शिवपङ्कमया एव रूपालोकमनẖक्रमाः । तन्मयत्वाद् अनन्तत्वाद् अतẖ किं केन चेत्यते
सर्व रूपं, जाणिवी, आणि घडामोडी या सर्व शिवाच्या मातीपासूनच बनलेल्या आहेत. त्या एकरूपतेमुळे आणि त्याच्या अनंतपणामुळे, इथे कोण काय मोजणार आणि कोणासाठी?
मानमेयप्रमाणादि देशकालौ दिगादि च । भावाभावविवर्तादि शिवपङ्कमयात्मकम्
मोजमाप, मोजण्याची वस्तू, प्रमाण, दिशा, काळ, जागा, अस्तित्व आणि अनुपस्थितीचे बदल—हे सगळेही शिवाच्या मातीचेच स्वरूप आहे.
अहं ममेत्य् अतस् सारान् नेतरत् परमाम्बरात् । असंसक्तमतिस् तिष्ठ ज्ञश् शिलोदरमौनवत्
'मी' आणि 'माझे' या कल्पना खरी सार्थकता नाहीत, त्या फक्त त्या सर्वोच्च आकाशासारख्या आहेत. म्हणून, ज्ञानी माणसा, तू आपल्या मनाने कुठेही न गुंतता, दगडाच्या शांततेसारखा स्थिर राहा.
अहं ममेत्य् असद्रूपं ज्ञस्याभावयतḫ प्रभो । असङ्गं कर्मणां त्यागाद् अनुष्ठानाच् च किं शुभम्
'मी' आणि 'माझे' या कल्पना खऱ्या नाहीत; हे ज्ञानी, त्या मनातून पूर्णपणे काढून टाक. जेव्हा मन कुठेही गुंतत नाही, तेव्हा कर्म सोडण्यात किंवा करण्यात काय पुण्य आहे?
पृच्छामि यद् अहं त्वं तत् कथयाशु ममानघ । यदि जानासि तत्त्वेन कर्म तावत् किम् उच्यते
मी तुला विचारतो, मी जसा आहे तसाच तूही आहेस. म्हणून, हे पापरहित, मला लवकर सांग. तुला खरंच तत्त्व समजत असेल तर, कर्म म्हणजे काय असं काय सांगितलं जातं?
विस्तारẖ कर्मणां कीदृङ् मूलं तस्य च किं भवेत् । नाशनीयं च निपुणं कथं कथय नाश्यते
कर्मांची व्याप्ती किती आहे, त्यांचं मूळ काय आहे, आणि ती कुशलतेने कशी नष्ट करता येतात? मला सांग, ती कशी संपवता येतात?
यन् नाशनीयं निपुणं तन् नूनं प्रविनाश्यते । मूलकाषेण भगवन् न शाखादिविकर्तनैः
जे कुशलतेने नष्ट केलं जातं, ते नक्कीच पूर्णपणे संपतं, हे भगवन्. फक्त फांद्या वगैरे तोडून नाही, तर मूळच उपटल्यावरच ते नष्ट होतं.
शुभाशुभं नाशनीयं स्वकर्म खलु धीमता । मूलकाषविनाशेन तच् च नष्टं भवत्य् अलम्
माणसाने आपली चांगली-वाईट अशी सर्व कर्मं नष्ट केली पाहिजेत. मूळच उपटल्यावर ती पूर्णपणे नाहीशी होतात.
कर्मवृक्षस्य वक्ष्यामि ब्रह्मन् मूलानि मे शृणु । यन् निकाषेण निर्मूलो न स भूयḫ प्ररोहति
हे ब्रह्मन्, मी कर्मरुपी झाडाची मुळे सांगतो, नीट ऐक. जेव्हा कुऱ्हाडीने ते मूळासकट उपटले जाते, तेव्हा ते पुन्हा उगवत नाही.
देहस् तावद् अयं ब्रह्मन् कर्मवृक्षस् समुत्थितः । रूढस् संसारविपिने विचित्राङ्गलतान्वितः
हे ब्रह्मन्, हे शरीर म्हणजे कर्माचे झाड आहे, जे संसाराच्या अरण्यात खोल रुजलेले आहे आणि त्याला अनेक प्रकारच्या फांद्या व वेलींनी सजवलेले आहे.
कर्मबीजतरोर् अस्य सुखदुẖखफलावलेः । जाग्रद्वसन्तकालस्य सुषुप्तशिशिरस्थितेः
या झाडाची बीजे म्हणजे कर्मे, फळे म्हणजे सुखदुःख, जागरण म्हणजे त्याचा वसंत ऋतू आणि गाढ झोप म्हणजे त्याची हिवाळ्याची स्थिती.
पावनाचारकलिकागुच्छकोत्करकारिणः । क्षणतारुण्यकान्तस्य जराकुसुमहासिनः
शुद्ध आचरण म्हणजे त्याच्या कळ्यांचे गुच्छ, तरुणपणाचा क्षणिक सौंदर्य म्हणजे त्याचे फुलणे आणि वार्धक्याची मोठी तलवार म्हणजे त्याचे कोमेजणे.
मुहूर्तं प्रति कल्लोलमर्कटध्वंसिताकृतेः । निद्राहेमन्तजठरलीनस्वप्नदलोद्गतेः
प्रत्येक क्षणी अस्थिरतेच्या माकडामुळे त्या लाटांचा भंग होतो; झोपेच्या हिवाळ्यात त्या कोंब लपून जातात, आणि स्वप्नात पुन्हा वर येतात.
स्ववार्द्धकशरच्छान्तिशीर्णेहापर्णसन्ततेः । जगज्जङ्गलजातस्य कलत्रोपतृणावलेः
आपल्या वृद्धत्वाच्या शरद ऋतूत इच्छा कोमेजून गळून पडतात; जग म्हणजे एक दाट जंगल आहे आणि कुटुंब हे त्याच्या पायाशी पसरलेले गवत आहे.
पेलवावयवा हस्तपादगुल्फादयो ऽरुणाः । पत्त्राणि तनुवृन्तानि सुरेखानि चलानि च
नाजूक हात, पाय, टाच वगैरे हे लालसर पानांसारखे आहेत—ते बारीक, नाजूक, सुबक रेषांनी भरलेले आणि नेहमी हलणारे.
अरुणाḫ पवनालोला मृद्व्यो मसृणमूर्तयः । स्नाय्वस्थिदिग्धास् सरसा अङ्गुल्यो बालपल्लवाः
लालसर, वाऱ्याने हलणाऱ्या, मऊ आणि गुळगुळीत, स्नायू व हाडांनी ओलसर झालेल्या बोटा म्हणजे ताज्या कोवळ्या कोंबांसारख्या आहेत.
मृद्व्यो मसृणतीक्ष्णाग्रा वृन्तरूढाḫ पुनḫ पुनः । द्वितीयेन्दुकराकाराẖ कलिका नखशुक्तयः
मऊ, गुळगुळीत आणि टोकदार अशा, पुन्हा पुन्हा देठावर उगवणाऱ्या, कळ्या आणि नखं या दुसऱ्या चंद्रासारख्या दिसतात.
कर्मणḫ परिफुल्लस्य देहरूपतयेति हि । कर्मेन्द्रियाणि मूलानि दृढानि ग्रन्थिमन्ति च
कर्म जेव्हा पूर्ण फुलते आणि शरीररूप घेतं, तेव्हा कर्मेंद्रिये ही त्याची घट्ट आणि गाठीदार मुळे असतात.
सिरास्थिग्रन्थिनद्धानि पङ्कमग्नात्मकानि च । वासनारसपीनानि निजरक्तरसानि च
शरीर शिरा आणि हाडांच्या गाठींनी बांधलेलं, चिखलात बुडालेलं, वासनेच्या रसाने पोसलेलं आणि स्वतःच्या रक्तरसाने भरलेलं असतं.
गुल्फवन्ति दृढाङ्गानि सुत्वञ्चि मसृणानि च । तेषाम् अपि च मूलानि विद्धि बुद्धीन्द्रियाणि हि
घोट्यांपर्यंत असलेली मजबूत, नीटस आणि गुळगुळीत अंगं, यांची खरी मुळे म्हणजे ज्ञानेंद्रिये आहेत, हे जाण.
सुदूरम् अपि यातानि पञ्चस्तम्भानि तानि तु । वासनापङ्कमग्नानि रसवन्ति महान्ति च
ती पाच खांबं, कितीही लांब गेलेली असली, तरी त्या सगळ्या वासनांच्या चिखलात बुडालेली आहेत आणि त्या मोठ्या, रसाळ आणि ठसठशीत आहेत.
तेषां मूलं बृहत् स्तम्भं मनो व्याप्तजगत्त्रयम् । पञ्चस्रोतस्सिराकृष्टमुक्तानन्तरसद्रवम्
त्यांचा मूळ खांब म्हणजे मन, जे तीनही जग व्यापून आहे. त्या मनाला पाच नद्यांसारख्या नसांनी खेचलेलं आहे आणि त्या मध्ये मोत्यांसारख्या थेंबांमध्ये रस भरलेला आहे.
तस्य मूलं विदुर् जीवं चेत्योन्मुखचिदात्मकम् । जीवस्य चेतनं मूलं सर्वमूलैककारणम्
त्या मनाचं मूळ म्हणजे जीव, जो नेहमीच चेतनेच्या दिशेने वळलेला असतो. आणि त्या जीवाचं मूळ म्हणजेच चेतना, जी सगळ्या मूळांचा एकमेव कारण आहे.
चितेस् तु ब्रह्म मूलं यत् तस्य मूलं न विद्यते । अनाख्यत्वाद् अनन्तत्वाच् छुद्धत्वात् सत्यरूपिणः
पण चेतनेचं मूळ म्हणजे ब्रह्म, ज्याचं मूळ कुणालाही माहीत नाही, कारण ते न सांगता येणारं, अनंत, शुद्ध आणि सत्यस्वरूप आहे.
सर्वेषां कर्मणाम् एवं वेदनं बीजम् उत्तमम् । स्वरूपं चेतयित्वान्तस् ततस् स्पन्दḫ प्रवर्तते
सर्व कृतींचं खरं मूळ म्हणजे आपली जाणीव. आपलं खरं स्वरूप आतून ओळखलं, की मगच हालचाल सुरू होते.
मुने चेतनम् एवाद्यं कर्मणां बीजम् उच्यते । तस्मिन् सति महाशाखो जायते देहशल्मलिः
मुनिवर, कृतींचं पहिलं बीज म्हणजेच जाणीव असं म्हटलं जातं. ती असली, की या देहाचं मोठं झाड उगवतं.
एतच् चेतनशब्दार्थं भावनावलितं यदि । तत् कर्मबीजताम् एति नो चेत् साध्यं परं पदम्
‘जाणीव’ या शब्दाचा अर्थ मनाशी घट्ट धरला, तर ती कृतीचं बीज होते. नाहीतर, माणूस त्या सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचतो.
चितिश् चेतनशब्दार्थभावनावलिता यदि । तत् कर्मबीजताम् एति नो चेत् साध्यं परं पदम्
चेतना ‘जाणीव’ या अर्थाच्या चिंतनाने जोडली गेली, तर ती कृतीचं बीज होते. नसलं, तर तेच अंतिम ध्येय गाठता येतं.
तस्माद् वेदनम् एवेह कर्म कारणम् आकृतेः । एतत् तत् कर्मणां बीजं त्वयैवोक्तं मुनीश्वर
म्हणून इथे केवळ जाणिवाच कृती आणि रूप यांना कारण आहे; हीच कृतीची बीज आहे, हे तुम्हीच पूर्वी सांगितले आहे, हे महर्षे.
अस्य राघव सूक्ष्मस्य कर्मणो वेदनात्मनः । कस् त्यागẖ किम् अनुष्ठानं यावद्देहम् इदं स्थितम्
हे राघव, या सूक्ष्म कृतीचं मूळ म्हणजेच जाणिवा आहे; जोपर्यंत हे शरीर आहे, तोपर्यंत त्याग किंवा आचरण यात काही अर्थ नाही.