जीवन्मुक्तो गतरसो निर्भेदो ऽम्बरसुन्दरः । अनिर्वाणो ऽपि निर्वाणश् चित्रदीप इव स्थिरः
जगात असतानाही ज्याला मुक्ती मिळाली आहे असा पुरुष, जगाच्या गोष्टींमध्ये रस नसलेला, भेदभावरहित, आकाशासारखा सुंदर, अजून पूर्णपणे विलीन न झालेला असला तरी, रंगीबेरंगी दिव्यासारखा स्थिर असतो.
अवासनत्वाद् वैरस्यान् न किञ्चन करोत्य् असौ । करोत्य् एवंस्थितिर् यच् च तत्राकर्तैव काष्ठवत्
त्याच्याकडे कोणतीही सुप्त वासना नसल्यामुळे आणि त्याला कशातही रस नसल्यामुळे तो काहीच करत नाही; आणि काही केले तरी, तो खरा कर्ता राहत नाही, जणू काही तो लाकडाच्या तुकड्यासारखा आहे.
सम्यग्दर्शनसम्पन्नो जीवन्मुक्तपदं गतः । यथास्थितम् इदं पश्यन् कर्मभिर् न निबध्यते
ज्याला खरी समज आली आहे, ज्याने जगात असतानाच मुक्ती मिळवली आहे, तो या सगळ्या गोष्टी जशा आहेत तशाच पाहतो आणि त्याच्या कोणत्याही कृतीमुळे तो बांधला जात नाही.
कुर्वन् न किञ्चित् कुरुते गन्तापि च न गच्छति । भुञ्जानो ऽपि च नो भुङ्क्ते वक्तापि च न वक्त्य् असौ
तो काही करत असला तरी काहीच करत नाही; जात असला तरी कुठेही जात नाही; उपभोग घेत असला तरी काहीच उपभोगत नाही; बोलत असला तरी काहीच बोलत नाही.
जाग्रति स्वप्नदृष्टस्य पुंसẖ कर्तृत्वभोक्तृते । यादृश्यौ तत्स्थिती विद्धि जीवन्मुक्तस्य राघव
राघव, जसा एखादा माणूस जागेपणी स्वप्नातल्या गोष्टींच्या कर्तेपणाला आणि भोक्तेपणाला जसं पाहतो, तसाच जिवंतपणी मुक्त झालेल्याची स्थिती असते, हे जाण.
समश् शान्तमतिर् मौनी जीवन्मुक्तो विवासनः । द्रष्टारं दर्शनं दृश्यम् आकाशम् इव पश्यति
ज्याचं मन शांत, सम, मौन आणि सर्व वासनांपासून मोकळं आहे, असा जिवंतपणी मुक्त झालेला माणूस, पाहणारा, पाहणं आणि जे दिसतं ते—सगळं आकाशासारखंच एकसारखं पाहतो.
निर्वाणमतिर् आत्मानं परं चाद्रिम् अणुं तनुम् । श्वानं ब्राह्मणम् आदित्यं सर्वं खम् इव पश्यति
ज्याचं मन मुक्तीत पूर्णपणे विलीन झालं आहे, तो स्वतःला, परमात्म्याला, डोंगराला, कणाला, देहाला, कुत्र्याला, ब्राह्मणाला, सूर्याला—सगळ्यांना आकाशासारखंच पाहतो.
सम्पन्नश् शान्तम् आभासं परम् एकम् अकृत्रिमम् । क्वास्तम् एतु क्व वोदेतु कीदृग्वपुर् असाव् इह
जो पूर्ण, शांत, परम आणि एकच असा, नैसर्गिकपणे प्रकटतो—तो कुठे मावळतो, कुठे उगवतो, इथे त्याचं रूप कसं आहे, असं विचारावं लागत नाही.
प्रज्ञाप्रासादम् आरूढस् त्व् अशोच्यश् शोचते जनान् । भूमिष्ठान् इव शैलस्थस् सर्वान् प्राज्ञो ऽनुपश्यति
जो ज्ञानाच्या राजमहालात पोहोचतो, तो दुःखाच्या पलीकडे जातो आणि इतर लोकांच्या दुःखासाठी हळहळतो, जसा डोंगरावर उभा असलेला माणूस खाली जमिनीवर असणाऱ्यांना पाहतो.
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिद् अर्थव्यपाश्रयः
त्याच्यासाठी इथे काही केलं किंवा न केलं, त्याचा काहीच उपयोग नाही; आणि सर्व सृष्टीतील कोणत्याही गोष्टीवर त्याचा काहीही आधार नाही.
जले जलम् इव क्षिप्तं ब्रह्मण्य् एवैकतां गतः । गलितद्वैतनिर्भासो जाग्रत्य् एव सुषुप्तकम्
पाण्यात पाणी मिसळल्यासारखा तो ब्रह्मात एकरूप झाला आहे; त्याच्यातील द्वैताचा भास नाहीसा झाला आहे. तो जागा असूनही, जणू काही गाढ झोपेत आहे.
चराचरम् इदं विष्वक् चेतमानो न चेतति । भेदम् अस्तङ्गताहन्त्वḫ पश्यन्न् अपि न पश्यति
हे सगळं जड आणि सजीव जग पाहूनही, तो खरंतर काहीच पाहत नाही; वेगळेपणाची भावना संपली आहे, म्हणून डोळ्यांनी पाहूनही, तो काहीच पाहत नाही.
भग्नस्थालीघटाकाशम् इव खे मिलितḫ परे । समाम् एकाम् असद्रूपां शान्ताम् उपगतो दशाम्
फुटलेल्या मडक्यातील आकाश जसं अखंड आकाशात विलीन होतं, तसंच तो एकसारख्या, निराकार आणि शांत अवस्थेला पोहोचला आहे.
अनिर्वाणो ऽपि निर्वाणो बालवत् प्रविचेष्टते । हेयोपादेयतामुक्तो जीवन्मुक्तḫ प्रतिष्ठते
तो पूर्णपणे विलीन झाला नसला तरीही, जणू काही विलीन झाल्यासारखा आहे; तो लहान मुलासारखा मुक्तपणे वावरतो, काहीही स्वीकारायचं किंवा टाळायचं या कल्पनांपासून मोकळा, आणि जगत असतानाच मुक्त अवस्थेत स्थिर आहे.
समग्रगतम् अप्य् अन्ता रागद्वेषभवामयाः । नाकाशम् इव चेतन्ते समस्ता मृगपक्षिणः
आसक्ती आणि द्वेषातून निर्माण होणाऱ्या सर्व वासनांनी त्याच्याकडे प्रवेश केला तरी, त्या त्याला स्पर्शही करत नाहीत, जसं आकाशात कितीही पशुपक्षी उडाले तरी आकाशाला काहीच होत नाही.
संशान्ताहन्त्वनीहारḫ प्रसन्नवितताकृतिः । अशून्यम् इव शून्यात्म शरत्खम् इव राजते
अहंभाव आणि प्रयत्नांचा धूर पूर्णपणे निवळल्यावर, त्याचं निर्मळ आणि विस्तारलेलं रूप चमकतं, जसं शून्य असूनही रिकामं नसलेलं, शरद ऋतूच्या आकाशासारखं तेजस्वी दिसतं.
क्षीवतायां प्रशान्तायाम् इव सोम्यत्वम् आगतः । भूतले गाढनिद्रस् सन् स्वर्गं नीत इवोदितः
जेव्हा थकवा ओसरतो आणि मन शांत होतं, तेव्हा जणू काही गारवा पसरतो; पृथ्वीवर खोल झोपेत पडलेला माणूस जणू स्वर्गात नेला गेला आहे असं वाटतं.
आनन्दैकनिमग्नत्वाद् अनानन्दपदं गतः । केवलं ज्ञप्तिरूपत्वाद् अज्ञप्तिर् इव संस्थितः
पूर्ण आनंदात बुडालेला तो सुखदुःखाच्या पलीकडे गेला आहे; फक्त शुद्ध जाणीव राहिल्यामुळे तो जणू काही जाणीवहीन झाला आहे असं दिसतं.
निर्मन्दर इवाम्भोधिर् दग्धदाह्य इवानलः । शान्तभ्रमं चक्रम् इव स्वात्मन्य् एव शमं गतः
मंदर पर्वत नसलेल्या समुद्रासारखा, सर्व इंधन जळून गेलेल्या अग्नीसारखा, किंवा थांबलेल्या चक्रासारखा, तो स्वतःच्या अंतरात्म्यात पूर्ण शांत झाला आहे.
त्वष्ट्रेव यन्त्रोल्लिखितस् सो ऽपूर्वाकारतां गतः । ऋत्वन्तरे द्रुम इव स एवान्यतयोदितः
विश्वकर्म्याने घडवलेल्या यंत्रासारखा, तो अगदी नवीन रूप धारण करतो; ऋतू बदलताना जसा झाडाचा देखावा बदलतो, तसाच तोही तोच असूनही वेगळा दिसतो.
उपशान्तश् च कान्तश् च दीप्तो ऽप्य् आलोकसुन्दरः । चन्द्रबिम्बाद् इवोत्कीर्णस् सोम्य आह्लादकारकः
तो शांत आहे, मनमोहक आहे, तेजस्वी असूनही त्याचा प्रकाश सुंदर आहे. जणू चंद्राच्या कलेतून घडवलेला, तो कोमल आणि आनंद देणारा आहे.
अन्तश्शून्यो बहिश्शून्यश् शून्यकुम्भ इवाम्बरे । अन्तḫपूर्णो बहिḫपूर्णḫ पूर्णकुम्भ इवार्णवे
तो आतूनही रिकामा आणि बाहेरूनही रिकामा आहे, जणू आकाशातला रिकामा घडा. आणि तो आतूनही भरलेला आणि बाहेरूनही भरलेला आहे, जणू समुद्रातला भरलेला घडा.
विक्रियादिविनिर्मुक्तस् सन्त्यक्तो मरणाद् इव । महाव्याधेर् इवोत्तीर्णस् तीर्णापूर्णभवार्णवः
तो सर्व बदलांपासून मुक्त झाला आहे, जणू मृत्यूच सोडून दिला आहे. जसा एखादा मोठा आजार पार करून जातो, तसा त्याने संसारसागर पार केला आहे.
दीर्घाध्वश्रमखिन्नात्मा सुखसुप्त इवाक्षयम् । प्रबुद्ध इति निद्रालुर् इव दृश्ये प्रसुप्तधीः
दीर्घ प्रवासाने थकलेले त्याचे मन, सुखाने झोपलेल्या माणसासारखे, थकता न येणारे आहे. तो जागा असूनही, झोपेत असावा असा वाटतो, कारण दिसत असतानाही त्याची बुद्धी शांत आहे.
सबाह्याभ्यन्तरं शीतस् तुषाराद् इव निर्मितः । सबाह्याभ्यन्तरं पूर्ण आलोकेनामलाम्ब्व् इव
तो पूर्णपणे, बाहेरून आणि आतून, जणू काही हिमाच बनवलेला आहे तसा थंड असतो; आणि पूर्णपणे, बाहेरून आणि आतून, तो निर्मळ पाण्यासारख्या शुद्ध प्रकाशाने भरलेला असतो.
सबाह्याभ्यन्तरं स्वच्छẖ कचन् मणिर् इवात्मनि । सबाह्याभ्यन्तरं शून्यो नभसेव विनिर्मितः
तो पूर्णपणे, बाहेरून आणि आतून, स्वतःमध्ये निर्दोष मणीप्रमाणे पारदर्शक असतो; आणि पूर्णपणे, बाहेरून आणि आतून, आकाशातून घडविल्यासारखा रिकामा असतो.
निर्मनस्कतया जित्वा संस्थितस् सालभञ्जिकाम् । यन्त्राकृतिर् इव स्वैरं स्पन्दिकर्मेन्द्रियव्रजः
मनशून्यतेमुळे सर्व जिंकून तो सालभंजिकेच्या मूर्तीप्रमाणे स्थिर उभा राहतो; त्याची इंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये यंत्रासारखी मुक्तपणे हालचाल करतात.
स्याम् इत्य् अन्तर् अहन्तात्मसत्तास्नेहपरिक्षयात् । जीवदीपो विनिर्वाण आत्मन्य् एव स लीयते
'मी आहे' हा अहंभाव आणि आत्म्यावरील आसक्ती संपल्यावर, जीवनाचा दिवा विझतो आणि तो स्वतःच्याच आत्म्यात विलीन होतो.
नित्यतृप्तो निरानन्दो निर्दुẖखो निरुपाश्रयः । निस्सङ्गो निरभिप्रायो ज्ञो ऽनीहो नावबध्यते
जो नेहमी समाधानी असतो, त्याला आनंदाची किंवा दुःखाची जाणीव नसते, त्याची कोणावरही अवलंबून राहणे नसते, तो कुठल्याही गोष्टीला बांधलेला नसतो, त्याला काही हेतू नसतो, तो ज्ञानी असतो, त्याच्या मनात काही हालचाल होत नाही आणि तो कशालाही बांधला जात नाही.
नास्य देहो न कर्मादि न दृश्यद्रष्टृदर्शनम् । न जीवितं न मरणं नासन् न सदसन् न सत्
त्याच्यासाठी शरीर नाही, कर्म किंवा त्यासारख्या गोष्टी नाहीत, पाहणं, पाहणारा किंवा पाहण्याची क्रिया नाही; त्याचं जगणं नाही, मरण नाही, अस्तित्व नाही, नसणं नाही, आणि काहीच नाही.