पुष्पार्घ्यपाद्यसम्मानदक्षिणादानपूजया । सदेवर्षिमुनीन् विप्रान् पूजयाम् आस सादरम्
त्याने फुलं, पाद्य, आदराने नमस्कार, भेटवस्तू आणि पूजा यांच्या माध्यमातून देव, ऋषी, मुनी आणि विशेषतः ब्राह्मण यांचा मनापासून सन्मान केला.
अथोत्तस्थौ सभा सर्वा सराजमुनिमण्डला । कुण्डलाकीर्णरश्म्योघपरिवेशावृतानना
मग सर्व सभासद, राजा, मुनी आणि ऋषी यांच्यासह, उठले; त्यांच्या चेहऱ्याभोवती कुंडलं आणि हार यांच्या तेजाने एक वलय निर्माण झालं होतं.
परस्परांससङ्घट्टरणत्केयूरकङ्कणा । हारभाराहतस्वर्णपट्टाभोरस्तटान्तरा
ते चालताना त्यांच्या हातांवरील कयूर आणि कंकण एकमेकांवर आपटले, आणि त्यांच्या गळ्यातील हारामुळे वस्त्रांच्या सोन्याच्या काठांना छातीच्या कडेला उजळपणा आला.
शेखरोत्सङ्गविश्रान्तप्रबुद्धमधुपस्वनैः । सघुङ्घुमशिरोभागा पतद्भिर् इव मूर्धजैः
त्यांच्या शिरोभूषणांवर विसावलेल्या मधमाशांच्या मंद गुंजारवाने आणि खाली पडणाऱ्या केसांच्या हलक्या सळसळीने त्यांचे डोके हलक्या आवाजाने निनादले.
काञ्चनाभरणोद्द्योतकनकीकृतदिङ्मुखाः । बुद्धिस्थमुनिवागर्थसंशान्तेन्द्रियवृत्तयः
सोन्याच्या दागिन्यांनी झळाळणाऱ्या, दिशाही सोनेरी भासणाऱ्या, ज्यांची इंद्रिये शांत झाली आहेत, आणि ज्यांचे मन व वाणी ज्ञानात स्थिर आहेत असे मुनी.
जग्मुर् नभश्चरा व्योम भूचरा भूमिमण्डलम् । चक्रुर् दिनसमाचारं स्वं सर्वे स्वेषु वेश्मसु
आकाशात वावरणारे आकाशात गेले, पृथ्वीवर राहणारे पृथ्वीवर गेले; सर्वजण आपापल्या घरात गेले आणि आपापली रोजची कामे करू लागले.
एतस्मिन्न् अन्तरे श्यामा यामिनी समदृश्यत । जनसङ्घातनिर्मुक्ते गृहे बालाङ्गना यथा
इतक्यात काळी रात्र आली, जणू काही गर्दी नसलेल्या घरातली एक तरुण मुलगीच.
देशान्तरं भासयितुं ययौ दिवसनायकः । सर्वत्रालोककर्तृत्वम् एव सात्पुरुषं व्रतम्
दिवसाचा स्वामी दुसऱ्या देशाला उजळवायला गेला; सर्वत्र चांगल्या माणसांचे खरे व्रत म्हणजे प्रकाश पसरवणेच.
उदभूद् अभितस् सन्ध्या तारानिकरधारिणी । उत्फुल्लकिंशुकवना वसन्तश्रीर् इवोदिता
चहुबाजूं संध्या पसरली, ताऱ्यांच्या झुंडींनी सजलेली, जणू फुललेल्या किंशुकांच्या बनात वसंताची शोभा उमटली आहे.
चूतनीपकदम्बाग्रग्रामचैत्यगृहोदरे । निलिल्यिरे खगाश् चित्ते तदा ता वृत्तयो यथा
आंबा, कदंब, नीप यांच्या ढोलीत आणि गावातील देवळांच्या गाभाऱ्यात पक्षी लपले, जशी त्या वेळेस मनातील वृत्ती मनात गुंडाळून घेतली जातात.
भानोर् भासा भूषितैर् मेघलेशैः किञ्चित् किञ्चित् कुङ्कुमच्छाययेव । पाश्चात्यो ऽद्रिः पीतवासास् तमोऽब्धेस् ताराहारश्रीयुतः खं समेतः
पश्चिमेकडील डोंगर सूर्याच्या प्रकाशाने उजळला होता, मधूनमधून ढगांच्या सावलींनी, जणू तो पिवळ्या वस्त्रांनी झाकलेला, अंधाराच्या समुद्रासारखा, ताऱ्यांच्या हाराने शोभून आकाशाशी एकरूप झाला होता.
पूजाम् आदाय सन्ध्यायां प्रयातायां यथागतम् । अन्धकारास् समुत्तस्थुर् वेतालवलया इव
संध्येची पूजा आटोपून ती जशी आली तशी निघून गेली, तसा सर्वत्र अंधार पसरला, जणू वेताळांच्या वलयांसारखा.
अवश्यायकणस्यन्दी हेलाविधुतपल्लवः । कोमलः कुमुदाशंसी ववाव् आशीतलो ऽनिलः
हळुवार, गार वारा हवेत गरजेचा मंद सुगंध घेऊन आला, त्याने कोवळ्या पानांना खेळकरपणे हलवले आणि जणू काही पाणकमळ येणार आहे असे आश्वासन दिले.
परमान्ध्यम् उपाजग्मुर् दिशो ऽपि स्फुटतारकाः । लम्बदीर्घतमःकेश्यो विधवा इव योषितः
झगमगणाऱ्या तारकांनी उजळलेल्या दिशा गडद अंधारात बुडून गेल्या, जणू लांब केस सोडलेल्या विधवा स्त्रिया तशा दिसत होत्या.
आययौ भुवनं तेजःक्षीरपूरेण पूरयन् । रसायनमयाकारश् शशिक्षीरार्णवो नभः
एक तेजस्वी प्रकाश साऱ्या जगात दूधासारखा शीतल पूर पसरवत उगवला; आकाश जणू चंद्राच्या अमृताचा महासागरच दिसू लागला.
जग्मुस् तिमिरसङ्घाताः पलाय्य क्वाप्य् अदृश्यताम् । श्रुतज्ञानगिरश् चित्तान् महीपानाम् इवाज्ञताः
अंधाराचे मोठे समूह पळून कुठेतरी अदृश्य झाले, जसे ज्ञानी माणसाचे शब्द ऐकल्यावर राजांची अज्ञानता नाहीशी होते.
ऋषयो भूमिपालाश् च मुनयो ब्राह्मणास् तथा । चेतसीव विचित्रार्थास् स्वास्पदेषु विशश्रमुः
ऋषी, राजे, मुनि आणि ब्राह्मण आपापल्या जागी जणू मनातल्या वेगवेगळ्या विचारांसारखे स्थिर झाले.
यमकायोपमा श्यामा ययौ तिमिरमांसला । आययौ मिहिकाकारा तत्र तेषाम् उषा शनैः
यमाच्या देहासारखी काळी व जाड रात्री पसरली; आणि तिथे, धुक्यासारखी उषा हळूहळू आली.
अलक्ष्यताम् उपाजग्मुस् तारा नभसि भासुराः । प्रभातपवनेनेव हृताः कुङ्कुमवृष्टयः
आकाशातील तेजस्वी तारे जणू प्रातःकाळच्या वाऱ्याने उडवलेल्या केशराच्या सरींसारखे अदृश्य झाले.
दृश्यताम् आजगामार्कप्रभोन्मीलितलोचना । विवेकवृत्तिर् महतां मनसीव नवोद्गता
सूर्याच्या प्रकाशाने डोळे उघडलेल्या उषेचे दर्शन झाले, जणू महान लोकांच्या मनात नवे विवेक जागा झाला.
सभां पुनर् उपाजग्मुर् नभश्चरमहीचराः । ह्यस्तनेन क्रमेणैव कृतप्रातस्तनक्रमाः
आकाशात फिरणारे आणि पृथ्वीवर चालणारे सर्वजण पुन्हा एकदा, काल सकाळी ज्या क्रमाने आले होते त्याच क्रमाने, आपली सकाळची कामे उरकून सभेत आले.
सा पूर्वसन्निवेशेन विवेश विपुला सभा । बभूवास्पन्दिताकारा वातमुक्तेव पद्मिनी
ती मोठी सभा पूर्वीप्रमाणेच मांडली गेली होती; ती अगदी स्थिर दिसत होती, जणू वाऱ्याच्या तोंडाशी असलेले कमळ.
अथ प्रसङ्गम् आसाद्य रामो मधुरया गिरा । उवाच मुनिशार्दूलं वसिष्ठं वदतां वरम्
मग रामाने विषयाला हात घालत, गोड शब्दांनी, ऋषींच्या सिंहासारख्या आणि बोलणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या वसिष्ठांना विचारले.
भगवन् मनसो रूपं कीदृशं वद मे स्फुटम् । यस्मात् तेनेयम् अखिला तन्यते दोषमञ्जरी
भगवन्, मनाचे स्वरूप नेमके कसे आहे ते मला स्पष्टपणे सांगा, कारण त्याच्यापासूनच हे सगळे दोषांचे गुच्छ निर्माण होतात.
रामास्य मनसो रूपं न किञ्चिद् अपि दृश्यते । नाममात्राद् ऋते व्योम्नो यथा शून्यजडाकृतेः
राम, मनाचं खरं रूप कुठेच दिसत नाही; त्याचं फक्त नाव आहे, जसं आकाशाचं रिकामं, जड रूप असतं.
न बाह्ये नापि हृदये सद्रूपं विद्यते मनः । सर्वत्रैव स्थितं चैतद् विद्धि राम यथा नभः
मनाला बाहेर किंवा हृदयात कुठेही खरं रूप नाही; हे सर्वत्र पसरलेलं आहे, राम, जसं आकाश सर्वत्र असतं.
इदम् अस्यासद् उत्पन्नं मृगतृष्णाम्बुसन्निभम् । रूपं तु शृणु सङ्क्षेपाद् द्वितीयेन्दुभ्रमोपमम्
मनाचं हे रूप खोट्या गोष्टीतून निर्माण झालं आहे, ते मृगजळाच्या पाण्यासारखं आहे; त्याचं खरं स्वरूप, जे दुसऱ्या चंद्राच्या भ्रांतीसारखं आहे, ते मी तुला थोडक्यात सांगतो.
साधो यद् एतद् अर्थस्य प्रतिभानं प्रथां गतम् । सतो वाप्य् असतो वापि तन् मनो विद्धि नेतरत्
सज्जना, अर्थाची जी काही कल्पना किंवा जशी काही जाणीव होते, ती खरी असो वा खोटी, तीच मन आहे असं समज, दुसरं काही नाही.
यद् अर्थप्रतिभानं तन् मन इत्य् अभिधीयते । अन्यन् न किञ्चिद् अप्य् अस्ति मनो नाम कदाचन
ज्या वस्तूचं भासणं होतं, त्यालाच मन म्हणतात. मन असं वेगळं काहीच कधीच नाही.
सङ्कल्पनं मनो विद्धि सङ्कल्पात् तन् न भिद्यते । यथा द्रवत्वात् सलिलं तथा स्पन्दो यथानिलात्
कल्पना म्हणजेच मन असं समज. कल्पनेपासून मन वेगळं नाही, जसं पाण्याचं ओलसरपण पाण्यापासून वेगळं नसतं, किंवा वाऱ्याची हालचाल वाऱ्यापासून वेगळी नसते.