नीहारसदृशं दूराद् दृश्यमानबृहद्वपुः । नकिञ्चिन् निपुणालोके ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्ञानी माणूस तीनही जगं दूरून धुक्यासारखी मोठी वाटतात, पण जेव्हा तो बारकाईने पाहतो, तेव्हा त्याला काहीच दिसत नाही.
शरदभ्रसमं स्फारम् आमृष्टं सन् नकिञ्चन । नकार्यकारि शून्यात्म ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्ञानी माणूस तीनही जगं शरद ऋतूच्या ढगांसारखी दाट वाटतात, पण जरा स्पर्श केला की काहीच राहत नाही—न काही घडतं, मूळात रिकामंच असतं.
परामर्शासहानेकरागनिर्मितमण्डलम् । बर्हिबर्हसमाकारं ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
अनेक आसक्तींपासून तयार झालेलं, पण धरता न येणारं आणि मोराच्या पिसासारखं सुंदर असं वर्तुळ ज्ञानी माणसाला तीनही जगं दिसतात.
अविद्यमानं भ्रमदं प्रेक्षितं प्रशमं गतम् । त्रस्तबालकयक्षाभं ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्ञानी माणसाला तीनही जगं अस्तित्वात नसलेली, भ्रम निर्माण करणारी, पाहिल्यावर शांत झालेली आणि घाबरलेल्या लहान मुलाला जसा यक्ष दिसतो तशी वाटतात.
विस्तीर्णम् अप्य् अनाक्रान्तदेशं पश्यति सर्गकम् । आख्यायिकारम्भम् इव चतुर्थीं भूमिकाम् इतः
तो या सृष्टीकडे मोठ्या पण कुणीही न व्यापलेल्या प्रदेशासारखे पाहतो, जणू एखाद्या गोष्टीच्या चौथ्या अंकासारखे — सुरुवात तर झाली आहे, पण अजून पूर्णपणे घडलेले नाही.
अस्पृष्टदेशकालांशम् असत्यम् इव सत्यवत् । महारवं मौनमयं महारम्भम् अपक्रियम्
तो या जगाकडे अवकाश, काळ किंवा विभाग यांना न स्पर्शलेले, खरे नसतानाही खरे वाटणारे, मोठ्या गजरासारखे पण शांततेने भरलेले, मोठ्या प्रयत्नासारखे पण प्रत्यक्षात काहीच न घडलेले असे पाहतो.
स्थूलं कर्मेन्द्रियालभ्यं जगत् पश्यत्य् असद्वपुः । सङ्कल्पसैन्यसङ्काशं चतुर्थीं भूमिकाम् इतः
तो हे जग स्थूल, कर्मेंद्रियांना जाणवणारे, पण प्रत्यक्षात अस्तित्व नसलेले, विचारांच्या सैन्यासारखे आणि चौथ्या अवस्थेसारखे पाहतो.
चित्तभित्तिगतं भावि चित्रतन्त्रम् इव स्थितम् । पश्यत्य् असर्गकं सर्वं चतुर्थीं भूमिकाम् इतः
तो सर्व जग जणू मनाच्या भिंतीवर रंगवलेले सुंदर चित्र आहे असे पाहतो, ज्यात खरी सृष्टीच नाही, आणि ते सर्व चौथ्या अवस्थेसारखे आहे असे जाणवते.
इन्द्रजालजलादर्शप्रतिबिम्बम् इवास्थितम् । सर्गं सदानुभवति चतुर्थीं भूमिकाम् इतः
तो नेहमीच चौथ्या अवस्थेत असतो, आणि जग त्याला जणू काही मृगजळात उमटलेल्या प्रतिबिंबासारखं, माया निर्माण करते तसं भासतं.
द्रव्यभावक्रियेहानाम् अज्ञत्वान् मूकतां गतः । दुर्देशम् इव विक्रीतो ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
द्रव्य, अस्तित्व आणि कृती यांचं खरं स्वरूप न कळल्यामुळे तो मुकाच होतो; जणू काही परदेशात विकला गेलेला माणूस जसा असतो, तसा तो ज्ञानी हे तिन्ही जग फक्त पाहतो.
अत्यन्तापूर्वसंस्थानं देशान्तरम् इवाल्पधीः । अशून्यं शून्यम् एवाति ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
अल्प बुद्धीमुळे त्याला हे तिन्ही जग अगदी अनोळखी प्रदेशासारखं, कधीच न पाहिलेलं वाटतं—ते रिकामंही वाटतं आणि तरीही काहीतरी भरलेलंही.
अनूढम् उह्यमानात्म स्थिरं चलम् असच् च सत् । सरिद्बिम्बस्थपुरवज् ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
स्वतःच्या आत्म्याने वाहून नेलं जातंय, असं वाटतं; स्थिरही आहे, चंचलही आहे, खरंही आहे आणि खोटंसुद्धा—जसं नदीतल्या पाण्यात उमटलेलं शहराचं प्रतिबिंब असतं, तसं तो ज्ञानी हे तिन्ही जग पाहतो.
प्रतिबिम्बितम् अम्भोधाव् इव निर्मज्जद् एव वा । चलिते शफरस्पन्दाज् ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्याला ज्ञान आहे, तो हे तीनही जग जणू समुद्रात उमटलेल्या प्रतिबिंबासारखे, किंवा एखाद्या मासळीच्या शेपटीच्या हालचालीने हलणारे, बुडत असल्यासारखे पाहतो.
जात्यन्धरूपानुभवम् इव नासन् न सन्मयम् । अन्धप्राग्दृष्टरूपाभं ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्याला ज्ञान आहे, तो हे तीनही जग जणू जन्मतः आंधळ्याच्या अनुभवासारखे — अस्तित्वात नसलेले, अस्तित्वाचेही नव्हे, आणि पूर्वी आंधळ्याने पाहिलेल्या रूपासारखे — असे पाहतो.
मसृणैकमहाभित्तौ सङ्कल्पोल्लिखितात्मकम् । चित्रसैन्यम् इवाभाति जगज् ज्ञं प्रत्य् अरोधकम्
ज्याला ज्ञान आहे, त्याला हे जग कल्पनेने गुळगुळीत मोठ्या भिंतीवर रेखाटलेल्या चित्रासारखे, जणू रंगवलेली सैन्याची फौज त्याला अडवते आहे, असे भासते.
आकाशभित्तिलिखितम् अलब्धम् अपि वायुना । चित्तचित्रकृतश् चित्रं ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्याला ज्ञान आहे, तो हे तीनही जग जणू आकाशाच्या भिंतीवर काढलेले, वाऱ्यालाही न मिळणारे, मनाने रंगवलेले चित्र आहे, असे पाहतो.
दृश्ये पतत्य् अदृश्ये ऽपि परयत्नावबोधितः । बहिर् द्रष्टैव नान्तर् ज्ञो हृदयेनापराजितः
दृश्य गोष्टी पाहणारा बाहेरूनच पाहतो, आणि अदृश्य गोष्टीसुद्धा मोठ्या प्रयत्नाने उमगतात; पण तो पाहणारा अंतःकरणात काय आहे हे जाणत नाही, आणि त्याचे मन कुणीही जिंकू शकत नाही.
विच्छिन्नशरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते । सत्तावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकाम् इतः
शरद ऋतूतील विखुरलेले ढग जसे विरघळून जातात, तशीच सगळी विलय पावली की फक्त अस्तित्व उरते—हीच पाचवी अवस्था आहे.
समस्तशब्दशब्दार्थभावनाभावनात्मकम् । बीजाङ्कुरसमुत्सेधसत्तासुषमम् आस्यताम्
सर्व शब्द, त्यांचे अर्थ आणि त्यांच्याशी संबंधित विचार किंवा त्यांचा अभाव हे सगळे जिथे विरघळून जातात, तिथे बीज अंकुरण्यासारखी सूक्ष्म अवस्था असू द्या.
अनहन्तादिमननं समं सर्वगतं स्थिरम् । अवेद्यवेदनं पुष्पविकाससमम् आस्यताम्
स्वतःपण आणि अशा विचारांशिवाय सर्वत्र समान, स्थिर आणि समत्वाने भरलेली अशी एक शांत, अज्ञात पण जाणिवेची अवस्था असू द्या, जशी फुल उमलते तशी.
अद्वैतैक्यं समं शान्तं विज्ञानैकघनं परम् । आकाशकोशविशदं ज्ञḫ पश्यन् न विनश्यति
जो जाणणारा आहे, तो अद्वैत, सम, शांत आणि शुद्ध चैतन्य — आकाशासारखे निर्मळ — हे पाहतो आणि कधीच नष्ट होत नाही.
भेदबुद्ध्या पुरात्तानां सम्प्रत्य् अद्वयभावनम् । स्थिरीकुर्वन् पदार्थानां समम् आस्ते सुषुप्तवत्
पूर्वी ज्याच्या मनात भेदभाव होते, तो आता अद्वैताचा विचार दृढ करून, सर्व वस्तूंमध्ये एकसारखा राहतो, जणू काही तो गाढ झोपेत आहे.
सुषुप्तघनविज्ञानभासुरावरणक्षयः । नास्तम् एति न चोदेति न तिष्ठति न गच्छति
गाढ झोपेतील प्रकाशमय आणि घन चैतन्याचं आवरण नाहीसं झाल्यावर, ते न मावळतं, न उगवतं, न थांबतं, न चालतं.
गलितद्वैतनिर्भासम् उदितो ऽन्तḫ प्रबोधवान् । सुषुप्तघनम् एवास्ते पञ्चमीं भूमिकाम् इतः
जेव्हा द्वैत पूर्णपणे गळून पडतं आणि अंतःकरणात जागृती येते, तेव्हा तो गाढ झोपेच्या घन अवस्थेतच राहतो — ही पाचवी पायरी आहे.
अहन्त्वं चेतमानस्य न कदाचन शाम्यति । हृत्पद्मकोशभ्रमरी संसृत्याख्याविषूचिका
मनाच्या 'मीपणाचा' भाव कधीच शांत होत नाही; जसा एखादा मधमाशी हृदयकमळाभोवती घिरट्या घालते, तशीच ही 'मीपणाची' भावना जन्ममरणाच्या तापासारखी सतत फिरत राहते.
अमनोबुद्ध्यहङ्कारम् आवर्तादि यथा पयः । संवेत्ति देशकालादि तथा ब्रह्म जगत्त्रयम्
जसे पाणी वावटळी, लाटा यांसारख्या विविध रूपांत दिसते आणि जागा, काळ यांचा अनुभव घेते, तसेच ब्रह्मही या तिन्ही जगांचा अनुभव घेत असते.
अहन्त्वं चेतमानस्य न कदाचन शाम्यति । अहन्त्वतिलतैलश्रीस् संसारोग्रविषूचिका
मनातील 'मीपणाचा' भाव कधीच संपत नाही; 'मीपणाचे' तेल म्हणजेच जन्ममरणाच्या तापाची खरी संपत्ती आहे.
अहन्त्वमुकुलस्यान्तर् यत् स्वं संसारसौरभम् । तद् अस्य सविकासस्य बहिर् दृश्यतया स्थितम्
'मीपणाच्या' कळीमध्ये असलेली जन्ममरणाच्या जगाची सुवासिकता, ती कळी पूर्ण उमलल्यावर बाहेरून स्पष्टपणे दिसते.
न यथा पद्मसौगन्ध्ये व्यतिरिक्ते कदाचन । अहन्त्वदृश्ये न तथा व्यतिरिक्ते कदाचन
जसं कमळाच्या सुगंधाचा कमळापासून कधीच वेगळा होत नाही, तसंच 'मीपणा'चं भानही त्यापासून कधीच वेगळं राहत नाही.
अहन्त्वं स्वस्वरूपस्य द्रष्टृदृश्यमयात्मनी । अन्तर् बहिर् इति स्वैरं कृतवन् नाम नामनी
'मीपणा' ही आपल्या मूळ स्वरूपाचीच ओळख आहे, ज्यात पाहणारा आणि पाहिलेलं हे दोन्ही मिळून असतात. यानेच आपल्यासाठी 'आत' आणि 'बाहेर' अशी नावे मनमुराद ठेवली आहेत.