जले जलम् इव क्षिप्तं ब्रह्मण्य् एवैकतां गतः । गलितद्वैतनिर्भासो जाग्रत्य् एव सुषुप्तकम्
पाण्यात पाणी मिसळल्यासारखा तो ब्रह्मात एकरूप झाला आहे; त्याच्यातील द्वैताचा भास नाहीसा झाला आहे. तो जागा असूनही, जणू काही गाढ झोपेत आहे.
चराचरम् इदं विष्वक् चेतमानो न चेतति । भेदम् अस्तङ्गताहन्त्वḫ पश्यन्न् अपि न पश्यति
हे सगळं जड आणि सजीव जग पाहूनही, तो खरंतर काहीच पाहत नाही; वेगळेपणाची भावना संपली आहे, म्हणून डोळ्यांनी पाहूनही, तो काहीच पाहत नाही.
भग्नस्थालीघटाकाशम् इव खे मिलितḫ परे । समाम् एकाम् असद्रूपां शान्ताम् उपगतो दशाम्
फुटलेल्या मडक्यातील आकाश जसं अखंड आकाशात विलीन होतं, तसंच तो एकसारख्या, निराकार आणि शांत अवस्थेला पोहोचला आहे.
अनिर्वाणो ऽपि निर्वाणो बालवत् प्रविचेष्टते । हेयोपादेयतामुक्तो जीवन्मुक्तḫ प्रतिष्ठते
तो पूर्णपणे विलीन झाला नसला तरीही, जणू काही विलीन झाल्यासारखा आहे; तो लहान मुलासारखा मुक्तपणे वावरतो, काहीही स्वीकारायचं किंवा टाळायचं या कल्पनांपासून मोकळा, आणि जगत असतानाच मुक्त अवस्थेत स्थिर आहे.
समग्रगतम् अप्य् अन्ता रागद्वेषभवामयाः । नाकाशम् इव चेतन्ते समस्ता मृगपक्षिणः
आसक्ती आणि द्वेषातून निर्माण होणाऱ्या सर्व वासनांनी त्याच्याकडे प्रवेश केला तरी, त्या त्याला स्पर्शही करत नाहीत, जसं आकाशात कितीही पशुपक्षी उडाले तरी आकाशाला काहीच होत नाही.
संशान्ताहन्त्वनीहारḫ प्रसन्नवितताकृतिः । अशून्यम् इव शून्यात्म शरत्खम् इव राजते
अहंभाव आणि प्रयत्नांचा धूर पूर्णपणे निवळल्यावर, त्याचं निर्मळ आणि विस्तारलेलं रूप चमकतं, जसं शून्य असूनही रिकामं नसलेलं, शरद ऋतूच्या आकाशासारखं तेजस्वी दिसतं.
क्षीवतायां प्रशान्तायाम् इव सोम्यत्वम् आगतः । भूतले गाढनिद्रस् सन् स्वर्गं नीत इवोदितः
जेव्हा थकवा ओसरतो आणि मन शांत होतं, तेव्हा जणू काही गारवा पसरतो; पृथ्वीवर खोल झोपेत पडलेला माणूस जणू स्वर्गात नेला गेला आहे असं वाटतं.
आनन्दैकनिमग्नत्वाद् अनानन्दपदं गतः । केवलं ज्ञप्तिरूपत्वाद् अज्ञप्तिर् इव संस्थितः
पूर्ण आनंदात बुडालेला तो सुखदुःखाच्या पलीकडे गेला आहे; फक्त शुद्ध जाणीव राहिल्यामुळे तो जणू काही जाणीवहीन झाला आहे असं दिसतं.
निर्मन्दर इवाम्भोधिर् दग्धदाह्य इवानलः । शान्तभ्रमं चक्रम् इव स्वात्मन्य् एव शमं गतः
मंदर पर्वत नसलेल्या समुद्रासारखा, सर्व इंधन जळून गेलेल्या अग्नीसारखा, किंवा थांबलेल्या चक्रासारखा, तो स्वतःच्या अंतरात्म्यात पूर्ण शांत झाला आहे.
त्वष्ट्रेव यन्त्रोल्लिखितस् सो ऽपूर्वाकारतां गतः । ऋत्वन्तरे द्रुम इव स एवान्यतयोदितः
विश्वकर्म्याने घडवलेल्या यंत्रासारखा, तो अगदी नवीन रूप धारण करतो; ऋतू बदलताना जसा झाडाचा देखावा बदलतो, तसाच तोही तोच असूनही वेगळा दिसतो.
उपशान्तश् च कान्तश् च दीप्तो ऽप्य् आलोकसुन्दरः । चन्द्रबिम्बाद् इवोत्कीर्णस् सोम्य आह्लादकारकः
तो शांत आहे, मनमोहक आहे, तेजस्वी असूनही त्याचा प्रकाश सुंदर आहे. जणू चंद्राच्या कलेतून घडवलेला, तो कोमल आणि आनंद देणारा आहे.
अन्तश्शून्यो बहिश्शून्यश् शून्यकुम्भ इवाम्बरे । अन्तḫपूर्णो बहिḫपूर्णḫ पूर्णकुम्भ इवार्णवे
तो आतूनही रिकामा आणि बाहेरूनही रिकामा आहे, जणू आकाशातला रिकामा घडा. आणि तो आतूनही भरलेला आणि बाहेरूनही भरलेला आहे, जणू समुद्रातला भरलेला घडा.
विक्रियादिविनिर्मुक्तस् सन्त्यक्तो मरणाद् इव । महाव्याधेर् इवोत्तीर्णस् तीर्णापूर्णभवार्णवः
तो सर्व बदलांपासून मुक्त झाला आहे, जणू मृत्यूच सोडून दिला आहे. जसा एखादा मोठा आजार पार करून जातो, तसा त्याने संसारसागर पार केला आहे.
दीर्घाध्वश्रमखिन्नात्मा सुखसुप्त इवाक्षयम् । प्रबुद्ध इति निद्रालुर् इव दृश्ये प्रसुप्तधीः
दीर्घ प्रवासाने थकलेले त्याचे मन, सुखाने झोपलेल्या माणसासारखे, थकता न येणारे आहे. तो जागा असूनही, झोपेत असावा असा वाटतो, कारण दिसत असतानाही त्याची बुद्धी शांत आहे.
सबाह्याभ्यन्तरं शीतस् तुषाराद् इव निर्मितः । सबाह्याभ्यन्तरं पूर्ण आलोकेनामलाम्ब्व् इव
तो पूर्णपणे, बाहेरून आणि आतून, जणू काही हिमाच बनवलेला आहे तसा थंड असतो; आणि पूर्णपणे, बाहेरून आणि आतून, तो निर्मळ पाण्यासारख्या शुद्ध प्रकाशाने भरलेला असतो.
सबाह्याभ्यन्तरं स्वच्छẖ कचन् मणिर् इवात्मनि । सबाह्याभ्यन्तरं शून्यो नभसेव विनिर्मितः
तो पूर्णपणे, बाहेरून आणि आतून, स्वतःमध्ये निर्दोष मणीप्रमाणे पारदर्शक असतो; आणि पूर्णपणे, बाहेरून आणि आतून, आकाशातून घडविल्यासारखा रिकामा असतो.
निर्मनस्कतया जित्वा संस्थितस् सालभञ्जिकाम् । यन्त्राकृतिर् इव स्वैरं स्पन्दिकर्मेन्द्रियव्रजः
मनशून्यतेमुळे सर्व जिंकून तो सालभंजिकेच्या मूर्तीप्रमाणे स्थिर उभा राहतो; त्याची इंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये यंत्रासारखी मुक्तपणे हालचाल करतात.
स्याम् इत्य् अन्तर् अहन्तात्मसत्तास्नेहपरिक्षयात् । जीवदीपो विनिर्वाण आत्मन्य् एव स लीयते
'मी आहे' हा अहंभाव आणि आत्म्यावरील आसक्ती संपल्यावर, जीवनाचा दिवा विझतो आणि तो स्वतःच्याच आत्म्यात विलीन होतो.
नित्यतृप्तो निरानन्दो निर्दुẖखो निरुपाश्रयः । निस्सङ्गो निरभिप्रायो ज्ञो ऽनीहो नावबध्यते
जो नेहमी समाधानी असतो, त्याला आनंदाची किंवा दुःखाची जाणीव नसते, त्याची कोणावरही अवलंबून राहणे नसते, तो कुठल्याही गोष्टीला बांधलेला नसतो, त्याला काही हेतू नसतो, तो ज्ञानी असतो, त्याच्या मनात काही हालचाल होत नाही आणि तो कशालाही बांधला जात नाही.
नास्य देहो न कर्मादि न दृश्यद्रष्टृदर्शनम् । न जीवितं न मरणं नासन् न सदसन् न सत्
त्याच्यासाठी शरीर नाही, कर्म किंवा त्यासारख्या गोष्टी नाहीत, पाहणं, पाहणारा किंवा पाहण्याची क्रिया नाही; त्याचं जगणं नाही, मरण नाही, अस्तित्व नाही, नसणं नाही, आणि काहीच नाही.
किञ्चिद् एवैष सम्पन्नẖ को ऽपि वा वा न किञ्चन । शुद्धं वेदनमात्रं वा किञ्चिद् वा ज्ञप्तिर् एव वा
तो फक्त काहीतरी पूर्ण झालेला आहे, किंवा कदाचित तेही नाही; तो शुद्ध जाणीव आहे, किंवा फक्त जाणिवेचा हलका स्पर्श आहे.
सबाह्याभ्यन्तरं नान्यद् एकम् एव पदार्थवत् । स्थितो दूरे ऽप्य् अदूरे च प्रसृतानन्ततन्तुवत्
बाहेर आणि आत, दुसरं काहीच नाही—फक्त एकच सत्य आहे, जसं एक वस्तू असते; ते दूरही आहे आणि जवळही, जसं अनंत धागा सर्वत्र पसरलेला असतो.
स बह्वीष्व् अप्य् अवस्थासु नित्यैकात्मा समो ऽमलः । संशान्तगुणभेदश्रीर् महाकाल इवाकलः
तो कितीही अवस्थांमध्ये असला, तरी नेहमी एकच, सम, निर्मळ आणि शुद्ध असतो. गुणभेदांची शांत झालेली शोभा त्याच्यात असते. तो महाकाळासारखा असूनही काळाच्या पलीकडे आहे.
अजम् अमरम् अनाद्यं बुद्धम् आद्यन्तशुद्धं शिवम् अमलम् अजल्पं सर्वगं शान्तम् एकम् । बहिर् अबहिर् अपीशं ज्ञं विनिर्माणम् अग्र्यं कम् अपि तम् उपगम्यं सारम् आभासम् आहुः
जो न जन्मलेला, अमर, अनादि, जागृत, सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत शुद्ध, मंगल, निर्मळ, मौन, सर्वत्र व्यापलेला, शांत, एकमेव, बाहेर आणि आत दोन्ही ठिकाणी असणारा, सर्वज्ञ, कोणत्याही निर्मितीपासून मुक्त, श्रेष्ठ, असा परमेश्वर — काही जण त्याला सार, स्वरूप, आणि कोणालाही न गाठता येणारा म्हणतात.
अहन्तादेहताद्यर्थश् चिरम् एव लयं गतः । जीवन्मुक्तस्य तेनासौ ज्ञो ऽपि व्योम्नैकतां गतः
‘मी’पण आणि देह व इतर वस्तूंची जाणीव हे सर्व खूप पूर्वीच विरघळून गेले आहेत. म्हणून जिवंत असतानाच मुक्त झालेल्या ज्ञानी पुरुषालाही आकाशासारखे एकत्व प्राप्त होते.
अगम्या वचसां सा तु सा सीमा भवभूमिषु । संसारसरसḫ पारम् अपारस्येह सा परम्
ती मर्यादा शब्दांना गाठता येत नाही; ती सर्व जगाच्या सीमा ठरते; ती संसाराच्या समुद्राचा पार असलेला किनारा आहे, येथेही सर्वोच्च आणि तरीही पलीकडची आहे.
कैश्चित् सा शिव इत्य् उक्ता कैश्चिद् ब्रह्मेत्य् उदाहृता । कैश्चिज् ज्ञप्तिर् इति प्रोक्ता कैश्चिच् छून्यम् इति स्मृता
काहींनी तिला शिव असे म्हटले, काहींनी ब्रह्म असे सांगितले; काहींनी ती शुद्ध ज्ञान आहे असे मानले, तर काहींनी ती शून्य आहे असे आठवले.
अर्थ इत्य् ऊहिता कैश्चित् कैश्चित् काल इति श्रिता । कैश्चित् प्रकृतिपुंभावविभाग इति भाविता
काहींनी तिला अर्थ असे समजले, काहींनी ती काळ आहे असे धरले; काहींनी ती प्रकृती आणि पुरुष यांचा भेद आहे असे विचार केले.
अन्यैर् अप्य् अन्यथा नानाभेदैर् आत्मविकल्पितैः । नित्यम् अव्यपदेश्यापि किलान्यैवोपदिश्यते
इतरांनीही वेगवेगळ्या प्रकारांनी, आपल्या मनाने घडवलेल्या भिन्नतेनुसार, तिला वेगळ्या नावांनी सांगितले; ती नेहमीच वर्णन करता येत नाही, तरीही दुसऱ्या स्वरूपात शिकवली जाते.
विदेहमुक्तैर् एवैषा विदेहैकान्तमुक्तता । बुध्यते तादृशैर् एव समनस्कैस् तु नेतरैः
शरीराच्या पलीकडे मुक्त झालेलेच हे देहशून्य मुक्तत्व जाणतात; असेच मन असलेल्यांनाच हे समजते, इतरांना नाही.