झाला नाही, तर जे आहे त्याचं अस्तित्व नष्ट होत नाही; आणि या दोष देणाऱ्या दृश्यात आम्हाला नसण्याचंही काहीच कळत नाही.
तस्मात् कथम् इयं शाम्येद् ब्रह्मन् दृश्यविषूचिका । नानोद्भवभ्रमकरी दुःखसन्ततिदायिनी
म्हणून, हे ब्रह्मन्, ही दृश्याची तापासारखी व्याधी, जी थांबत नाही, भ्रम निर्माण करते आणि दुःखांची मालिका लावते, ती कशी शांत होईल?
अस्य दृश्यपिशाचस्य शान्त्यै मन्त्रम् इमं शृणु । रामात्यन्तम् अयं येन मृतिम् एष्यति नङ्क्ष्यति
या दृश्यरुपी भुताच्या शांततेसाठी हा मंत्र ऐक, हे राम. ज्यामुळे हा पूर्णपणे नष्ट होईल आणि कायमचा नाहीसा होईल.
यद् अस्ति तस्य नाशो ऽस्ति न कदाचन राघव । तस्मात् तन् नष्टम् अप्य् अन्तर् बीजभूतं भवेद् धृदि
हे राघव, जे काही अस्तित्वात आहे त्याचा एक दिवस नाश होणारच आहे. म्हणून, जरी ते नष्ट झालं तरी त्याचं बीज मनात उरू शकतं.
स्मृतिबीजा चिदाकाशे पुनर् उद्भूय दृश्यधीः । लोकशैलाम्बराकारं दोषं वितनुते ऽतनुम्
स्मरणाचं बीज पुन्हा चैतन्याच्या आकाशात उगवतं आणि दिसणाऱ्या गोष्टींची कल्पना निर्माण करतं. ही कल्पना जरी खोटी असली तरी जग, पर्वत, आकाश अशा रूपात ती दोष पसरवते.