भानोर् भासा भूषितैर् मेघलेशैः किञ्चित् किञ्चित् कुङ्कुमच्छाययेव । पाश्चात्यो ऽद्रिः पीतवासास् तमोऽब्धेस् ताराहारश्रीयुतः खं समेतः
पश्चिमेकडील डोंगर सूर्याच्या प्रकाशाने उजळला होता, मधूनमधून ढगांच्या सावलींनी, जणू तो पिवळ्या वस्त्रांनी झाकलेला, अंधाराच्या समुद्रासारखा, ताऱ्यांच्या हाराने शोभून आकाशाशी एकरूप झाला होता.
पूजाम् आदाय सन्ध्यायां प्रयातायां यथागतम् । अन्धकारास् समुत्तस्थुर् वेतालवलया इव
संध्येची पूजा आटोपून ती जशी आली तशी निघून गेली, तसा सर्वत्र अंधार पसरला, जणू वेताळांच्या वलयांसारखा.
अवश्यायकणस्यन्दी हेलाविधुतपल्लवः । कोमलः कुमुदाशंसी ववाव् आशीतलो ऽनिलः
हळुवार, गार वारा हवेत गरजेचा मंद सुगंध घेऊन आला, त्याने कोवळ्या पानांना खेळकरपणे हलवले आणि जणू काही पाणकमळ येणार आहे असे आश्वासन दिले.
परमान्ध्यम् उपाजग्मुर् दिशो ऽपि स्फुटतारकाः । लम्बदीर्घतमःकेश्यो विधवा इव योषितः
झगमगणाऱ्या तारकांनी उजळलेल्या दिशा गडद अंधारात बुडून गेल्या, जणू लांब केस सोडलेल्या विधवा स्त्रिया तशा दिसत होत्या.
आययौ भुवनं तेजःक्षीरपूरेण पूरयन् । रसायनमयाकारश् शशिक्षीरार्णवो नभः
एक तेजस्वी प्रकाश साऱ्या जगात दूधासारखा शीतल पूर पसरवत उगवला; आकाश जणू चंद्राच्या अमृताचा महासागरच दिसू लागला.
जग्मुस् तिमिरसङ्घाताः पलाय्य क्वाप्य् अदृश्यताम् । श्रुतज्ञानगिरश् चित्तान् महीपानाम् इवाज्ञताः
अंधाराचे मोठे समूह पळून कुठेतरी अदृश्य झाले, जसे ज्ञानी माणसाचे शब्द ऐकल्यावर राजांची अज्ञानता नाहीशी होते.
ऋषयो भूमिपालाश् च मुनयो ब्राह्मणास् तथा । चेतसीव विचित्रार्थास् स्वास्पदेषु विशश्रमुः
ऋषी, राजे, मुनि आणि ब्राह्मण आपापल्या जागी जणू मनातल्या वेगवेगळ्या विचारांसारखे स्थिर झाले.
यमकायोपमा श्यामा ययौ तिमिरमांसला । आययौ मिहिकाकारा तत्र तेषाम् उषा शनैः
यमाच्या देहासारखी काळी व जाड रात्री पसरली; आणि तिथे, धुक्यासारखी उषा हळूहळू आली.
अलक्ष्यताम् उपाजग्मुस् तारा नभसि भासुराः । प्रभातपवनेनेव हृताः कुङ्कुमवृष्टयः
आकाशातील तेजस्वी तारे जणू प्रातःकाळच्या वाऱ्याने उडवलेल्या केशराच्या सरींसारखे अदृश्य झाले.
दृश्यताम् आजगामार्कप्रभोन्मीलितलोचना । विवेकवृत्तिर् महतां मनसीव नवोद्गता
सूर्याच्या प्रकाशाने डोळे उघडलेल्या उषेचे दर्शन झाले, जणू महान लोकांच्या मनात नवे विवेक जागा झाला.
सभां पुनर् उपाजग्मुर् नभश्चरमहीचराः । ह्यस्तनेन क्रमेणैव कृतप्रातस्तनक्रमाः
आकाशात फिरणारे आणि पृथ्वीवर चालणारे सर्वजण पुन्हा एकदा, काल सकाळी ज्या क्रमाने आले होते त्याच क्रमाने, आपली सकाळची कामे उरकून सभेत आले.
सा पूर्वसन्निवेशेन विवेश विपुला सभा । बभूवास्पन्दिताकारा वातमुक्तेव पद्मिनी
ती मोठी सभा पूर्वीप्रमाणेच मांडली गेली होती; ती अगदी स्थिर दिसत होती, जणू वाऱ्याच्या तोंडाशी असलेले कमळ.
अथ प्रसङ्गम् आसाद्य रामो मधुरया गिरा । उवाच मुनिशार्दूलं वसिष्ठं वदतां वरम्
मग रामाने विषयाला हात घालत, गोड शब्दांनी, ऋषींच्या सिंहासारख्या आणि बोलणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या वसिष्ठांना विचारले.
भगवन् मनसो रूपं कीदृशं वद मे स्फुटम् । यस्मात् तेनेयम् अखिला तन्यते दोषमञ्जरी
भगवन्, मनाचे स्वरूप नेमके कसे आहे ते मला स्पष्टपणे सांगा, कारण त्याच्यापासूनच हे सगळे दोषांचे गुच्छ निर्माण होतात.
रामास्य मनसो रूपं न किञ्चिद् अपि दृश्यते । नाममात्राद् ऋते व्योम्नो यथा शून्यजडाकृतेः
राम, मनाचं खरं रूप कुठेच दिसत नाही; त्याचं फक्त नाव आहे, जसं आकाशाचं रिकामं, जड रूप असतं.
न बाह्ये नापि हृदये सद्रूपं विद्यते मनः । सर्वत्रैव स्थितं चैतद् विद्धि राम यथा नभः
मनाला बाहेर किंवा हृदयात कुठेही खरं रूप नाही; हे सर्वत्र पसरलेलं आहे, राम, जसं आकाश सर्वत्र असतं.
इदम् अस्यासद् उत्पन्नं मृगतृष्णाम्बुसन्निभम् । रूपं तु शृणु सङ्क्षेपाद् द्वितीयेन्दुभ्रमोपमम्
मनाचं हे रूप खोट्या गोष्टीतून निर्माण झालं आहे, ते मृगजळाच्या पाण्यासारखं आहे; त्याचं खरं स्वरूप, जे दुसऱ्या चंद्राच्या भ्रांतीसारखं आहे, ते मी तुला थोडक्यात सांगतो.
साधो यद् एतद् अर्थस्य प्रतिभानं प्रथां गतम् । सतो वाप्य् असतो वापि तन् मनो विद्धि नेतरत्
सज्जना, अर्थाची जी काही कल्पना किंवा जशी काही जाणीव होते, ती खरी असो वा खोटी, तीच मन आहे असं समज, दुसरं काही नाही.
यद् अर्थप्रतिभानं तन् मन इत्य् अभिधीयते । अन्यन् न किञ्चिद् अप्य् अस्ति मनो नाम कदाचन
ज्या वस्तूचं भासणं होतं, त्यालाच मन म्हणतात. मन असं वेगळं काहीच कधीच नाही.
सङ्कल्पनं मनो विद्धि सङ्कल्पात् तन् न भिद्यते । यथा द्रवत्वात् सलिलं तथा स्पन्दो यथानिलात्
कल्पना म्हणजेच मन असं समज. कल्पनेपासून मन वेगळं नाही, जसं पाण्याचं ओलसरपण पाण्यापासून वेगळं नसतं, किंवा वाऱ्याची हालचाल वाऱ्यापासून वेगळी नसते.
यत्र सङ्कल्पनं तत्र तन् मनो ऽङ्ग तथा स्थितम् । सङ्कल्पमनसी भिन्ने न कदाचन केचन
जिथे कल्पना आहे, तिथेच मन आहे, हे लक्षात ठेव. कल्पना आणि मन कधीच वेगळं नसतं.
सत्यम् अस्त्व् अथ वासत्यं यद् अर्थप्रतिभासनम् । तावन्मात्रं मनो विद्धि तद् ब्रह्मैष पितामहः
कोणतीही वस्तू खरी असो किंवा खोटी, ज्या वस्तूचं भासणं होतं, तेवढंच मन आहे असं समज. हेच सत्य आहे, हे ब्रह्मा.
आतिवाहिकदेहात्मा मन इत्य् अभिधीयते । आधिभौतिकबुद्धिस् तु सदाधीस् तु चिरस्थितिः
अतिशय सूक्ष्म शरीराला मन असं म्हणतात. पण जे बुद्धी देहाशी जोडलेली आहे, ती नेहमी टिकणारी आणि स्थिर असते.
अविद्या संसृतिश् चित्तं मनो बन्धो मलं तमः । इति पर्यायनामानि दृश्यस्य विदुर् उत्तमाः
अज्ञान, जन्ममरणाचा फेर, चित्त, बंधन, अशुद्धता, अंधार — हे सर्व शब्द ज्ञानी लोकांनी दिसणाऱ्या गोष्टीसाठी समानार्थी सांगितले आहेत.
न हि दृश्याद् ऋते किञ्चिन् मनसो रूपम् अस्ति हि । दृश्यं चोत्पन्नम् एवैतन् नेति वक्ष्याम्य् अहं पुनः
दिसणाऱ्या गोष्टीशिवाय मनाला कोणतंही रूप नसतं. आणि हे दिसणारं देखील निर्माण झालेलं आहे — हे मी पुन्हा सांगणार आहे.
यथा कमलबीजे ऽन्तस् स्थिता कमलमञ्जरी । महाचित्परमाण्वन्तस् तथा दृश्यं जगत् स्थितम्
जसं कमळाच्या बीजात आत कमळाचं कळं असतं, तसं या महान चैतन्याच्या कणात हे सगळं जग सामावलेलं आहे.
प्रकाशस्य यथालोको यथा वातस्य चोपनम् । यथा द्रवत्वं पयसो दृश्यत्वं द्रष्टुर् ईदृशम्
जसा प्रकाशाचा तेज, वाऱ्याची गती, पाण्याचा ओलावा आणि पाहणाऱ्याला दिसणं — तसंच हे गुण पाहणाऱ्यात असतात.
अङ्गदत्वं यथा हेम्नि मृगनद्यां यथा जलम् । भित्तिर् यथा स्वप्नपुरे तथा द्रष्टरि दृश्यधीः
जसं कड्याचं रूप सोन्यात असतं, मृगजळात पाणी असतं, किंवा स्वप्नातील शहरात भिंत असते, तसंच दिसणाऱ्याचं भान पाहणाऱ्यात असतं.
एवं द्रष्टरि दृश्यत्वम् अनन्यद् इव यत् स्थितम् । तद् अप्य् उन्मार्जयाम्य् आशु त्वच्चित्तादर्शतो मलम्
म्हणून, जसं दिसणारं पाहणाऱ्यात वेगळं वाटतं, तसंच ते भासणं मी तुझ्या मनाचं आरसा दाखवून, डाग झटकावा तसं, पटकन दूर करतो.
यद् द्रष्टुर् अस्याद्रष्टृत्वं दृश्याभावे भवेद् बलात् । तद् विद्धि केवलीभावम् अत एवासतस् सतः
जेव्हा दिसणं नाहीसं झालं की पाहणारा पाहणं थांबवतो, तेव्हा त्याला केवळ अस्तित्वाची अवस्था समज, जिथे असणं आणि नसणं दोन्ही एकसारखं असतं.