किञ्चिद् एवैष सम्पन्नẖ को ऽपि वा वा न किञ्चन । शुद्धं वेदनमात्रं वा किञ्चिद् वा ज्ञप्तिर् एव वा
तो फक्त काहीतरी पूर्ण झालेला आहे, किंवा कदाचित तेही नाही; तो शुद्ध जाणीव आहे, किंवा फक्त जाणिवेचा हलका स्पर्श आहे.
सबाह्याभ्यन्तरं नान्यद् एकम् एव पदार्थवत् । स्थितो दूरे ऽप्य् अदूरे च प्रसृतानन्ततन्तुवत्
बाहेर आणि आत, दुसरं काहीच नाही—फक्त एकच सत्य आहे, जसं एक वस्तू असते; ते दूरही आहे आणि जवळही, जसं अनंत धागा सर्वत्र पसरलेला असतो.
स बह्वीष्व् अप्य् अवस्थासु नित्यैकात्मा समो ऽमलः । संशान्तगुणभेदश्रीर् महाकाल इवाकलः
तो कितीही अवस्थांमध्ये असला, तरी नेहमी एकच, सम, निर्मळ आणि शुद्ध असतो. गुणभेदांची शांत झालेली शोभा त्याच्यात असते. तो महाकाळासारखा असूनही काळाच्या पलीकडे आहे.
अजम् अमरम् अनाद्यं बुद्धम् आद्यन्तशुद्धं शिवम् अमलम् अजल्पं सर्वगं शान्तम् एकम् । बहिर् अबहिर् अपीशं ज्ञं विनिर्माणम् अग्र्यं कम् अपि तम् उपगम्यं सारम् आभासम् आहुः
जो न जन्मलेला, अमर, अनादि, जागृत, सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत शुद्ध, मंगल, निर्मळ, मौन, सर्वत्र व्यापलेला, शांत, एकमेव, बाहेर आणि आत दोन्ही ठिकाणी असणारा, सर्वज्ञ, कोणत्याही निर्मितीपासून मुक्त, श्रेष्ठ, असा परमेश्वर — काही जण त्याला सार, स्वरूप, आणि कोणालाही न गाठता येणारा म्हणतात.
अहन्तादेहताद्यर्थश् चिरम् एव लयं गतः । जीवन्मुक्तस्य तेनासौ ज्ञो ऽपि व्योम्नैकतां गतः
‘मी’पण आणि देह व इतर वस्तूंची जाणीव हे सर्व खूप पूर्वीच विरघळून गेले आहेत. म्हणून जिवंत असतानाच मुक्त झालेल्या ज्ञानी पुरुषालाही आकाशासारखे एकत्व प्राप्त होते.
अगम्या वचसां सा तु सा सीमा भवभूमिषु । संसारसरसḫ पारम् अपारस्येह सा परम्
ती मर्यादा शब्दांना गाठता येत नाही; ती सर्व जगाच्या सीमा ठरते; ती संसाराच्या समुद्राचा पार असलेला किनारा आहे, येथेही सर्वोच्च आणि तरीही पलीकडची आहे.
कैश्चित् सा शिव इत्य् उक्ता कैश्चिद् ब्रह्मेत्य् उदाहृता । कैश्चिज् ज्ञप्तिर् इति प्रोक्ता कैश्चिच् छून्यम् इति स्मृता
काहींनी तिला शिव असे म्हटले, काहींनी ब्रह्म असे सांगितले; काहींनी ती शुद्ध ज्ञान आहे असे मानले, तर काहींनी ती शून्य आहे असे आठवले.
अर्थ इत्य् ऊहिता कैश्चित् कैश्चित् काल इति श्रिता । कैश्चित् प्रकृतिपुंभावविभाग इति भाविता
काहींनी तिला अर्थ असे समजले, काहींनी ती काळ आहे असे धरले; काहींनी ती प्रकृती आणि पुरुष यांचा भेद आहे असे विचार केले.
अन्यैर् अप्य् अन्यथा नानाभेदैर् आत्मविकल्पितैः । नित्यम् अव्यपदेश्यापि किलान्यैवोपदिश्यते
इतरांनीही वेगवेगळ्या प्रकारांनी, आपल्या मनाने घडवलेल्या भिन्नतेनुसार, तिला वेगळ्या नावांनी सांगितले; ती नेहमीच वर्णन करता येत नाही, तरीही दुसऱ्या स्वरूपात शिकवली जाते.
विदेहमुक्तैर् एवैषा विदेहैकान्तमुक्तता । बुध्यते तादृशैर् एव समनस्कैस् तु नेतरैः
शरीराच्या पलीकडे मुक्त झालेलेच हे देहशून्य मुक्तत्व जाणतात; असेच मन असलेल्यांनाच हे समजते, इतरांना नाही.
न सत्त्वस्थैर् न चित्तस्थैẖ कैश्चिद् एवावगम्यते । विदेहमुक्तत्वम् ऋते विदेहा मुक्ततेति हि
शरीराशिवाय मुक्ती या अवस्थेला सोडून, जे सत्वगुणात किंवा मनात स्थिर आहेत, त्यांना ती ओळखता येत नाही; कारण तिला 'शरीराशिवाय मुक्ती' असं म्हणतात.
असंसक्तधियो ये हि ज्ञत्वात् प्रक्षीणवासनाः । तृतीयां भूमिकां प्राप्तास् तेषां चित्तं न विद्यते
ज्यांची बुद्धी कुठल्याही गोष्टीला चिकटलेली नाही आणि ज्यांच्या वासनांचा नाश ज्ञानामुळे झाला आहे, असे जे तिसऱ्या अवस्थेला पोहोचले आहेत, त्यांचं मनच उरत नाही.
अज्ञत्वे घनभावत्वं चित्तम् आहुर् मनीषिणः । पुनर्जन्मान्तरकरं कारणं भवभूरुहाम्
ज्ञानी लोक म्हणतात, अज्ञान असताना मन जड आणि ठोस होतं; हेच मन पुन्हा जन्म घेण्याचं कारण बनतं, जे जन्ममरणाच्या फेर्यात अडकले आहेत त्यांच्यासाठी.
ज्ञत्वात् क्षीणरसं चित्तम् अजन्ममयवासनम् । सत्त्वम् इत्य् उच्यते तज्ज्ञैस् तत्स्थास् सत्त्वपदे स्थिताः
ज्ञानामुळे जेव्हा मनाची आसक्ती संपते आणि त्याच्या वासना जन्मत:च नसतात, फक्त माया असतात, तेव्हा जाणकार त्याला 'सत्त्व' म्हणतात; आणि जे त्या अवस्थेत स्थिर राहतात, ते सत्त्वाच्या स्थितीतच असतात.
सत्त्वस्था ज्ञानदहनैर् दग्धवासनतां गताः । जीवाẖ क्षीणाḫ प्रयच्छन्ति न संसाराङ्कुरं पुनः
जे लोक सत्त्वगुणात स्थिर झाले आहेत, ज्यांच्या मनातील वासनांना ज्ञानाच्या अग्नीने जाळून टाकले आहे, अशा लोकांचे जीव आता क्षीण झालेले असतात आणि ते पुन्हा संसाराचा अंकुर उगवत नाहीत.
चित्तस्थैर् अथ सत्त्वस्थैर् एतैर् या नावबुध्यते । सप्तमीभूमिका सैषा विदेहा मुक्ततोच्यते
ज्याला मनात किंवा सत्त्वात स्थिर झालेले लोकही जाणू शकत नाहीत, तीच सातवी अवस्था आहे, जिला देह नसलेली मुक्ती असे म्हणतात.
एतास् ता भूमिकाḫ प्रोक्ता मया तव रघूद्वह । आसाम् अभ्यासयोगेन न दुẖखम् अनुभूयते
रघुकुळातील श्रेष्ठा, मी तुला या सर्व अवस्था सांगितल्या आहेत; या अवस्थांचा सराव केल्याने दुःखाचा अनुभव येत नाही.
एतासु भूमिषु पदं कुरु कारणज्ञ कार्यान्तराण्य् अविकलानि निजानि कुर्वन् । जीवन् विमुक्त इह तिष्ठ चिरं ततो ऽन्ते भूत्वा विदेह उदितं पदम् एकम् आस्स्व
हे कारण जाणणाऱ्या, या अवस्थांमध्ये तू आपले पवित्र स्थान घे, आणि आपली इतर कामे न बदलता, शांतपणे पार पाड. या जगात मुक्त अवस्थेत राहा आणि शेवटी देह सोडून एकमेव परम अवस्थेत स्थिर हो.
अस्त्य् अनन्ता सदा मत्ता मृदुमन्थरचारिणी । करिणी विग्रहव्यग्रा महादशनशालिनी
एक अशी अनंत, नेहमीच नशेत असलेली हत्ती आहे, जी मऊ आणि मंद हालचाली करणारी, स्वतःच्या देहात गुंतलेली आणि मोठ्या दातांची आहे.
सा चेन् निहन्यते नूनम् अनर्थानर्थकारिणी । तद् एतासु समग्रासु भूमिकासु नरो जयी
ही जी सतत अनर्थ घडवणारी आहे, ती जर खरोखरच मारली गेली, तर या सर्व क्षेत्रांमध्ये माणूस विजयी होतो.
करिणी मदसम्मत्ता यावत् सा न विजीयते । को नाम सुभटस् तावज् जयेत् स मरभूमिषु
जोपर्यंत ही नशेत बुडालेली हत्ती जिंकली जात नाही, तोपर्यंत कोणताही शूर योद्धा रणभूमीत विजय मिळवू शकतो का?
कासौ प्रमत्ता करिणी काश् च ता रणभूमयः । कथं विहन्यते चैषा क्व चैषा रचितस्थितिः
ही नशेत असलेली हत्ती कोण आहे? या रणभूमी म्हणजे काय? हिला कसे मारावे आणि ही कुठे आपले ठाण मांडते?
रामेच्छा नाम करिणी सेदम् अस्त्व् इतिरूपिणी । शरीरकानने मत्ता विविधोल्लासकारिणी
रामाची इच्छा नावाचा हत्ती 'हे माझं व्हावं' अशा रूपात, शरीराच्या अरण्यात मदमस्त फिरतो आणि अनेक प्रकारचे आनंद निर्माण करतो.
मत्तेन्द्रियोग्रकलभा रसनाकलभाषिणी । मनोगहनसंलीना स्वेहावंशविहारिणी
मदाने भरलेल्या इंद्रियांच्या बळावर, चवीच्या जिभेने बोलत, तो हत्ती मनाच्या दाट जंगलात विहार करतो आणि स्वतःच्या वंशात रमतो.
एतया कर्मबृंहाभिर् बृंह्यते प्रतिकाननम् । देहाख्यमदनद्यो यास् तासां प्रविसृता इव
ह्या इच्छेच्या कर्मरूपी फांद्यांनी प्रत्येक अरण्य फुलवले जाते; देह नावाच्या नद्या जणू त्याच्यापासून वाहू लागतात.
सुखदुẖखे सुरभयḫ पृषतस् स्पन्दसम्पदः । कल्लोला एव कल्लोलास् तटौ सुकृतदुष्कृते
सुखदुःख, भीतीधैर्य, हालचालीचे थेंब—हे सगळे चांगल्या आणि वाईट कर्मांच्या काठीवर येणाऱ्या लाटा आहेत.
स्वकर्माण्य् उरुकूलानि शुभान्य् अप्य् अशुभानि च । भावाभावा भवावर्ता वृत्तयḫ परिवर्तुलाः
माणसाची कृत्ये, जरी मोठी आणि अनेकविध असली, ती चांगली असोत किंवा वाईट, ह्या सर्वच जन्ममरणाच्या प्रवाहात वाहणाऱ्या लाटांसारख्या आहेत. काही कृत्ये दिसतात, काही अदृश्य राहतात, पण सगळ्या मिळून जीवनाच्या चक्रात सतत फिरत राहतात.
ऊर्ध्वाधोगतयो मत्ता मूलाग्राणि महान्त्य् अपि । विलासगतयो ऽनन्ता भवभूमिगमागमाः
ही कृत्ये कधी वर जातात, कधी खाली येतात, जणू काही नशेत आहेत. मुळापासून टोकापर्यंत, अगदी मोठ्या मोठ्या कृत्यांचीदेखील हीच स्थिती असते. त्यांचा खेळ कधीच संपत नाही, जन्ममरणाच्या वेगवेगळ्या पातळ्यांवर सतत येणं-जाणं चालूच असतं.
मरणं बिससञ्चारो जीवितं फेनसन्ततिः । महोर्मयẖ क्रियाकारास् तृष्णा उपसरिद्रयाः
मरण हे कमळाच्या दांडासारखं प्रवास करतं, तर जीवन हे फेसाच्या सलग ओळींसारखं आहे. मोठ्या लाटा म्हणजे विविध कृत्यांची रूपं, आणि इच्छा-आकांक्षा या उपनद्यांसारख्या सतत वाहत राहतात.
स्वर्गẖ कलमसस्यादि नरकं पङ्कपीठिकाः । पुत्रदाराश् शफरिका मकरा भोगभूमयः
स्वर्ग म्हणजे तांदळाचं पीक आणि त्याचं फळ, नरक म्हणजे चिखलाचं आसन. मुलं आणि बायका या लहान माशांसारख्या आहेत, तर मगर म्हणजे भोगाची वेगवेगळी क्षेत्रं.