प्रेक्षितं सन् न चाहन्त्वं नान्तर् न बहिर् अस्ति च । मायैषा भात्य् असद्रूपा स्वालोचनपलायिनी
'मीपणा' पाहिलं जातं, पण तो ना आत सापडतो ना बाहेर; हीच ती माया आहे, जी खोटी वाटते आणि स्वतःच्या नजरेपासून कायम पळ काढते.
यद् असन् मृगतृष्णाम्बु भासते तत् परीक्षितम् । कथं विलाप्यते तद्वद् एवाहन्तादिविभ्रमः
जसं मृगजळातलं पाणी खरं नसतानाही पाहिल्यावर दिसतं, तसंच 'मीपणा' वगैरेचं भ्रमही शोधून पाहिल्यावर नाहीसं होतं.
द्रष्टा दृश्यं दर्शनं च मृगतृष्णाम्ब्व् इति त्रयम् । नास्ति कस्यचिद् एवातश् शान्तं शिवम् इदं ततम्
दृष्टी, दृश्य आणि पाहण्याची क्रिया या सगळ्या मृगजळासारख्या आहेत — या कोणाच्याही खऱ्या अस्तित्वात नाहीत. म्हणूनच ही शांतता आणि मंगलता सर्वत्र पसरली आहे.
इति निश्चयवान् ऐक्यद्वैतातीतवपुश् शिवम् । समम् आस्ते महासत्त्वḫ पञ्चमीं भूमिकाम् इतः
जो या प्रकारे ठाम निश्चयाने एकत्व आणि द्वैत यांपलीकडे गेलेला असतो, तो महान सामर्थ्याने युक्त होऊन, या पाचव्या अवस्थेत शांत आणि समत्वाने वास करतो.
अन्तर्मुखतया तिष्ठन् बहिर्वृत्तिपरो ऽपि सन् । परिशान्ततया नित्यं निद्रालुर् इव लक्ष्यते
तो आतून लक्ष केंद्रित ठेवतो, जरी बाहेरच्या व्यवहारात गुंतलेला असला तरी, पूर्ण शांततेमुळे तो नेहमी झोपेत असल्यासारखा दिसतो.
लोकसंव्यवहारे ऽस्मिन् नान्तर् न व्योम्नि नो बहिः । रमते ऽथ भ्रमति वा व्योमरूपो गलन्मनाः
या जगातील व्यवहारात तो ना आत रमतो, ना आकाशात, ना बाहेर कुठे; त्याचे मन विरघळलेले असल्याने तो आकाशासारखा मुक्त असतो, कुठेही रमण किंवा भटकंती करत नाही.
सुषुप्तवज् जाग्रति दृश्यविभ्रमं त्व् अभावयन् भावपरिक्षयोदयी । चितित्वम् अप्य् अन्तरसंविदन्न् इदं प्रतिष्ठते चित्रनरोपमो बुधः
जागृत अवस्थेत असूनही, जणू काही गाढ झोपेत आहे असे वाटावे, वस्तूंचा भास नाहीसा झाल्यासारखा जाणवतो, विचारांचा उदय आणि क्षय थांबलेला असतो, आणि अगदी जाणीवसुद्धा आतमध्येच ओळखली जाते; अशा स्थितीत ज्ञानी पुरुष, रंगवलेल्या माणसासारखा, स्थिर राहतो.
कुर्वन्न् अभ्यासम् एतस्यां भूमिकायां विवासनः । षष्ठीं तुर्याभिधाम् अन्यां क्रमात् पतति भूमिकाम्
या अवस्थेचा सराव करत असताना, मनातील सगळ्या वासनांना सोडून, तो हळूहळू 'तुरीय' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सहाव्या अवस्थेला पोहोचतो.
यत्र नासन् न सद्रूपो नाहं नाप्य् अनहङ्कृतिः । केवलं क्षीणमननं तद् आस्ते गतवासनः
जिथे अस्तित्वही नाही आणि नसणेही नाही, 'मी'पण नाही आणि अहंकारही नाही; तिथे फक्त ज्याच्या सगळ्या विचारांची शांती झाली आहे आणि वासना संपल्या आहेत, तोच राहतो.
निर्ग्रन्थिश् शान्तसद्रूपो जीवन्मुक्तो विभावनः । सकृद्विभाता विमलम् आस्ते द्वैतैक्यनिर्गतः
जो सर्व बंधनांपासून मुक्त आहे, शांत आणि स्वभावतः समाधानी आहे, जीवनातच मुक्त झाला आहे, ज्याला खरी ओळख झाली आहे, एकदाच उजळून निखळपणे राहतो, तो द्वैत आणि अद्वैत या दोन्हींपलीकडे असतो.
जीवन्मुक्तो गतरसो निर्भेदो ऽम्बरसुन्दरः । अनिर्वाणो ऽपि निर्वाणश् चित्रदीप इव स्थिरः
जगात असतानाही ज्याला मुक्ती मिळाली आहे असा पुरुष, जगाच्या गोष्टींमध्ये रस नसलेला, भेदभावरहित, आकाशासारखा सुंदर, अजून पूर्णपणे विलीन न झालेला असला तरी, रंगीबेरंगी दिव्यासारखा स्थिर असतो.
अवासनत्वाद् वैरस्यान् न किञ्चन करोत्य् असौ । करोत्य् एवंस्थितिर् यच् च तत्राकर्तैव काष्ठवत्
त्याच्याकडे कोणतीही सुप्त वासना नसल्यामुळे आणि त्याला कशातही रस नसल्यामुळे तो काहीच करत नाही; आणि काही केले तरी, तो खरा कर्ता राहत नाही, जणू काही तो लाकडाच्या तुकड्यासारखा आहे.
सम्यग्दर्शनसम्पन्नो जीवन्मुक्तपदं गतः । यथास्थितम् इदं पश्यन् कर्मभिर् न निबध्यते
ज्याला खरी समज आली आहे, ज्याने जगात असतानाच मुक्ती मिळवली आहे, तो या सगळ्या गोष्टी जशा आहेत तशाच पाहतो आणि त्याच्या कोणत्याही कृतीमुळे तो बांधला जात नाही.
कुर्वन् न किञ्चित् कुरुते गन्तापि च न गच्छति । भुञ्जानो ऽपि च नो भुङ्क्ते वक्तापि च न वक्त्य् असौ
तो काही करत असला तरी काहीच करत नाही; जात असला तरी कुठेही जात नाही; उपभोग घेत असला तरी काहीच उपभोगत नाही; बोलत असला तरी काहीच बोलत नाही.
जाग्रति स्वप्नदृष्टस्य पुंसẖ कर्तृत्वभोक्तृते । यादृश्यौ तत्स्थिती विद्धि जीवन्मुक्तस्य राघव
राघव, जसा एखादा माणूस जागेपणी स्वप्नातल्या गोष्टींच्या कर्तेपणाला आणि भोक्तेपणाला जसं पाहतो, तसाच जिवंतपणी मुक्त झालेल्याची स्थिती असते, हे जाण.
समश् शान्तमतिर् मौनी जीवन्मुक्तो विवासनः । द्रष्टारं दर्शनं दृश्यम् आकाशम् इव पश्यति
ज्याचं मन शांत, सम, मौन आणि सर्व वासनांपासून मोकळं आहे, असा जिवंतपणी मुक्त झालेला माणूस, पाहणारा, पाहणं आणि जे दिसतं ते—सगळं आकाशासारखंच एकसारखं पाहतो.
निर्वाणमतिर् आत्मानं परं चाद्रिम् अणुं तनुम् । श्वानं ब्राह्मणम् आदित्यं सर्वं खम् इव पश्यति
ज्याचं मन मुक्तीत पूर्णपणे विलीन झालं आहे, तो स्वतःला, परमात्म्याला, डोंगराला, कणाला, देहाला, कुत्र्याला, ब्राह्मणाला, सूर्याला—सगळ्यांना आकाशासारखंच पाहतो.
सम्पन्नश् शान्तम् आभासं परम् एकम् अकृत्रिमम् । क्वास्तम् एतु क्व वोदेतु कीदृग्वपुर् असाव् इह
जो पूर्ण, शांत, परम आणि एकच असा, नैसर्गिकपणे प्रकटतो—तो कुठे मावळतो, कुठे उगवतो, इथे त्याचं रूप कसं आहे, असं विचारावं लागत नाही.
प्रज्ञाप्रासादम् आरूढस् त्व् अशोच्यश् शोचते जनान् । भूमिष्ठान् इव शैलस्थस् सर्वान् प्राज्ञो ऽनुपश्यति
जो ज्ञानाच्या राजमहालात पोहोचतो, तो दुःखाच्या पलीकडे जातो आणि इतर लोकांच्या दुःखासाठी हळहळतो, जसा डोंगरावर उभा असलेला माणूस खाली जमिनीवर असणाऱ्यांना पाहतो.
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिद् अर्थव्यपाश्रयः
त्याच्यासाठी इथे काही केलं किंवा न केलं, त्याचा काहीच उपयोग नाही; आणि सर्व सृष्टीतील कोणत्याही गोष्टीवर त्याचा काहीही आधार नाही.
जले जलम् इव क्षिप्तं ब्रह्मण्य् एवैकतां गतः । गलितद्वैतनिर्भासो जाग्रत्य् एव सुषुप्तकम्
पाण्यात पाणी मिसळल्यासारखा तो ब्रह्मात एकरूप झाला आहे; त्याच्यातील द्वैताचा भास नाहीसा झाला आहे. तो जागा असूनही, जणू काही गाढ झोपेत आहे.
चराचरम् इदं विष्वक् चेतमानो न चेतति । भेदम् अस्तङ्गताहन्त्वḫ पश्यन्न् अपि न पश्यति
हे सगळं जड आणि सजीव जग पाहूनही, तो खरंतर काहीच पाहत नाही; वेगळेपणाची भावना संपली आहे, म्हणून डोळ्यांनी पाहूनही, तो काहीच पाहत नाही.
भग्नस्थालीघटाकाशम् इव खे मिलितḫ परे । समाम् एकाम् असद्रूपां शान्ताम् उपगतो दशाम्
फुटलेल्या मडक्यातील आकाश जसं अखंड आकाशात विलीन होतं, तसंच तो एकसारख्या, निराकार आणि शांत अवस्थेला पोहोचला आहे.
अनिर्वाणो ऽपि निर्वाणो बालवत् प्रविचेष्टते । हेयोपादेयतामुक्तो जीवन्मुक्तḫ प्रतिष्ठते
तो पूर्णपणे विलीन झाला नसला तरीही, जणू काही विलीन झाल्यासारखा आहे; तो लहान मुलासारखा मुक्तपणे वावरतो, काहीही स्वीकारायचं किंवा टाळायचं या कल्पनांपासून मोकळा, आणि जगत असतानाच मुक्त अवस्थेत स्थिर आहे.
समग्रगतम् अप्य् अन्ता रागद्वेषभवामयाः । नाकाशम् इव चेतन्ते समस्ता मृगपक्षिणः
आसक्ती आणि द्वेषातून निर्माण होणाऱ्या सर्व वासनांनी त्याच्याकडे प्रवेश केला तरी, त्या त्याला स्पर्शही करत नाहीत, जसं आकाशात कितीही पशुपक्षी उडाले तरी आकाशाला काहीच होत नाही.
संशान्ताहन्त्वनीहारḫ प्रसन्नवितताकृतिः । अशून्यम् इव शून्यात्म शरत्खम् इव राजते
अहंभाव आणि प्रयत्नांचा धूर पूर्णपणे निवळल्यावर, त्याचं निर्मळ आणि विस्तारलेलं रूप चमकतं, जसं शून्य असूनही रिकामं नसलेलं, शरद ऋतूच्या आकाशासारखं तेजस्वी दिसतं.
क्षीवतायां प्रशान्तायाम् इव सोम्यत्वम् आगतः । भूतले गाढनिद्रस् सन् स्वर्गं नीत इवोदितः
जेव्हा थकवा ओसरतो आणि मन शांत होतं, तेव्हा जणू काही गारवा पसरतो; पृथ्वीवर खोल झोपेत पडलेला माणूस जणू स्वर्गात नेला गेला आहे असं वाटतं.
आनन्दैकनिमग्नत्वाद् अनानन्दपदं गतः । केवलं ज्ञप्तिरूपत्वाद् अज्ञप्तिर् इव संस्थितः
पूर्ण आनंदात बुडालेला तो सुखदुःखाच्या पलीकडे गेला आहे; फक्त शुद्ध जाणीव राहिल्यामुळे तो जणू काही जाणीवहीन झाला आहे असं दिसतं.
निर्मन्दर इवाम्भोधिर् दग्धदाह्य इवानलः । शान्तभ्रमं चक्रम् इव स्वात्मन्य् एव शमं गतः
मंदर पर्वत नसलेल्या समुद्रासारखा, सर्व इंधन जळून गेलेल्या अग्नीसारखा, किंवा थांबलेल्या चक्रासारखा, तो स्वतःच्या अंतरात्म्यात पूर्ण शांत झाला आहे.
त्वष्ट्रेव यन्त्रोल्लिखितस् सो ऽपूर्वाकारतां गतः । ऋत्वन्तरे द्रुम इव स एवान्यतयोदितः
विश्वकर्म्याने घडवलेल्या यंत्रासारखा, तो अगदी नवीन रूप धारण करतो; ऋतू बदलताना जसा झाडाचा देखावा बदलतो, तसाच तोही तोच असूनही वेगळा दिसतो.