जाग्रत् स्वप्नत्वम् आयाति बुद्धिश्यामलतावशात् । स्वप्नश् च जाग्रद् भवति बुद्धिनिर्मलतोदयात्
बुद्धी मळवट झाल्यामुळे जागरण स्वप्नात बदलते; आणि बुद्धी निर्मळ व स्वच्छ झाली की स्वप्न जागरणात बदलते.
घनमोहतया जाग्रद् अपि याति सुषुप्तताम् । स्वप्नश् चापि तथैवैष स्वभावो राम संसृतेः
घन मोहामुळे जागरणदेखील सुषुप्ती होते; आणि स्वप्नही तसेच होते—हेच संसाराचे स्वभाव आहे, हे राम.
निद्रालोर् अप्य् अनिद्रालो राघवैतद् दशात्रयम् । भवत्य् आ तुर्यसम्प्राप्तेẖ क्रमान् नो तुल्यकालतः
राघव, झोप, जागरण आणि मध्ये असणारी अवस्था — ही तिन्ही अवस्था एकामागून एक येतात, चौथ्या अवस्थेपर्यंत. या सगळ्या एकाच वेळी कधीच येत नाहीत.
तुर्यावस्थस्य चाभ्यासाद् अवस्थात्रितयं शनैः । शाम्यति प्रौढरूपायां शरदीव घनभ्रमः
चौथ्या अवस्थेचा सराव केल्यावर, आधीच्या तिन्ही अवस्था हळूहळू शांत होतात, जसं शरद ऋतूत आकाशातील ढगांची माया नाहीशी होते.
तुर्यावस्थास्थितो भूयो नावस्थात्रयम् एति हि । जीवन्न् अपि चिरं भृष्टं बीजम् अङ्कुरताम् इव
जो चौथ्या अवस्थेत स्थिर राहतो, तो पुन्हा त्या तिन्ही अवस्थांकडे जात नाही; जरी तो कितीही काळ जगला, तरी जळलेल्या बीजासारखा, त्या अवस्था त्याच्यात पुन्हा उगवत नाहीत.
भासुराकारम् अस्कन्धस्तम्भशाखादलादिकम् । छायावृक्षं जगद् वेत्ति चतुर्थीं भूमिकाम् इतः
तो जगातील तेजस्वी रूपं, खोड, फांद्या, पानं आणि बाकी सर्व काही, सावलीच्या झाडासारखं पाहतो — आणि त्यामुळे त्याला चौथी अवस्था समजते.
अर्थशून्यसमारम्भं दृश्यमानम् असन्मयम् । बालेनेव कृतं पङ्काज् ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्ञानी माणूस या तिन्ही जगाला जणू काही ते खरं आहे असं दिसतं, पण त्यात काही अर्थ किंवा वस्तुस्थिती नाही, अगदी एखाद्या मुलाने केलेल्या चिखलाच्या खेळासारखं तो पाहतो.
नानेवैताम् अनानात्तां तरङ्गरचनाम् इव । निर्वासनां स्पन्दमयीं ज्ञḫ पश्यति जगत्स्थितिम्
या जगाच्या अस्तित्वात काही वेगळेपण नाही असं ज्ञानी पाहतो, जसं लाटांची रचना असते, तशीच ती केवळ हालचालींनी भरलेली आणि सर्व वासनांपासून मोकळी असते.
अदृष्टम् इतराचारं श्रुतं दूरे क्षणक्षयम् । अज्ञो देशम् इवापूर्वं तज्ज्ञस् सर्वं प्रपश्यति
जे दिसत नाही, जे इतरांनी केलेलं नाही, जे फक्त ऐकलं आहे किंवा क्षणभर टिकतं, ते सगळं अज्ञानी माणसाला अपरिचित प्रदेशासारखं वाटतं, पण ज्ञानी ते सर्व स्पष्टपणे पाहतो.
अजिह्वस्वप्नकथनं भावनानुभवोपमम् । भ्रमाभ्रमात्रं विभ्रान्तं ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्ञानी माणूस या तिन्ही जगाला असं पाहतो की जणू काही जीभ नसलेल्या माणसाने स्वप्नात काहीतरी बोलावं, जसं कल्पनेतलं अनुभवणं असतं, तसं हे सगळं भ्रम आणि सत्य यांच्या गोंधळासारखं वाटतं.
नीहारसदृशं दूराद् दृश्यमानबृहद्वपुः । नकिञ्चिन् निपुणालोके ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्ञानी माणूस तीनही जगं दूरून धुक्यासारखी मोठी वाटतात, पण जेव्हा तो बारकाईने पाहतो, तेव्हा त्याला काहीच दिसत नाही.
शरदभ्रसमं स्फारम् आमृष्टं सन् नकिञ्चन । नकार्यकारि शून्यात्म ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्ञानी माणूस तीनही जगं शरद ऋतूच्या ढगांसारखी दाट वाटतात, पण जरा स्पर्श केला की काहीच राहत नाही—न काही घडतं, मूळात रिकामंच असतं.
परामर्शासहानेकरागनिर्मितमण्डलम् । बर्हिबर्हसमाकारं ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
अनेक आसक्तींपासून तयार झालेलं, पण धरता न येणारं आणि मोराच्या पिसासारखं सुंदर असं वर्तुळ ज्ञानी माणसाला तीनही जगं दिसतात.
अविद्यमानं भ्रमदं प्रेक्षितं प्रशमं गतम् । त्रस्तबालकयक्षाभं ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्ञानी माणसाला तीनही जगं अस्तित्वात नसलेली, भ्रम निर्माण करणारी, पाहिल्यावर शांत झालेली आणि घाबरलेल्या लहान मुलाला जसा यक्ष दिसतो तशी वाटतात.
विस्तीर्णम् अप्य् अनाक्रान्तदेशं पश्यति सर्गकम् । आख्यायिकारम्भम् इव चतुर्थीं भूमिकाम् इतः
तो या सृष्टीकडे मोठ्या पण कुणीही न व्यापलेल्या प्रदेशासारखे पाहतो, जणू एखाद्या गोष्टीच्या चौथ्या अंकासारखे — सुरुवात तर झाली आहे, पण अजून पूर्णपणे घडलेले नाही.
अस्पृष्टदेशकालांशम् असत्यम् इव सत्यवत् । महारवं मौनमयं महारम्भम् अपक्रियम्
तो या जगाकडे अवकाश, काळ किंवा विभाग यांना न स्पर्शलेले, खरे नसतानाही खरे वाटणारे, मोठ्या गजरासारखे पण शांततेने भरलेले, मोठ्या प्रयत्नासारखे पण प्रत्यक्षात काहीच न घडलेले असे पाहतो.
स्थूलं कर्मेन्द्रियालभ्यं जगत् पश्यत्य् असद्वपुः । सङ्कल्पसैन्यसङ्काशं चतुर्थीं भूमिकाम् इतः
तो हे जग स्थूल, कर्मेंद्रियांना जाणवणारे, पण प्रत्यक्षात अस्तित्व नसलेले, विचारांच्या सैन्यासारखे आणि चौथ्या अवस्थेसारखे पाहतो.
चित्तभित्तिगतं भावि चित्रतन्त्रम् इव स्थितम् । पश्यत्य् असर्गकं सर्वं चतुर्थीं भूमिकाम् इतः
तो सर्व जग जणू मनाच्या भिंतीवर रंगवलेले सुंदर चित्र आहे असे पाहतो, ज्यात खरी सृष्टीच नाही, आणि ते सर्व चौथ्या अवस्थेसारखे आहे असे जाणवते.
इन्द्रजालजलादर्शप्रतिबिम्बम् इवास्थितम् । सर्गं सदानुभवति चतुर्थीं भूमिकाम् इतः
तो नेहमीच चौथ्या अवस्थेत असतो, आणि जग त्याला जणू काही मृगजळात उमटलेल्या प्रतिबिंबासारखं, माया निर्माण करते तसं भासतं.
द्रव्यभावक्रियेहानाम् अज्ञत्वान् मूकतां गतः । दुर्देशम् इव विक्रीतो ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
द्रव्य, अस्तित्व आणि कृती यांचं खरं स्वरूप न कळल्यामुळे तो मुकाच होतो; जणू काही परदेशात विकला गेलेला माणूस जसा असतो, तसा तो ज्ञानी हे तिन्ही जग फक्त पाहतो.
अत्यन्तापूर्वसंस्थानं देशान्तरम् इवाल्पधीः । अशून्यं शून्यम् एवाति ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
अल्प बुद्धीमुळे त्याला हे तिन्ही जग अगदी अनोळखी प्रदेशासारखं, कधीच न पाहिलेलं वाटतं—ते रिकामंही वाटतं आणि तरीही काहीतरी भरलेलंही.
अनूढम् उह्यमानात्म स्थिरं चलम् असच् च सत् । सरिद्बिम्बस्थपुरवज् ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
स्वतःच्या आत्म्याने वाहून नेलं जातंय, असं वाटतं; स्थिरही आहे, चंचलही आहे, खरंही आहे आणि खोटंसुद्धा—जसं नदीतल्या पाण्यात उमटलेलं शहराचं प्रतिबिंब असतं, तसं तो ज्ञानी हे तिन्ही जग पाहतो.
प्रतिबिम्बितम् अम्भोधाव् इव निर्मज्जद् एव वा । चलिते शफरस्पन्दाज् ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्याला ज्ञान आहे, तो हे तीनही जग जणू समुद्रात उमटलेल्या प्रतिबिंबासारखे, किंवा एखाद्या मासळीच्या शेपटीच्या हालचालीने हलणारे, बुडत असल्यासारखे पाहतो.
जात्यन्धरूपानुभवम् इव नासन् न सन्मयम् । अन्धप्राग्दृष्टरूपाभं ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्याला ज्ञान आहे, तो हे तीनही जग जणू जन्मतः आंधळ्याच्या अनुभवासारखे — अस्तित्वात नसलेले, अस्तित्वाचेही नव्हे, आणि पूर्वी आंधळ्याने पाहिलेल्या रूपासारखे — असे पाहतो.
मसृणैकमहाभित्तौ सङ्कल्पोल्लिखितात्मकम् । चित्रसैन्यम् इवाभाति जगज् ज्ञं प्रत्य् अरोधकम्
ज्याला ज्ञान आहे, त्याला हे जग कल्पनेने गुळगुळीत मोठ्या भिंतीवर रेखाटलेल्या चित्रासारखे, जणू रंगवलेली सैन्याची फौज त्याला अडवते आहे, असे भासते.
आकाशभित्तिलिखितम् अलब्धम् अपि वायुना । चित्तचित्रकृतश् चित्रं ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्याला ज्ञान आहे, तो हे तीनही जग जणू आकाशाच्या भिंतीवर काढलेले, वाऱ्यालाही न मिळणारे, मनाने रंगवलेले चित्र आहे, असे पाहतो.
दृश्ये पतत्य् अदृश्ये ऽपि परयत्नावबोधितः । बहिर् द्रष्टैव नान्तर् ज्ञो हृदयेनापराजितः
दृश्य गोष्टी पाहणारा बाहेरूनच पाहतो, आणि अदृश्य गोष्टीसुद्धा मोठ्या प्रयत्नाने उमगतात; पण तो पाहणारा अंतःकरणात काय आहे हे जाणत नाही, आणि त्याचे मन कुणीही जिंकू शकत नाही.
विच्छिन्नशरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते । सत्तावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकाम् इतः
शरद ऋतूतील विखुरलेले ढग जसे विरघळून जातात, तशीच सगळी विलय पावली की फक्त अस्तित्व उरते—हीच पाचवी अवस्था आहे.
समस्तशब्दशब्दार्थभावनाभावनात्मकम् । बीजाङ्कुरसमुत्सेधसत्तासुषमम् आस्यताम्
सर्व शब्द, त्यांचे अर्थ आणि त्यांच्याशी संबंधित विचार किंवा त्यांचा अभाव हे सगळे जिथे विरघळून जातात, तिथे बीज अंकुरण्यासारखी सूक्ष्म अवस्था असू द्या.
अनहन्तादिमननं समं सर्वगतं स्थिरम् । अवेद्यवेदनं पुष्पविकाससमम् आस्यताम्
स्वतःपण आणि अशा विचारांशिवाय सर्वत्र समान, स्थिर आणि समत्वाने भरलेली अशी एक शांत, अज्ञात पण जाणिवेची अवस्था असू द्या, जशी फुल उमलते तशी.