करिणी मदसम्मत्ता यावत् सा न विजीयते । को नाम सुभटस् तावज् जयेत् स मरभूमिषु
जोपर्यंत ही नशेत बुडालेली हत्ती जिंकली जात नाही, तोपर्यंत कोणताही शूर योद्धा रणभूमीत विजय मिळवू शकतो का?
कासौ प्रमत्ता करिणी काश् च ता रणभूमयः । कथं विहन्यते चैषा क्व चैषा रचितस्थितिः
ही नशेत असलेली हत्ती कोण आहे? या रणभूमी म्हणजे काय? हिला कसे मारावे आणि ही कुठे आपले ठाण मांडते?
रामेच्छा नाम करिणी सेदम् अस्त्व् इतिरूपिणी । शरीरकानने मत्ता विविधोल्लासकारिणी
रामाची इच्छा नावाचा हत्ती 'हे माझं व्हावं' अशा रूपात, शरीराच्या अरण्यात मदमस्त फिरतो आणि अनेक प्रकारचे आनंद निर्माण करतो.
मत्तेन्द्रियोग्रकलभा रसनाकलभाषिणी । मनोगहनसंलीना स्वेहावंशविहारिणी
मदाने भरलेल्या इंद्रियांच्या बळावर, चवीच्या जिभेने बोलत, तो हत्ती मनाच्या दाट जंगलात विहार करतो आणि स्वतःच्या वंशात रमतो.
एतया कर्मबृंहाभिर् बृंह्यते प्रतिकाननम् । देहाख्यमदनद्यो यास् तासां प्रविसृता इव
ह्या इच्छेच्या कर्मरूपी फांद्यांनी प्रत्येक अरण्य फुलवले जाते; देह नावाच्या नद्या जणू त्याच्यापासून वाहू लागतात.
सुखदुẖखे सुरभयḫ पृषतस् स्पन्दसम्पदः । कल्लोला एव कल्लोलास् तटौ सुकृतदुष्कृते
सुखदुःख, भीतीधैर्य, हालचालीचे थेंब—हे सगळे चांगल्या आणि वाईट कर्मांच्या काठीवर येणाऱ्या लाटा आहेत.
स्वकर्माण्य् उरुकूलानि शुभान्य् अप्य् अशुभानि च । भावाभावा भवावर्ता वृत्तयḫ परिवर्तुलाः
माणसाची कृत्ये, जरी मोठी आणि अनेकविध असली, ती चांगली असोत किंवा वाईट, ह्या सर्वच जन्ममरणाच्या प्रवाहात वाहणाऱ्या लाटांसारख्या आहेत. काही कृत्ये दिसतात, काही अदृश्य राहतात, पण सगळ्या मिळून जीवनाच्या चक्रात सतत फिरत राहतात.
ऊर्ध्वाधोगतयो मत्ता मूलाग्राणि महान्त्य् अपि । विलासगतयो ऽनन्ता भवभूमिगमागमाः
ही कृत्ये कधी वर जातात, कधी खाली येतात, जणू काही नशेत आहेत. मुळापासून टोकापर्यंत, अगदी मोठ्या मोठ्या कृत्यांचीदेखील हीच स्थिती असते. त्यांचा खेळ कधीच संपत नाही, जन्ममरणाच्या वेगवेगळ्या पातळ्यांवर सतत येणं-जाणं चालूच असतं.
मरणं बिससञ्चारो जीवितं फेनसन्ततिः । महोर्मयẖ क्रियाकारास् तृष्णा उपसरिद्रयाः
मरण हे कमळाच्या दांडासारखं प्रवास करतं, तर जीवन हे फेसाच्या सलग ओळींसारखं आहे. मोठ्या लाटा म्हणजे विविध कृत्यांची रूपं, आणि इच्छा-आकांक्षा या उपनद्यांसारख्या सतत वाहत राहतात.
स्वर्गẖ कलमसस्यादि नरकं पङ्कपीठिकाः । पुत्रदाराश् शफरिका मकरा भोगभूमयः
स्वर्ग म्हणजे तांदळाचं पीक आणि त्याचं फळ, नरक म्हणजे चिखलाचं आसन. मुलं आणि बायका या लहान माशांसारख्या आहेत, तर मगर म्हणजे भोगाची वेगवेगळी क्षेत्रं.
दुर्ग्रहा विषमग्राहा धनान्य् उपलपङ्क्तयः । परलोको महाम्भोधिर् आधयो वीचिमण्डलम्
कठीण मिळकती आणि धोकादायक संपत्ती या जणू दगडांच्या रांगा आहेत; परलोक म्हणजे एक विशाल समुद्र आहे; आणि दुःख म्हणजे त्या समुद्राच्या लाटा आहेत.
ताभिर् मदनदीभिस् सा हृदयान्तरचारिणी । इच्छानागी निहन्त्य् एतान् कृपणाञ् जीवजीवकान्
या इच्छा म्हणजे जणू नद्याच; हृदयात वावरणारी ही इच्छा रूपी साप, केवळ जगण्यासाठी जगणाऱ्या दीन जीवांना संपवते.
वासनेहा मनश् चित्तं सङ्कल्पो भावनं स्पृहा । इत्यादिर् निवहो नाम्नाम् अस्यास् स्वाशयकोशगः
वासन, इच्छा, मन, चित्त, संकल्प, कल्पना, आकांक्षा — असे अनेक नावांचे हे समूह, सगळे तिच्याच अंतःकरणात आहेत.
धैर्यपद्माकरोन्माथे प्रसृताम् अर्थहेलया । नागीं सर्वात्मिकाम् एनाम् इच्छां सर्वात्मना जयेत्
धैर्यरूपी कमळाच्या हाताने आणि संसाराच्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करून, या सर्वव्यापी इच्छा रूपी सापाला पूर्णपणे जिंकावे.
यावद् अस्त्व् इदम् इत्य् एव विषम् अन्तर् विजृम्भते । तावद् उग्राẖ कुसंसारमहाविषविषूचिकाः
जोपर्यंत 'हे असावं' असा विचार मनात येतो, तोपर्यंत द्वैताचं विष आत खोलवर पसरतं आणि संसाररूपी मोठ्या विषाचं भयंकर आजार मनात धुमाकूळ घालत राहतात.
तावत् कार्पण्यमिहिका यावद् इच्छाभ्रमण्डली । अस्यां व्यपगतायां तु भाति जीवश् शरन्नभः
जोपर्यंत इच्छा आणि दुःख यांची धुकं मनावर आहे, तोपर्यंत मन अस्वस्थ राहतं; पण हे धुकं नाहीसं झालं की जीव शरद ऋतूच्या आकाशासारखा निर्मळ आणि तेजस्वी दिसतो.
एतावान् एव संसार इदम् अस्त्व् इति यन् मतिः । अस्यास् तूपशमो मोक्ष इत्य् एव ज्ञानसङ्ग्रहः
'हेच जग आहे' अशी जी समजूत आहे, तीच संसार आहे; पण ही समजूत शांत झाली की तेच मोक्ष आहे—हेच खऱ्या ज्ञानाचं सार आहे.
इदम् अस्त्व् इति मूढस्य दुर्ग्रहग्रहगर्धिनः । कल्लोलाḫ परिवर्तन्ते नद्य इव घनागमे
मूढ आणि चुकीच्या समजुतीला धरून बसलेल्या माणसाच्या मनात विचारांचे लाटा पावसाळ्यातल्या नदीसारख्या सतत उसळत राहतात.
इच्छोत्तानमतेर् नान्तर् उपदेशो मनाग् अपि । विश्रान्तिम् एति मकुरे मुक्ताफलम् इवातलम्
ज्याच्या मनात इच्छा जागृत आहे, त्याला थोडीशीही शिकवण शांती देत नाही, जसा आरशावर ठेवलेला मोती तिथे स्थिर राहत नाही.
प्रसादकारिणी स्वच्छा निरिच्छे विमलाकृतौ । तैलबिन्दुर् इवादर्शे विश्राम्यत्य् उपदेशवाक्
ज्याचे मन निर्मळ, स्वच्छ आणि इच्छाशून्य आहे, त्याच्याकडे शिकवण स्थिर होते, जशी स्वच्छ आरशावर तेलाची थेंब स्थिर राहते.
मनाग् अप्य् उदितैवेच्छा च्छेत्तव्यानर्थकारिणी । स्वसंविद्यत्नशस्त्रेण विषस्येवाङ्कुरावली
मनात किंचितही उत्पन्न होणारी इच्छा, जी दुःखाला कारणीभूत होते, ती स्वतःच्या जागृतीच्या शस्त्राने छाटली पाहिजे, जशी विषारी अंकुरांची वेल छाटली जाते.
इच्छाविच्छुरितो जीवो विजहाति न दीनताम् । उपलेपकरीं वारि मृच्चूर्ण इव पङ्कताम्
ज्याचे जीवन इच्छेने माखलेले आहे, तो कधीच दुःखातून मुक्त होत नाही, जसे माती मिसळलेल्या पाण्याची चिखलपणा जात नाही.
इच्छाच्छोटनचातुर्यं तुर्यम् आहुर् मनीषिणः । तत् कार्यम् आर्यवर्येण यत्नेनौदार्यसंविदा
ज्ञानी लोक म्हणतात की इच्छा तोडण्याची कला म्हणजेच चौथा अवस्थाच आहे. ही अवस्था श्रेष्ठ माणसाने उदारतेची जाणीव ठेवून आणि पूर्ण प्रयत्न करून मिळवावी.
पदम् उत्तमम् अज्ञानाम् इच्छाच्छेदेन सिध्यति । पत्त्रिणां पाशभेदेन सर्वोर्ध्वस्था यथा गतिः
अज्ञान्यांसाठीची सर्वोच्च अवस्था इच्छा तोडल्यावरच मिळते, जशी पंख असलेल्या पक्ष्यांची वर जाण्याची वाट त्यांच्या बंधनातून मुक्त झाल्यावरच होते.
असंवेदनमात्रेण नोदेतीच्छाभवाङ्कुरः । स्वयत्नसाध्येनासेकाद् बीजकोशाद् इवाङ्कुरः
फक्त जडत्वामुळे इच्छेचा अंकुर उगवत नाही; तो स्वतःच्या प्रयत्नाने आणि ओलावा मिळाल्यावरच, जशी बीजाच्या कोशातून अंकुर फुटतो, तसाच उगवतो.
विद्ध्य् असंवेदनं नाम तूष्णीम् एवान्तरासनम् । एतावन्मात्रके वस्तुन्य् अहो निरवधानता
जडत्व म्हणजे फक्त अंतर्मनाची शांत, गूढ स्थिती आहे असे समज. या सूक्ष्म सत्याची अमर्यादता किती अद्भुत आहे!
निष्कर्मास्तु सकर्मा वा पुरुषḫ पूर्णमानसः । असंविदन् सुखाद्य् अन्तḫ पाषाणम् इव तिष्ठतु
सक्रीय असो वा निष्क्रीय, ज्याचं मन पूर्ण आहे, अशा माणसानं सुखदुःखाच्या वेळी दगडासारखं निश्चल राहावं.
सावधानो भृशं भूत्वा भुक्तं शवशतं यया । तां प्रत्य् आहारबडिशेनेच्छामत्सीं नय च्छिदाम्
पूर्णपणे जागरूक होऊन, जसं एखाद्यानं शंभर प्रेतं खाल्ली असती, तसं तू इच्छेच्या माशाला विरक्तीच्या हुकानं पकडून तोडून टाक.
सङ्कल्पालानम् उन्मूल्य मत्तैरावणलीलया । हेलया पदम् आलम्ब्य त्रैलोक्यविजयी भव
मदाने वेड्या हत्तीच्या खेळासारख्या शक्तीनं संकल्पांची गवतं उपटून टाक, सहजपणे त्या अवस्थेला पोहोच आणि त्रैलोक्याचा विजेता हो.
नञर्थयुक्तोत्तममन्त्रयुक्त्या चिता चिरं चेतितया हृदन्तः । सङ्कल्परूपं विषम् आशु नीत्वा जरां जयाशेषभवामयांस् त्वम्
नकाराच्या अर्थपूर्ण श्रेष्ठ मंत्रानं आणि हृदयात दीर्घ चिंतनानं, संकल्परूप विष लवकर संपव आणि जन्म-मरणाच्या सगळ्या आजारांवर विजय मिळव.