अद्वैतैक्यं समं शान्तं विज्ञानैकघनं परम् । आकाशकोशविशदं ज्ञḫ पश्यन् न विनश्यति
जो जाणणारा आहे, तो अद्वैत, सम, शांत आणि शुद्ध चैतन्य — आकाशासारखे निर्मळ — हे पाहतो आणि कधीच नष्ट होत नाही.
भेदबुद्ध्या पुरात्तानां सम्प्रत्य् अद्वयभावनम् । स्थिरीकुर्वन् पदार्थानां समम् आस्ते सुषुप्तवत्
पूर्वी ज्याच्या मनात भेदभाव होते, तो आता अद्वैताचा विचार दृढ करून, सर्व वस्तूंमध्ये एकसारखा राहतो, जणू काही तो गाढ झोपेत आहे.
सुषुप्तघनविज्ञानभासुरावरणक्षयः । नास्तम् एति न चोदेति न तिष्ठति न गच्छति
गाढ झोपेतील प्रकाशमय आणि घन चैतन्याचं आवरण नाहीसं झाल्यावर, ते न मावळतं, न उगवतं, न थांबतं, न चालतं.
गलितद्वैतनिर्भासम् उदितो ऽन्तḫ प्रबोधवान् । सुषुप्तघनम् एवास्ते पञ्चमीं भूमिकाम् इतः
जेव्हा द्वैत पूर्णपणे गळून पडतं आणि अंतःकरणात जागृती येते, तेव्हा तो गाढ झोपेच्या घन अवस्थेतच राहतो — ही पाचवी पायरी आहे.
अहन्त्वं चेतमानस्य न कदाचन शाम्यति । हृत्पद्मकोशभ्रमरी संसृत्याख्याविषूचिका
मनाच्या 'मीपणाचा' भाव कधीच शांत होत नाही; जसा एखादा मधमाशी हृदयकमळाभोवती घिरट्या घालते, तशीच ही 'मीपणाची' भावना जन्ममरणाच्या तापासारखी सतत फिरत राहते.
अमनोबुद्ध्यहङ्कारम् आवर्तादि यथा पयः । संवेत्ति देशकालादि तथा ब्रह्म जगत्त्रयम्
जसे पाणी वावटळी, लाटा यांसारख्या विविध रूपांत दिसते आणि जागा, काळ यांचा अनुभव घेते, तसेच ब्रह्मही या तिन्ही जगांचा अनुभव घेत असते.
अहन्त्वं चेतमानस्य न कदाचन शाम्यति । अहन्त्वतिलतैलश्रीस् संसारोग्रविषूचिका
मनातील 'मीपणाचा' भाव कधीच संपत नाही; 'मीपणाचे' तेल म्हणजेच जन्ममरणाच्या तापाची खरी संपत्ती आहे.
अहन्त्वमुकुलस्यान्तर् यत् स्वं संसारसौरभम् । तद् अस्य सविकासस्य बहिर् दृश्यतया स्थितम्
'मीपणाच्या' कळीमध्ये असलेली जन्ममरणाच्या जगाची सुवासिकता, ती कळी पूर्ण उमलल्यावर बाहेरून स्पष्टपणे दिसते.
न यथा पद्मसौगन्ध्ये व्यतिरिक्ते कदाचन । अहन्त्वदृश्ये न तथा व्यतिरिक्ते कदाचन
जसं कमळाच्या सुगंधाचा कमळापासून कधीच वेगळा होत नाही, तसंच 'मीपणा'चं भानही त्यापासून कधीच वेगळं राहत नाही.
अहन्त्वं स्वस्वरूपस्य द्रष्टृदृश्यमयात्मनी । अन्तर् बहिर् इति स्वैरं कृतवन् नाम नामनी
'मीपणा' ही आपल्या मूळ स्वरूपाचीच ओळख आहे, ज्यात पाहणारा आणि पाहिलेलं हे दोन्ही मिळून असतात. यानेच आपल्यासाठी 'आत' आणि 'बाहेर' अशी नावे मनमुराद ठेवली आहेत.
प्रेक्षितं सन् न चाहन्त्वं नान्तर् न बहिर् अस्ति च । मायैषा भात्य् असद्रूपा स्वालोचनपलायिनी
'मीपणा' पाहिलं जातं, पण तो ना आत सापडतो ना बाहेर; हीच ती माया आहे, जी खोटी वाटते आणि स्वतःच्या नजरेपासून कायम पळ काढते.
यद् असन् मृगतृष्णाम्बु भासते तत् परीक्षितम् । कथं विलाप्यते तद्वद् एवाहन्तादिविभ्रमः
जसं मृगजळातलं पाणी खरं नसतानाही पाहिल्यावर दिसतं, तसंच 'मीपणा' वगैरेचं भ्रमही शोधून पाहिल्यावर नाहीसं होतं.
द्रष्टा दृश्यं दर्शनं च मृगतृष्णाम्ब्व् इति त्रयम् । नास्ति कस्यचिद् एवातश् शान्तं शिवम् इदं ततम्
दृष्टी, दृश्य आणि पाहण्याची क्रिया या सगळ्या मृगजळासारख्या आहेत — या कोणाच्याही खऱ्या अस्तित्वात नाहीत. म्हणूनच ही शांतता आणि मंगलता सर्वत्र पसरली आहे.
इति निश्चयवान् ऐक्यद्वैतातीतवपुश् शिवम् । समम् आस्ते महासत्त्वḫ पञ्चमीं भूमिकाम् इतः
जो या प्रकारे ठाम निश्चयाने एकत्व आणि द्वैत यांपलीकडे गेलेला असतो, तो महान सामर्थ्याने युक्त होऊन, या पाचव्या अवस्थेत शांत आणि समत्वाने वास करतो.
अन्तर्मुखतया तिष्ठन् बहिर्वृत्तिपरो ऽपि सन् । परिशान्ततया नित्यं निद्रालुर् इव लक्ष्यते
तो आतून लक्ष केंद्रित ठेवतो, जरी बाहेरच्या व्यवहारात गुंतलेला असला तरी, पूर्ण शांततेमुळे तो नेहमी झोपेत असल्यासारखा दिसतो.
लोकसंव्यवहारे ऽस्मिन् नान्तर् न व्योम्नि नो बहिः । रमते ऽथ भ्रमति वा व्योमरूपो गलन्मनाः
या जगातील व्यवहारात तो ना आत रमतो, ना आकाशात, ना बाहेर कुठे; त्याचे मन विरघळलेले असल्याने तो आकाशासारखा मुक्त असतो, कुठेही रमण किंवा भटकंती करत नाही.
सुषुप्तवज् जाग्रति दृश्यविभ्रमं त्व् अभावयन् भावपरिक्षयोदयी । चितित्वम् अप्य् अन्तरसंविदन्न् इदं प्रतिष्ठते चित्रनरोपमो बुधः
जागृत अवस्थेत असूनही, जणू काही गाढ झोपेत आहे असे वाटावे, वस्तूंचा भास नाहीसा झाल्यासारखा जाणवतो, विचारांचा उदय आणि क्षय थांबलेला असतो, आणि अगदी जाणीवसुद्धा आतमध्येच ओळखली जाते; अशा स्थितीत ज्ञानी पुरुष, रंगवलेल्या माणसासारखा, स्थिर राहतो.
कुर्वन्न् अभ्यासम् एतस्यां भूमिकायां विवासनः । षष्ठीं तुर्याभिधाम् अन्यां क्रमात् पतति भूमिकाम्
या अवस्थेचा सराव करत असताना, मनातील सगळ्या वासनांना सोडून, तो हळूहळू 'तुरीय' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सहाव्या अवस्थेला पोहोचतो.
यत्र नासन् न सद्रूपो नाहं नाप्य् अनहङ्कृतिः । केवलं क्षीणमननं तद् आस्ते गतवासनः
जिथे अस्तित्वही नाही आणि नसणेही नाही, 'मी'पण नाही आणि अहंकारही नाही; तिथे फक्त ज्याच्या सगळ्या विचारांची शांती झाली आहे आणि वासना संपल्या आहेत, तोच राहतो.
निर्ग्रन्थिश् शान्तसद्रूपो जीवन्मुक्तो विभावनः । सकृद्विभाता विमलम् आस्ते द्वैतैक्यनिर्गतः
जो सर्व बंधनांपासून मुक्त आहे, शांत आणि स्वभावतः समाधानी आहे, जीवनातच मुक्त झाला आहे, ज्याला खरी ओळख झाली आहे, एकदाच उजळून निखळपणे राहतो, तो द्वैत आणि अद्वैत या दोन्हींपलीकडे असतो.
जीवन्मुक्तो गतरसो निर्भेदो ऽम्बरसुन्दरः । अनिर्वाणो ऽपि निर्वाणश् चित्रदीप इव स्थिरः
जगात असतानाही ज्याला मुक्ती मिळाली आहे असा पुरुष, जगाच्या गोष्टींमध्ये रस नसलेला, भेदभावरहित, आकाशासारखा सुंदर, अजून पूर्णपणे विलीन न झालेला असला तरी, रंगीबेरंगी दिव्यासारखा स्थिर असतो.
अवासनत्वाद् वैरस्यान् न किञ्चन करोत्य् असौ । करोत्य् एवंस्थितिर् यच् च तत्राकर्तैव काष्ठवत्
त्याच्याकडे कोणतीही सुप्त वासना नसल्यामुळे आणि त्याला कशातही रस नसल्यामुळे तो काहीच करत नाही; आणि काही केले तरी, तो खरा कर्ता राहत नाही, जणू काही तो लाकडाच्या तुकड्यासारखा आहे.
सम्यग्दर्शनसम्पन्नो जीवन्मुक्तपदं गतः । यथास्थितम् इदं पश्यन् कर्मभिर् न निबध्यते
ज्याला खरी समज आली आहे, ज्याने जगात असतानाच मुक्ती मिळवली आहे, तो या सगळ्या गोष्टी जशा आहेत तशाच पाहतो आणि त्याच्या कोणत्याही कृतीमुळे तो बांधला जात नाही.
कुर्वन् न किञ्चित् कुरुते गन्तापि च न गच्छति । भुञ्जानो ऽपि च नो भुङ्क्ते वक्तापि च न वक्त्य् असौ
तो काही करत असला तरी काहीच करत नाही; जात असला तरी कुठेही जात नाही; उपभोग घेत असला तरी काहीच उपभोगत नाही; बोलत असला तरी काहीच बोलत नाही.
जाग्रति स्वप्नदृष्टस्य पुंसẖ कर्तृत्वभोक्तृते । यादृश्यौ तत्स्थिती विद्धि जीवन्मुक्तस्य राघव
राघव, जसा एखादा माणूस जागेपणी स्वप्नातल्या गोष्टींच्या कर्तेपणाला आणि भोक्तेपणाला जसं पाहतो, तसाच जिवंतपणी मुक्त झालेल्याची स्थिती असते, हे जाण.
समश् शान्तमतिर् मौनी जीवन्मुक्तो विवासनः । द्रष्टारं दर्शनं दृश्यम् आकाशम् इव पश्यति
ज्याचं मन शांत, सम, मौन आणि सर्व वासनांपासून मोकळं आहे, असा जिवंतपणी मुक्त झालेला माणूस, पाहणारा, पाहणं आणि जे दिसतं ते—सगळं आकाशासारखंच एकसारखं पाहतो.
निर्वाणमतिर् आत्मानं परं चाद्रिम् अणुं तनुम् । श्वानं ब्राह्मणम् आदित्यं सर्वं खम् इव पश्यति
ज्याचं मन मुक्तीत पूर्णपणे विलीन झालं आहे, तो स्वतःला, परमात्म्याला, डोंगराला, कणाला, देहाला, कुत्र्याला, ब्राह्मणाला, सूर्याला—सगळ्यांना आकाशासारखंच पाहतो.
सम्पन्नश् शान्तम् आभासं परम् एकम् अकृत्रिमम् । क्वास्तम् एतु क्व वोदेतु कीदृग्वपुर् असाव् इह
जो पूर्ण, शांत, परम आणि एकच असा, नैसर्गिकपणे प्रकटतो—तो कुठे मावळतो, कुठे उगवतो, इथे त्याचं रूप कसं आहे, असं विचारावं लागत नाही.
प्रज्ञाप्रासादम् आरूढस् त्व् अशोच्यश् शोचते जनान् । भूमिष्ठान् इव शैलस्थस् सर्वान् प्राज्ञो ऽनुपश्यति
जो ज्ञानाच्या राजमहालात पोहोचतो, तो दुःखाच्या पलीकडे जातो आणि इतर लोकांच्या दुःखासाठी हळहळतो, जसा डोंगरावर उभा असलेला माणूस खाली जमिनीवर असणाऱ्यांना पाहतो.
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिद् अर्थव्यपाश्रयः
त्याच्यासाठी इथे काही केलं किंवा न केलं, त्याचा काहीच उपयोग नाही; आणि सर्व सृष्टीतील कोणत्याही गोष्टीवर त्याचा काहीही आधार नाही.