नैष्कर्म्यात् कल्पनात्यागात् तनुḫ पतति देहिनः । कथम् एतद् अतो ब्रह्मन् सम्भवत्य् आशु जीवतः
कर्म न करणे आणि कल्पना सोडून दिल्याने देहधारी माणसाचा देह पडतो; पण हे ब्रह्मन्, हे जिवंत असतानाच इतक्या लवकर कसे घडते?
जीवतẖ कल्पनात्यागो युज्यते न त्व् अजीवतः । रूपम् अस्य यथावत् त्वं शृणु श्रवणभूषणम्
जिवंत असतानाच कल्पना सोडता येते, मृत्यूनंतर नाही; आता या कल्पनेचे खरे स्वरूप तू ऐक, ऐकणाऱ्यांच्या भूषणांनो.
अहम्भावनम् एवाहुẖ कल्पनं कल्पकोविदाः । नञर्थभावनं तस्य सङ्कल्पत्याग उच्यते
कल्पनेचे जाणकार सांगतात की 'मी' अशी भावना म्हणजेच कल्पना; आणि त्या 'मी'पणाच्या अभावाचा विचार करणे म्हणजे कल्पना सोडणे होय.
पदार्थरसम् एवाहुẖ कल्पनं कल्पनाविदः । नञर्थभावनं तस्य सङ्कल्पत्याग उच्यते
कल्पना जाणणारे म्हणतात की विषयांची आसक्ती हाच कल्पनेचा अर्थ आहे; आणि त्या आसक्तीचा अभाव मनाशी आणणे म्हणजे कल्पना सोडणे.
इदम् अस्त्व् इति संवेगम् आहुस् सङ्कल्पम् उत्तमाः । नञर्थभावनं तस्य सङ्कल्पत्याग उच्यते
ज्ञानी लोक म्हणतात की 'हे असावं' अशी तीव्र इच्छा म्हणजे संकल्प असतो. आणि 'हे नसावं' अशी भावना म्हणजे संकल्पाचा त्याग होय.
स्मरणं विद्धि सङ्कल्पं शिवम् अस्मरणं विदुः । तच् च प्रागनुभूतं च नानुभूतं च भाव्यते
संकल्प म्हणजे स्मरण, असं समजावं. आणि जेव्हा स्मरण राहत नाही, तेव्हा तेच मंगल मानलं जातं. हे स्मरण पूर्वी जे अनुभवलं आहे त्याचं असू शकतं, किंवा जे कधीच अनुभवलं नाही त्याचंही असू शकतं.
अनुभूतां नानुभूतां स्मृतिं विस्मृत्य कारणम् । सर्वम् एवाशु विस्मृत्य गूढस् तिष्ठ महामुनिः
अनुभवलेली आणि न अनुभवलेली अशी दोन्ही प्रकारची स्मृती विसरणं हेच मुख्य कारण आहे. सर्व काही लवकर विसरून, महान ऋषी गुप्तपणे राहतो.
सर्वास्मरणमात्रेण तिष्ठायातेषु कर्मसु । अर्धसुप्तशिशुस्पन्द इवाभ्यस्तोपपत्तिषु
सर्व कृती फक्त विस्मरणावरच चालू असताना, माणूस जणू अर्धवट झोपेत असतो, जसा झोपेत असलेल्या लहान मुलाचा हलका हालचाली होतो, तसाच सवयीने निर्माण होणाऱ्या अवस्थांमध्ये राहतो.
निस्सङ्कल्पं प्रवाहेण चक्रं प्रस्पन्दते यथा । स्पन्दस्व कर्मस्व् अनघ प्राक्संस्कारवशात् तथा
जसा एखादा चाक स्वतःच्या गतीने, कोणताही हेतू न ठेवता फिरत राहतो, तसा, हे निष्पाप, तुझे सगळे कर्म पूर्वीच्या सवयींमुळे आपोआप घडू दे.
अविद्यमानचित्तस् त्वं सत्त्वसंस्कारम् आगतः । प्रवाहापतितेष्व् एव स्पन्दस्व स्वेषु कर्मसु
तुझे मन खरंतर अस्तित्वात नाही, पण तू जगण्याच्या सवयींना लागून गेलास; म्हणून तुझी कर्मे जशी येतील तशीच, त्यांच्या प्रवाहात घडू दे.
ऊर्ध्वबाहुर् विरौम्य् एष न च कश्चिच् छृणोति मे । असङ्कल्पḫ परं श्रेयस् स किम् अन्तर् न भाव्यते
मी हात वर करून ओरडतो, तरी कोणी ऐकत नाही; खरा कल्याण हेतूविरहित अवस्थेत आहे—मग हे अंतर्यामी का उमगत नाही?
अहो मोहस्य माहात्म्यं यद् अयं सर्वदुẖखहा । चिन्तामणिर् विचाराख्यो हृत्स्थो ऽपि त्यज्यते जनैः
अहो, मोहाचे किती मोठेपण! अंतःकरणात असलेला, सर्व दुःखांचा नाश करणारा, विचार नावाचा हा चिंतामणी लोक सोडून देतात.
अवेदनम् असङ्कल्पस् तन्मयेनैव भूयताम् । एतावत् परमं श्रेयस् स्वयम् एवानुभूयताम्
कोणतीही इच्छा किंवा संकल्प न करता, फक्त त्या अवस्थेत पूर्णपणे एकरूप व्हा; हेच खरे परम कल्याण आहे, आणि ते स्वतःच अनुभवावे.
किल तूष्णींस्थितेनैव तत् पदं प्राप्यते परम् । परमं यत्र साम्राज्यम् अपि राम तृणायते
खरं सांगायचं तर, शांतपणे गप्प बसून राहिलं की ते सर्वोच्च स्थान गाठता येतं, जिथे अगदी मोठं राज्यसुद्धा, हे राम, तृणासारखं वाटतं.
गम्यदेशैकनिष्ठस्य यथा पान्थस्य पादयोः । स्पन्दो ऽविदितसङ्कल्पस् तथा स्पन्दस्व कर्मसु
जसा एखादा प्रवासी आपल्या गंतव्याकडे जातो तेव्हा त्याचे पाय आपोआप चालतात, तसंच कोणताही ठरवून विचार न करता तुझी कामं आपोआप घडू दे.
सर्वकर्मफलाभोगम् अलं विस्मृत्य सुप्तवत् । प्रवाहापतिते कार्ये स्पन्दस्व गतवेदनम्
सर्व कर्मफळांचा विचार झोपेत जसा विसर पडतो तसा सोडून दे; आणि जे काही घडतंय त्या प्रवाहात, कोणतीही जाणीव न ठेवता, तुझी कृती आपोआप घडू दे.
स्पन्दस्व गतसङ्कल्पं सुखदुẖखान्य् अभावयन् । प्रवाहापतिते कार्ये वेष्टितोन्मुक्तशष्पवत्
सर्व इच्छा सोडून, सुखदुःख काहीच नाहीत असं समजून, जसा ओढ्यातील प्रवाहात वाहून गेलेला गवताचा काडी मुक्तपणे फिरते, तसंच तूही मुक्तपणे वावर.
रसभावनम् अन्तस् ते मालं भवतु कर्मसु । दारुयन्त्रमयस्येव परार्थम् इव कुर्वतः
तुझ्या आतला आस्वाद घेण्याचा भाव सर्व कृतींमध्ये मंद होऊ दे, जसं लाकडाचं किंवा यंत्रासारखं काही केवळ दुसऱ्यांसाठी करतं.
नीरसा एव ते सन्तु समस्तेन्द्रियसंविदः । आकारमात्रसंलक्ष्या हेमन्तर्तौ लता इव
तुझ्या सर्व इंद्रियांच्या अनुभूती नीरसच राहू देत, केवळ रूप दिसावं तशाच, जशा हिवाळ्यात वेलींना फक्त आकार उरतो.
बोधार्कापीतरसया स्पन्दिषड्वर्गसत्तया । यन्त्रस्पन्दाभया तिष्ठ वल्ल्येव शिशिरे द्रुमः
ज्ञानरूपी सूर्याची जाणीव ठेव, सहा वासनांचे केवळ यंत्रासारखे हालचाली होत राहू दे, जसा हिवाळ्यात झाड फक्त वेलींच्या हालचालीने उभं असतं.
विदान्तररसान्य् एव प्रवृत्तान्य् अपि धारय । स्वयत्नेनेन्द्रियाण्य् आशु हेमन्तर्तुस् तरून् इव
ज्ञानाच्या अंतरंग रसानेच इंद्रियांच्या क्रिया चालू ठेवाव्यात, आणि स्वतःच्या प्रयत्नाने त्या लवकर आवराव्यात, जसे हिवाळ्यात झाडे आपला रस थांबवतात.
सरसेन्द्रियवृत्तैस् तैẖ कुर्वतो ऽकुर्वतस् तथा । संसारानर्थसार्थो ऽयं न कदाचन शाम्यति
इंद्रियांच्या चैतन्यपूर्ण क्रियांनी, माणूस काही करतो किंवा करत नाही, तरीही या संसाराच्या दुःखांची वाडी कधीच थांबत नाही.
निस्सङ्कल्पं मरुज्ज्वालायन्त्राम्बुस्पन्दवद् यदि । स्पन्दसे तद् अनन्ताय श्रेयसे परिकल्पसे
जर तू कोणतीही इच्छा न ठेवता, वाऱ्याने हलणाऱ्या पाण्याप्रमाणे किंवा यंत्राच्या गतीसारखा हलत असशील, तर तू अनंत आणि श्रेष्ठ कल्याणात स्थिर होतोस.
एतद् एव परं धैर्यं जन्मज्वरनिवारणम् । यद् अवासनम् अभ्यस्तनिजकर्मसु कर्तृता
हेच खरे धैर्य आहे, जन्माच्या तापावरचे औषध आहे—आपल्या कर्मात कर्तेपणाची भावना न ठेवता ती सातत्याने करणे.
अवासनम् असङ्कल्पं यथाप्राप्तानुवृत्तिमान् । शनैश् चक्रं भ्रमाभोग इव स्पन्दस्व कर्मसु
कोणत्याही गोष्टीत आसक्ती न ठेवता, कोणताही हेतू न धरता, जे जसं येईल तसं स्वीकारत राहा. आपल्या कृतींमध्ये हळूहळू, जणू काही चाक जुन्या गतीने फिरतं तसं, वागत जा.
मा कर्मफलबुद्धिर् भूर् मा ते सङ्गो ऽस्त्व् अकर्मणि । उभयं वा त्यजैतत् त्वम् उभयं वा समाश्रय
कृतीच्या फळाचा विचार करू नकोस, आणि निष्क्रियतेशीही आसक्ती ठेवू नकोस. दोन्ही सोडून दे किंवा दोन्ही समानपणे स्वीकार.
बहुनात्र किम् उक्तेन सङ्क्षेपाद् इदम् उच्यते । सङ्कल्पनं परो बन्धस् तदभावो विमुक्तता
यावर फार बोलण्याची गरज नाही; थोडक्यात सांगायचं तर, कल्पना हीच मोठी बंधनं आहेत, आणि तिचा अभाव म्हणजेच मुक्ती.
नेह कार्यं न चाकार्यम् अस्ति किञ्चन कुत्रचित् । सर्वं शिवम् अनाद्यन्तम् अनन्तं प्राग्वद् आस्यताम्
इथे कुठेही काही करावं किंवा करू नये असं काहीच नाही. सगळं जसं आहे तसं, अनादी, अनंत आणि मंगल स्वरूपात, तसंच राहू द्या.
पश्यन् कर्मण्य् अकर्मत्वम् अकर्मणि च कर्मताम् । यथाभूतार्थविद्रूपश् शान्तम् आस्स्व यथासुखम्
कर्म करताना त्यात काहीही न घडल्यासारखं आणि काहीही न करता असूनही काहीतरी घडल्यासारखं पाहणारा, ज्याला वस्तूंचं खरं स्वरूप कळलं आहे, असा तू शांतपणे आणि जिथे तुला सुख वाटतं तिथेच स्थिर रहा.
अवेदनं विदुर् योगं शान्तम् आसितम् अक्षयम् । योगस्थẖ कुरु कर्माणि नीरसो माथ वा कुरु
ज्याला काहीच जाणवत नाही, असा शांत आणि नाश न होणारा अवस्थेला योग म्हणतात. योगामध्ये स्थिर राहून, आसक्ती न ठेवता कर्म कर किंवा काहीच करू नकोस.