कर्मबीजतरोर् अस्य सुखदुẖखफलावलेः । जाग्रद्वसन्तकालस्य सुषुप्तशिशिरस्थितेः
या झाडाची बीजे म्हणजे कर्मे, फळे म्हणजे सुखदुःख, जागरण म्हणजे त्याचा वसंत ऋतू आणि गाढ झोप म्हणजे त्याची हिवाळ्याची स्थिती.
पावनाचारकलिकागुच्छकोत्करकारिणः । क्षणतारुण्यकान्तस्य जराकुसुमहासिनः
शुद्ध आचरण म्हणजे त्याच्या कळ्यांचे गुच्छ, तरुणपणाचा क्षणिक सौंदर्य म्हणजे त्याचे फुलणे आणि वार्धक्याची मोठी तलवार म्हणजे त्याचे कोमेजणे.
मुहूर्तं प्रति कल्लोलमर्कटध्वंसिताकृतेः । निद्राहेमन्तजठरलीनस्वप्नदलोद्गतेः
प्रत्येक क्षणी अस्थिरतेच्या माकडामुळे त्या लाटांचा भंग होतो; झोपेच्या हिवाळ्यात त्या कोंब लपून जातात, आणि स्वप्नात पुन्हा वर येतात.
स्ववार्द्धकशरच्छान्तिशीर्णेहापर्णसन्ततेः । जगज्जङ्गलजातस्य कलत्रोपतृणावलेः
आपल्या वृद्धत्वाच्या शरद ऋतूत इच्छा कोमेजून गळून पडतात; जग म्हणजे एक दाट जंगल आहे आणि कुटुंब हे त्याच्या पायाशी पसरलेले गवत आहे.
पेलवावयवा हस्तपादगुल्फादयो ऽरुणाः । पत्त्राणि तनुवृन्तानि सुरेखानि चलानि च
नाजूक हात, पाय, टाच वगैरे हे लालसर पानांसारखे आहेत—ते बारीक, नाजूक, सुबक रेषांनी भरलेले आणि नेहमी हलणारे.
अरुणाḫ पवनालोला मृद्व्यो मसृणमूर्तयः । स्नाय्वस्थिदिग्धास् सरसा अङ्गुल्यो बालपल्लवाः
लालसर, वाऱ्याने हलणाऱ्या, मऊ आणि गुळगुळीत, स्नायू व हाडांनी ओलसर झालेल्या बोटा म्हणजे ताज्या कोवळ्या कोंबांसारख्या आहेत.
मृद्व्यो मसृणतीक्ष्णाग्रा वृन्तरूढाḫ पुनḫ पुनः । द्वितीयेन्दुकराकाराẖ कलिका नखशुक्तयः
मऊ, गुळगुळीत आणि टोकदार अशा, पुन्हा पुन्हा देठावर उगवणाऱ्या, कळ्या आणि नखं या दुसऱ्या चंद्रासारख्या दिसतात.
कर्मणḫ परिफुल्लस्य देहरूपतयेति हि । कर्मेन्द्रियाणि मूलानि दृढानि ग्रन्थिमन्ति च
कर्म जेव्हा पूर्ण फुलते आणि शरीररूप घेतं, तेव्हा कर्मेंद्रिये ही त्याची घट्ट आणि गाठीदार मुळे असतात.
सिरास्थिग्रन्थिनद्धानि पङ्कमग्नात्मकानि च । वासनारसपीनानि निजरक्तरसानि च
शरीर शिरा आणि हाडांच्या गाठींनी बांधलेलं, चिखलात बुडालेलं, वासनेच्या रसाने पोसलेलं आणि स्वतःच्या रक्तरसाने भरलेलं असतं.
गुल्फवन्ति दृढाङ्गानि सुत्वञ्चि मसृणानि च । तेषाम् अपि च मूलानि विद्धि बुद्धीन्द्रियाणि हि
घोट्यांपर्यंत असलेली मजबूत, नीटस आणि गुळगुळीत अंगं, यांची खरी मुळे म्हणजे ज्ञानेंद्रिये आहेत, हे जाण.
सुदूरम् अपि यातानि पञ्चस्तम्भानि तानि तु । वासनापङ्कमग्नानि रसवन्ति महान्ति च
ती पाच खांबं, कितीही लांब गेलेली असली, तरी त्या सगळ्या वासनांच्या चिखलात बुडालेली आहेत आणि त्या मोठ्या, रसाळ आणि ठसठशीत आहेत.
तेषां मूलं बृहत् स्तम्भं मनो व्याप्तजगत्त्रयम् । पञ्चस्रोतस्सिराकृष्टमुक्तानन्तरसद्रवम्
त्यांचा मूळ खांब म्हणजे मन, जे तीनही जग व्यापून आहे. त्या मनाला पाच नद्यांसारख्या नसांनी खेचलेलं आहे आणि त्या मध्ये मोत्यांसारख्या थेंबांमध्ये रस भरलेला आहे.
तस्य मूलं विदुर् जीवं चेत्योन्मुखचिदात्मकम् । जीवस्य चेतनं मूलं सर्वमूलैककारणम्
त्या मनाचं मूळ म्हणजे जीव, जो नेहमीच चेतनेच्या दिशेने वळलेला असतो. आणि त्या जीवाचं मूळ म्हणजेच चेतना, जी सगळ्या मूळांचा एकमेव कारण आहे.
चितेस् तु ब्रह्म मूलं यत् तस्य मूलं न विद्यते । अनाख्यत्वाद् अनन्तत्वाच् छुद्धत्वात् सत्यरूपिणः
पण चेतनेचं मूळ म्हणजे ब्रह्म, ज्याचं मूळ कुणालाही माहीत नाही, कारण ते न सांगता येणारं, अनंत, शुद्ध आणि सत्यस्वरूप आहे.
सर्वेषां कर्मणाम् एवं वेदनं बीजम् उत्तमम् । स्वरूपं चेतयित्वान्तस् ततस् स्पन्दḫ प्रवर्तते
सर्व कृतींचं खरं मूळ म्हणजे आपली जाणीव. आपलं खरं स्वरूप आतून ओळखलं, की मगच हालचाल सुरू होते.
मुने चेतनम् एवाद्यं कर्मणां बीजम् उच्यते । तस्मिन् सति महाशाखो जायते देहशल्मलिः
मुनिवर, कृतींचं पहिलं बीज म्हणजेच जाणीव असं म्हटलं जातं. ती असली, की या देहाचं मोठं झाड उगवतं.
एतच् चेतनशब्दार्थं भावनावलितं यदि । तत् कर्मबीजताम् एति नो चेत् साध्यं परं पदम्
‘जाणीव’ या शब्दाचा अर्थ मनाशी घट्ट धरला, तर ती कृतीचं बीज होते. नाहीतर, माणूस त्या सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचतो.
चितिश् चेतनशब्दार्थभावनावलिता यदि । तत् कर्मबीजताम् एति नो चेत् साध्यं परं पदम्
चेतना ‘जाणीव’ या अर्थाच्या चिंतनाने जोडली गेली, तर ती कृतीचं बीज होते. नसलं, तर तेच अंतिम ध्येय गाठता येतं.
तस्माद् वेदनम् एवेह कर्म कारणम् आकृतेः । एतत् तत् कर्मणां बीजं त्वयैवोक्तं मुनीश्वर
म्हणून इथे केवळ जाणिवाच कृती आणि रूप यांना कारण आहे; हीच कृतीची बीज आहे, हे तुम्हीच पूर्वी सांगितले आहे, हे महर्षे.
अस्य राघव सूक्ष्मस्य कर्मणो वेदनात्मनः । कस् त्यागẖ किम् अनुष्ठानं यावद्देहम् इदं स्थितम्
हे राघव, या सूक्ष्म कृतीचं मूळ म्हणजेच जाणिवा आहे; जोपर्यंत हे शरीर आहे, तोपर्यंत त्याग किंवा आचरण यात काही अर्थ नाही.
यच् चेत्यते तु तेनाशु बहिर् अन्तश् च भूयते । सत्याकारम् असत्यं वा भवत्व् आहितविभ्रमम्
जे काही ओळखलं जातं, त्याच्यामुळे लगेच बाहेर आणि आत दोन्हीकडे ते प्रकट होतं; ते खरं असो वा खोटं, गोंधळातच ते ठरतं.
न चेत्यते चेत् तद् अलं भ्रमाद् अस्माद् विमुच्यते । भ्रमस् सत्यो ऽस्त्व् असत्यो वा किं विचारणयानया
जर ते ओळखलं गेलं नाही, तर या भ्रमाचं काहीच राहात नाही — माणूस या गोंधळातून मुक्त होतो; भ्रम खराच असो वा खोटा, अशा विचाराचा काय उपयोग?
एतच् चेतनम् एवान्तर् विकसत्य् उद्भवभ्रमैः । वासनेच्छामनẖकर्मसङ्कल्पाद्यभिधात्मभिः
हेच चैतन्य आतून फुलतं, जन्म-मरणाच्या फेर्यांतून, वासना, इच्छा, मन, कृती, संकल्प आणि आत्म्याला दिलेल्या इतर नावांनी व्यक्त होतं.
प्रबुद्धस्याप्रबुद्धस्य देहिनो देहगेहके । आदेहं विद्यते वित्त्वं त्यागस् त्व् अस्य न विद्यते । जीवतां तस्य सन्त्यागẖ कथं नामोपपद्यते
जागृत असो वा अजागृत, जो देहात राहतो त्याचं मालकीपण देहापर्यंतच असतं; त्याला त्याग असू शकत नाही. जो जिवंत आहे त्याला त्याग कसा होईल?
केवलं कर्मशब्दार्थभावनाभावने सति । कर्म कर्मत्वम् उत्सृज्य स्वयम् एव भवत्य् अजम्
फक्त 'कर्म' या शब्दाचा अर्थ किंवा कल्पना मनात नसेल, तेव्हा कर्म स्वतःच आपली कर्मपणाची ओळख सोडून अजन्म होतं.
असम्भवति सन्त्यागे कर्मणो यẖ करोति हि । इदंकर्तव्यतात्यागं न किञ्चित् तेन तत् कृतम्
कर्माचा त्याग अशक्य असताना, जो 'हे मला करायलाच हवं' ही भावना सोडून कर्म करतो, त्याने काहीच केलं असं होत नाही.
बोधाद् इदन्तासंवित्तेस् स्वयं विलयनं तु यत् । जगतस् तं विदुस् त्यागम् असङ्गं मोक्षम् एव च
ज्ञानामुळे 'हेपणा' आपोआप नाहीसे होणे, हेच ज्ञानी लोक त्याग, अलिप्तता आणि खरी मुक्ती असे ओळखतात.
वेदनं सति संवेद्ये सर्गादाव् एव वेद्यदृक् । नोत्पन्ना विद्यते नैव तस्मात् किं क्वेव वेदनम्
ज्यावेळी जाणण्यासारखे काही असते, त्याच वेळी जाणिवा असते; सृष्टीच्या आरंभी जाणणारा आणि जाणले जाणारे असते. अन्यथा ती न उत्पन्न होते, न अस्तित्वात असते. मग जाणिवा काय आणि कुठे?
वेद्योन्मुखत्वं सन्त्यज्य रूपं यद् वेदनस्य वै । न वेदनं तन् नो कर्म तच् छान्तं ब्रह्म कथ्यते
जाणिवेकडे वळण्याची प्रवृत्ती आणि जाणिवेचे रूप सोडले, तेव्हा ती न जाणिवा राहते, न कृती; तीच शांत ब्रह्म म्हणतात.
चेतनं प्रोच्यते कर्म संसृत्या प्रविकासितम् । अचेतनं विदुर् मोक्षं ज्ञं चेत्य् एवोपदेशधीः
चेतना हीच कृती म्हणतात, जी संसारात विस्तारते; सुज्ञ लोक मुक्तीला अचेतन मानतात आणि उपदेश करणारी बुद्धी तिला ज्ञान असे म्हणते.