सुदूरम् अपि यातानि पञ्चस्तम्भानि तानि तु । वासनापङ्कमग्नानि रसवन्ति महान्ति च
ती पाच खांबं, कितीही लांब गेलेली असली, तरी त्या सगळ्या वासनांच्या चिखलात बुडालेली आहेत आणि त्या मोठ्या, रसाळ आणि ठसठशीत आहेत.
तेषां मूलं बृहत् स्तम्भं मनो व्याप्तजगत्त्रयम् । पञ्चस्रोतस्सिराकृष्टमुक्तानन्तरसद्रवम्
त्यांचा मूळ खांब म्हणजे मन, जे तीनही जग व्यापून आहे. त्या मनाला पाच नद्यांसारख्या नसांनी खेचलेलं आहे आणि त्या मध्ये मोत्यांसारख्या थेंबांमध्ये रस भरलेला आहे.
तस्य मूलं विदुर् जीवं चेत्योन्मुखचिदात्मकम् । जीवस्य चेतनं मूलं सर्वमूलैककारणम्
त्या मनाचं मूळ म्हणजे जीव, जो नेहमीच चेतनेच्या दिशेने वळलेला असतो. आणि त्या जीवाचं मूळ म्हणजेच चेतना, जी सगळ्या मूळांचा एकमेव कारण आहे.
चितेस् तु ब्रह्म मूलं यत् तस्य मूलं न विद्यते । अनाख्यत्वाद् अनन्तत्वाच् छुद्धत्वात् सत्यरूपिणः
पण चेतनेचं मूळ म्हणजे ब्रह्म, ज्याचं मूळ कुणालाही माहीत नाही, कारण ते न सांगता येणारं, अनंत, शुद्ध आणि सत्यस्वरूप आहे.
सर्वेषां कर्मणाम् एवं वेदनं बीजम् उत्तमम् । स्वरूपं चेतयित्वान्तस् ततस् स्पन्दḫ प्रवर्तते
सर्व कृतींचं खरं मूळ म्हणजे आपली जाणीव. आपलं खरं स्वरूप आतून ओळखलं, की मगच हालचाल सुरू होते.
मुने चेतनम् एवाद्यं कर्मणां बीजम् उच्यते । तस्मिन् सति महाशाखो जायते देहशल्मलिः
मुनिवर, कृतींचं पहिलं बीज म्हणजेच जाणीव असं म्हटलं जातं. ती असली, की या देहाचं मोठं झाड उगवतं.
एतच् चेतनशब्दार्थं भावनावलितं यदि । तत् कर्मबीजताम् एति नो चेत् साध्यं परं पदम्
‘जाणीव’ या शब्दाचा अर्थ मनाशी घट्ट धरला, तर ती कृतीचं बीज होते. नाहीतर, माणूस त्या सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचतो.
चितिश् चेतनशब्दार्थभावनावलिता यदि । तत् कर्मबीजताम् एति नो चेत् साध्यं परं पदम्
चेतना ‘जाणीव’ या अर्थाच्या चिंतनाने जोडली गेली, तर ती कृतीचं बीज होते. नसलं, तर तेच अंतिम ध्येय गाठता येतं.
तस्माद् वेदनम् एवेह कर्म कारणम् आकृतेः । एतत् तत् कर्मणां बीजं त्वयैवोक्तं मुनीश्वर
म्हणून इथे केवळ जाणिवाच कृती आणि रूप यांना कारण आहे; हीच कृतीची बीज आहे, हे तुम्हीच पूर्वी सांगितले आहे, हे महर्षे.
अस्य राघव सूक्ष्मस्य कर्मणो वेदनात्मनः । कस् त्यागẖ किम् अनुष्ठानं यावद्देहम् इदं स्थितम्
हे राघव, या सूक्ष्म कृतीचं मूळ म्हणजेच जाणिवा आहे; जोपर्यंत हे शरीर आहे, तोपर्यंत त्याग किंवा आचरण यात काही अर्थ नाही.
यच् चेत्यते तु तेनाशु बहिर् अन्तश् च भूयते । सत्याकारम् असत्यं वा भवत्व् आहितविभ्रमम्
जे काही ओळखलं जातं, त्याच्यामुळे लगेच बाहेर आणि आत दोन्हीकडे ते प्रकट होतं; ते खरं असो वा खोटं, गोंधळातच ते ठरतं.
न चेत्यते चेत् तद् अलं भ्रमाद् अस्माद् विमुच्यते । भ्रमस् सत्यो ऽस्त्व् असत्यो वा किं विचारणयानया
जर ते ओळखलं गेलं नाही, तर या भ्रमाचं काहीच राहात नाही — माणूस या गोंधळातून मुक्त होतो; भ्रम खराच असो वा खोटा, अशा विचाराचा काय उपयोग?
एतच् चेतनम् एवान्तर् विकसत्य् उद्भवभ्रमैः । वासनेच्छामनẖकर्मसङ्कल्पाद्यभिधात्मभिः
हेच चैतन्य आतून फुलतं, जन्म-मरणाच्या फेर्यांतून, वासना, इच्छा, मन, कृती, संकल्प आणि आत्म्याला दिलेल्या इतर नावांनी व्यक्त होतं.
प्रबुद्धस्याप्रबुद्धस्य देहिनो देहगेहके । आदेहं विद्यते वित्त्वं त्यागस् त्व् अस्य न विद्यते । जीवतां तस्य सन्त्यागẖ कथं नामोपपद्यते
जागृत असो वा अजागृत, जो देहात राहतो त्याचं मालकीपण देहापर्यंतच असतं; त्याला त्याग असू शकत नाही. जो जिवंत आहे त्याला त्याग कसा होईल?
केवलं कर्मशब्दार्थभावनाभावने सति । कर्म कर्मत्वम् उत्सृज्य स्वयम् एव भवत्य् अजम्
फक्त 'कर्म' या शब्दाचा अर्थ किंवा कल्पना मनात नसेल, तेव्हा कर्म स्वतःच आपली कर्मपणाची ओळख सोडून अजन्म होतं.
असम्भवति सन्त्यागे कर्मणो यẖ करोति हि । इदंकर्तव्यतात्यागं न किञ्चित् तेन तत् कृतम्
कर्माचा त्याग अशक्य असताना, जो 'हे मला करायलाच हवं' ही भावना सोडून कर्म करतो, त्याने काहीच केलं असं होत नाही.
बोधाद् इदन्तासंवित्तेस् स्वयं विलयनं तु यत् । जगतस् तं विदुस् त्यागम् असङ्गं मोक्षम् एव च
ज्ञानामुळे 'हेपणा' आपोआप नाहीसे होणे, हेच ज्ञानी लोक त्याग, अलिप्तता आणि खरी मुक्ती असे ओळखतात.
वेदनं सति संवेद्ये सर्गादाव् एव वेद्यदृक् । नोत्पन्ना विद्यते नैव तस्मात् किं क्वेव वेदनम्
ज्यावेळी जाणण्यासारखे काही असते, त्याच वेळी जाणिवा असते; सृष्टीच्या आरंभी जाणणारा आणि जाणले जाणारे असते. अन्यथा ती न उत्पन्न होते, न अस्तित्वात असते. मग जाणिवा काय आणि कुठे?
वेद्योन्मुखत्वं सन्त्यज्य रूपं यद् वेदनस्य वै । न वेदनं तन् नो कर्म तच् छान्तं ब्रह्म कथ्यते
जाणिवेकडे वळण्याची प्रवृत्ती आणि जाणिवेचे रूप सोडले, तेव्हा ती न जाणिवा राहते, न कृती; तीच शांत ब्रह्म म्हणतात.
चेतनं प्रोच्यते कर्म संसृत्या प्रविकासितम् । अचेतनं विदुर् मोक्षं ज्ञं चेत्य् एवोपदेशधीः
चेतना हीच कृती म्हणतात, जी संसारात विस्तारते; सुज्ञ लोक मुक्तीला अचेतन मानतात आणि उपदेश करणारी बुद्धी तिला ज्ञान असे म्हणते.
त्यागो हि कर्मणां तस्माद् आदेहं नोपपद्यते । यैस् तु सन्त्यज्यते कर्म तन्मूलं तैर् न मुच्यते
फक्त कर्मांचा त्याग केला म्हणून देहाचा अंत होत नाही; कारण ज्यांनी कर्म सोडली, त्यांनी मूळ कारण काढून टाकलेलं नसतं.
मूलं स्वकर्मणस् संविन् मनसो वासनात्मनः । सा चादेहं समुच्छेत्तुम् ऋते बोधान् न शक्यते
आपल्या कर्मांचं मूळ म्हणजे मनाच्या वासनांनी भरलेली चैतन्य; आणि ती केवळ जागृतीनेच पूर्णपणे संपवता येते.
राम केवलम् एषान्तẖ कर्ममूलकला परा । सूक्ष्मा संविद् असंवित्त्या स्वयत्नेन निकृन्त्यते
राम, ही अंतर्गत श्रेष्ठ शक्ती कर्मातूनच उगम पावते; सूक्ष्म चैतन्य अज्ञानापासून केवळ स्वतःच्या प्रयत्नानेच वेगळी करता येते.
येन संविद् असंवित्त्या स्वयत्नेन निवार्यते । तेन संसृतिवृक्षस्य मूलकाषो वितन्यते
ज्या प्रयत्नाने चैतन्य अज्ञानापासून थांबवलं जातं, त्याच प्रयत्नाने संसाररूपी वृक्षाचं मूळ नष्ट केलं जातं.
अचेतनाकाशम् अजं यद् एकं तत्रैवम् अस्ति त्व् इदम् अर्थहीनम् । तद् व्योमरूपं यत एतद् एवं निरामयं चेतनसारम् आहुः
जे अजन्म, अव्यक्त आणि एकटं आहे, जसं निर्जीव आकाश, तिथे असंच आहे; हे अर्थहीन आहे, पण तरीही तेच शुद्ध, आकाशासारखं आणि चेतनेचं सार असं म्हटलं जातं.
अवेदनं वेदनस्य मुनीन्द्र क्रियते कथम् । नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः
हे ऋषिश्रेष्ठा, ज्या गोष्टीत जाणिवाच नाही, ती जाणिवेमधून कशी निर्माण होईल? जिथे काहीच नाही, तिथे अस्तित्व येत नाही आणि जिथे अस्तित्व आहे, तिथे नाहीपण येत नाही.
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । यदा तदैव सुकरं वेदनावेदनं स्वयम्
जिथे काहीच नाही, तिथे अस्तित्व येत नाही आणि जिथे अस्तित्व आहे, तिथे नाहीपण येत नाही; हे जेव्हा उमगतं, तेव्हाच जाणिवा आणि तिची अनुपस्थिती समजणं सोपं होतं.
एतौ वेदनशब्दार्थौ रज्जुसर्पभ्रमोपमौ । असत्याव् उदितौ विद्धि मृगतृष्णाम्भसस् समौ
जाणिवा आणि तिची अनुपस्थिती हे दोन्ही शब्द दोरीतल्या सापाच्या भ्रमासारखे आहेत; हे दोन्ही खरे नाहीत, मृगजळातल्या पाण्यासारखे आहेत, असं समज.
अबोधस् त्व् अनयोश् श्रेयान् बोधो दुẖखाय चैतयोः । तस्मात् सद् एव बुध्यस्व मासद् बुध्यस्व राघव
या दोघांपैकी अज्ञान हे जास्त चांगले आहे; कारण ज्ञानामुळे दोघांनाही दुःख मिळते. म्हणून, राघव, फक्त सत्यच ओळख, असत्य ओळखू नकोस.
जन्तोर् वेदनशब्दार्थबोधो दुẖखकरḫ परः । न्यक्कृत्य ज्ञप्तिशब्दार्थबोधं तिष्ठ यथास्थितम्
जिवाला 'वेदना' या शब्दाचा अर्थ समजून घेणे मोठ्या दुःखाचे कारण ठरते; म्हणून 'जाणीव' या शब्दाचा अर्थ समजून घेणे बाजूला ठेवून, जसा आहेस तसा राहा.