अत्यन्तापूर्वसंस्थानं देशान्तरम् इवाल्पधीः । अशून्यं शून्यम् एवाति ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
अल्प बुद्धीमुळे त्याला हे तिन्ही जग अगदी अनोळखी प्रदेशासारखं, कधीच न पाहिलेलं वाटतं—ते रिकामंही वाटतं आणि तरीही काहीतरी भरलेलंही.
अनूढम् उह्यमानात्म स्थिरं चलम् असच् च सत् । सरिद्बिम्बस्थपुरवज् ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
स्वतःच्या आत्म्याने वाहून नेलं जातंय, असं वाटतं; स्थिरही आहे, चंचलही आहे, खरंही आहे आणि खोटंसुद्धा—जसं नदीतल्या पाण्यात उमटलेलं शहराचं प्रतिबिंब असतं, तसं तो ज्ञानी हे तिन्ही जग पाहतो.
प्रतिबिम्बितम् अम्भोधाव् इव निर्मज्जद् एव वा । चलिते शफरस्पन्दाज् ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्याला ज्ञान आहे, तो हे तीनही जग जणू समुद्रात उमटलेल्या प्रतिबिंबासारखे, किंवा एखाद्या मासळीच्या शेपटीच्या हालचालीने हलणारे, बुडत असल्यासारखे पाहतो.
जात्यन्धरूपानुभवम् इव नासन् न सन्मयम् । अन्धप्राग्दृष्टरूपाभं ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्याला ज्ञान आहे, तो हे तीनही जग जणू जन्मतः आंधळ्याच्या अनुभवासारखे — अस्तित्वात नसलेले, अस्तित्वाचेही नव्हे, आणि पूर्वी आंधळ्याने पाहिलेल्या रूपासारखे — असे पाहतो.
मसृणैकमहाभित्तौ सङ्कल्पोल्लिखितात्मकम् । चित्रसैन्यम् इवाभाति जगज् ज्ञं प्रत्य् अरोधकम्
ज्याला ज्ञान आहे, त्याला हे जग कल्पनेने गुळगुळीत मोठ्या भिंतीवर रेखाटलेल्या चित्रासारखे, जणू रंगवलेली सैन्याची फौज त्याला अडवते आहे, असे भासते.
आकाशभित्तिलिखितम् अलब्धम् अपि वायुना । चित्तचित्रकृतश् चित्रं ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्याला ज्ञान आहे, तो हे तीनही जग जणू आकाशाच्या भिंतीवर काढलेले, वाऱ्यालाही न मिळणारे, मनाने रंगवलेले चित्र आहे, असे पाहतो.
दृश्ये पतत्य् अदृश्ये ऽपि परयत्नावबोधितः । बहिर् द्रष्टैव नान्तर् ज्ञो हृदयेनापराजितः
दृश्य गोष्टी पाहणारा बाहेरूनच पाहतो, आणि अदृश्य गोष्टीसुद्धा मोठ्या प्रयत्नाने उमगतात; पण तो पाहणारा अंतःकरणात काय आहे हे जाणत नाही, आणि त्याचे मन कुणीही जिंकू शकत नाही.
विच्छिन्नशरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते । सत्तावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकाम् इतः
शरद ऋतूतील विखुरलेले ढग जसे विरघळून जातात, तशीच सगळी विलय पावली की फक्त अस्तित्व उरते—हीच पाचवी अवस्था आहे.
समस्तशब्दशब्दार्थभावनाभावनात्मकम् । बीजाङ्कुरसमुत्सेधसत्तासुषमम् आस्यताम्
सर्व शब्द, त्यांचे अर्थ आणि त्यांच्याशी संबंधित विचार किंवा त्यांचा अभाव हे सगळे जिथे विरघळून जातात, तिथे बीज अंकुरण्यासारखी सूक्ष्म अवस्था असू द्या.
अनहन्तादिमननं समं सर्वगतं स्थिरम् । अवेद्यवेदनं पुष्पविकाससमम् आस्यताम्
स्वतःपण आणि अशा विचारांशिवाय सर्वत्र समान, स्थिर आणि समत्वाने भरलेली अशी एक शांत, अज्ञात पण जाणिवेची अवस्था असू द्या, जशी फुल उमलते तशी.
अद्वैतैक्यं समं शान्तं विज्ञानैकघनं परम् । आकाशकोशविशदं ज्ञḫ पश्यन् न विनश्यति
जो जाणणारा आहे, तो अद्वैत, सम, शांत आणि शुद्ध चैतन्य — आकाशासारखे निर्मळ — हे पाहतो आणि कधीच नष्ट होत नाही.
भेदबुद्ध्या पुरात्तानां सम्प्रत्य् अद्वयभावनम् । स्थिरीकुर्वन् पदार्थानां समम् आस्ते सुषुप्तवत्
पूर्वी ज्याच्या मनात भेदभाव होते, तो आता अद्वैताचा विचार दृढ करून, सर्व वस्तूंमध्ये एकसारखा राहतो, जणू काही तो गाढ झोपेत आहे.
सुषुप्तघनविज्ञानभासुरावरणक्षयः । नास्तम् एति न चोदेति न तिष्ठति न गच्छति
गाढ झोपेतील प्रकाशमय आणि घन चैतन्याचं आवरण नाहीसं झाल्यावर, ते न मावळतं, न उगवतं, न थांबतं, न चालतं.
गलितद्वैतनिर्भासम् उदितो ऽन्तḫ प्रबोधवान् । सुषुप्तघनम् एवास्ते पञ्चमीं भूमिकाम् इतः
जेव्हा द्वैत पूर्णपणे गळून पडतं आणि अंतःकरणात जागृती येते, तेव्हा तो गाढ झोपेच्या घन अवस्थेतच राहतो — ही पाचवी पायरी आहे.
अहन्त्वं चेतमानस्य न कदाचन शाम्यति । हृत्पद्मकोशभ्रमरी संसृत्याख्याविषूचिका
मनाच्या 'मीपणाचा' भाव कधीच शांत होत नाही; जसा एखादा मधमाशी हृदयकमळाभोवती घिरट्या घालते, तशीच ही 'मीपणाची' भावना जन्ममरणाच्या तापासारखी सतत फिरत राहते.
अमनोबुद्ध्यहङ्कारम् आवर्तादि यथा पयः । संवेत्ति देशकालादि तथा ब्रह्म जगत्त्रयम्
जसे पाणी वावटळी, लाटा यांसारख्या विविध रूपांत दिसते आणि जागा, काळ यांचा अनुभव घेते, तसेच ब्रह्मही या तिन्ही जगांचा अनुभव घेत असते.
अहन्त्वं चेतमानस्य न कदाचन शाम्यति । अहन्त्वतिलतैलश्रीस् संसारोग्रविषूचिका
मनातील 'मीपणाचा' भाव कधीच संपत नाही; 'मीपणाचे' तेल म्हणजेच जन्ममरणाच्या तापाची खरी संपत्ती आहे.
अहन्त्वमुकुलस्यान्तर् यत् स्वं संसारसौरभम् । तद् अस्य सविकासस्य बहिर् दृश्यतया स्थितम्
'मीपणाच्या' कळीमध्ये असलेली जन्ममरणाच्या जगाची सुवासिकता, ती कळी पूर्ण उमलल्यावर बाहेरून स्पष्टपणे दिसते.
न यथा पद्मसौगन्ध्ये व्यतिरिक्ते कदाचन । अहन्त्वदृश्ये न तथा व्यतिरिक्ते कदाचन
जसं कमळाच्या सुगंधाचा कमळापासून कधीच वेगळा होत नाही, तसंच 'मीपणा'चं भानही त्यापासून कधीच वेगळं राहत नाही.
अहन्त्वं स्वस्वरूपस्य द्रष्टृदृश्यमयात्मनी । अन्तर् बहिर् इति स्वैरं कृतवन् नाम नामनी
'मीपणा' ही आपल्या मूळ स्वरूपाचीच ओळख आहे, ज्यात पाहणारा आणि पाहिलेलं हे दोन्ही मिळून असतात. यानेच आपल्यासाठी 'आत' आणि 'बाहेर' अशी नावे मनमुराद ठेवली आहेत.
प्रेक्षितं सन् न चाहन्त्वं नान्तर् न बहिर् अस्ति च । मायैषा भात्य् असद्रूपा स्वालोचनपलायिनी
'मीपणा' पाहिलं जातं, पण तो ना आत सापडतो ना बाहेर; हीच ती माया आहे, जी खोटी वाटते आणि स्वतःच्या नजरेपासून कायम पळ काढते.
यद् असन् मृगतृष्णाम्बु भासते तत् परीक्षितम् । कथं विलाप्यते तद्वद् एवाहन्तादिविभ्रमः
जसं मृगजळातलं पाणी खरं नसतानाही पाहिल्यावर दिसतं, तसंच 'मीपणा' वगैरेचं भ्रमही शोधून पाहिल्यावर नाहीसं होतं.
द्रष्टा दृश्यं दर्शनं च मृगतृष्णाम्ब्व् इति त्रयम् । नास्ति कस्यचिद् एवातश् शान्तं शिवम् इदं ततम्
दृष्टी, दृश्य आणि पाहण्याची क्रिया या सगळ्या मृगजळासारख्या आहेत — या कोणाच्याही खऱ्या अस्तित्वात नाहीत. म्हणूनच ही शांतता आणि मंगलता सर्वत्र पसरली आहे.
इति निश्चयवान् ऐक्यद्वैतातीतवपुश् शिवम् । समम् आस्ते महासत्त्वḫ पञ्चमीं भूमिकाम् इतः
जो या प्रकारे ठाम निश्चयाने एकत्व आणि द्वैत यांपलीकडे गेलेला असतो, तो महान सामर्थ्याने युक्त होऊन, या पाचव्या अवस्थेत शांत आणि समत्वाने वास करतो.
अन्तर्मुखतया तिष्ठन् बहिर्वृत्तिपरो ऽपि सन् । परिशान्ततया नित्यं निद्रालुर् इव लक्ष्यते
तो आतून लक्ष केंद्रित ठेवतो, जरी बाहेरच्या व्यवहारात गुंतलेला असला तरी, पूर्ण शांततेमुळे तो नेहमी झोपेत असल्यासारखा दिसतो.
लोकसंव्यवहारे ऽस्मिन् नान्तर् न व्योम्नि नो बहिः । रमते ऽथ भ्रमति वा व्योमरूपो गलन्मनाः
या जगातील व्यवहारात तो ना आत रमतो, ना आकाशात, ना बाहेर कुठे; त्याचे मन विरघळलेले असल्याने तो आकाशासारखा मुक्त असतो, कुठेही रमण किंवा भटकंती करत नाही.
सुषुप्तवज् जाग्रति दृश्यविभ्रमं त्व् अभावयन् भावपरिक्षयोदयी । चितित्वम् अप्य् अन्तरसंविदन्न् इदं प्रतिष्ठते चित्रनरोपमो बुधः
जागृत अवस्थेत असूनही, जणू काही गाढ झोपेत आहे असे वाटावे, वस्तूंचा भास नाहीसा झाल्यासारखा जाणवतो, विचारांचा उदय आणि क्षय थांबलेला असतो, आणि अगदी जाणीवसुद्धा आतमध्येच ओळखली जाते; अशा स्थितीत ज्ञानी पुरुष, रंगवलेल्या माणसासारखा, स्थिर राहतो.
कुर्वन्न् अभ्यासम् एतस्यां भूमिकायां विवासनः । षष्ठीं तुर्याभिधाम् अन्यां क्रमात् पतति भूमिकाम्
या अवस्थेचा सराव करत असताना, मनातील सगळ्या वासनांना सोडून, तो हळूहळू 'तुरीय' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सहाव्या अवस्थेला पोहोचतो.
यत्र नासन् न सद्रूपो नाहं नाप्य् अनहङ्कृतिः । केवलं क्षीणमननं तद् आस्ते गतवासनः
जिथे अस्तित्वही नाही आणि नसणेही नाही, 'मी'पण नाही आणि अहंकारही नाही; तिथे फक्त ज्याच्या सगळ्या विचारांची शांती झाली आहे आणि वासना संपल्या आहेत, तोच राहतो.
निर्ग्रन्थिश् शान्तसद्रूपो जीवन्मुक्तो विभावनः । सकृद्विभाता विमलम् आस्ते द्वैतैक्यनिर्गतः
जो सर्व बंधनांपासून मुक्त आहे, शांत आणि स्वभावतः समाधानी आहे, जीवनातच मुक्त झाला आहे, ज्याला खरी ओळख झाली आहे, एकदाच उजळून निखळपणे राहतो, तो द्वैत आणि अद्वैत या दोन्हींपलीकडे असतो.