भाविन्या क्षणविध्वंसधियानुत्फुल्लरूपया । असत्यप्रत्ययतया युक्तं गर्भनिषण्णया
ज्या मनाला क्षणात नष्ट व्हायचं आहे, जे अजून पूर्ण उमललेलं नाही, आणि जे खोट्या कल्पनांमध्ये गुंतलेलं आहे, ते गर्भात असण्याच्या अवस्थेशी जोडलेलं असतं.
जाग्रद् एवानुभूतं यद् असत्यं सत्यम् एव वा । म्लानम् आबिलबुद्धित्वात् स्वप्नम् आहुस् तम् उत्तमाः
जागेपणी जे काही अनुभवले जातं, ते खरं असो किंवा खोटं, जर बुद्धी गढूळ आणि थकलेली असेल, तर ज्ञानी लोक त्याला स्वप्न म्हणतात.
जाग्रत्स्वप्नानुभवयोर् अवश्यम्भाविनोḫ पुनः । कम् अप्य् अस्तमयẖ कालं यस् तम् आहुः सुषुप्तकम्
जागरण आणि स्वप्न या अनुभवांनंतर जे काही काळासाठी पूर्णपणे नाहीसं होतं, त्या अवस्थेला ते गाढ झोप म्हणतात.
बुद्धत्वाच् छान्तभेदं यद् अजाग्रत्स्वप्नम् अक्षयम् । असुषुप्तं स्थितं स्वच्छं तत् तुर्यम् इति कथ्यते
जिथे जागरूकता आहे, भेद शांत झाले आहेत, जे ना जागरण आहे ना स्वप्न, आणि जे कायमस्वरूपी, स्वच्छ आणि स्थिर आहे, त्याला चतुर्थ अवस्था असं म्हणतात.
यत् परामृष्टतत्त्वानाम् अपदार्थविभावनम् । अवस्थात्रयनिर्मुक्तं तत् तुरीयम् इति स्थितम्
ज्यांनी परमसत्य जाणले आहे, त्यांना ज्या अवस्थेत कोणत्याही वस्तूंची जाणीव राहत नाही आणि जी अवस्था जागृती, स्वप्न व सुषुप्ती या तिन्ही अवस्थांपासून मुक्त आहे, तीच 'चौथी' अवस्था म्हणून ओळखली जाते.
एतद्दशात्रयं पूर्वं सर्वेणैवानुभूयते । जीवन्मुक्ताद् ऋते त्व् एषा तुर्यावस्था न लभ्यते
ही तीनही अवस्था सर्वांना आधी अनुभवायला येतात; पण ज्यांना देहात असूनही मुक्ती मिळाली आहे त्यांच्याशिवाय इतर कुणालाही ही चौथी अवस्था मिळत नाही.
सम्यग्ज्ञानवतैवान्तर् अवस्थात्रितयक्षये । चिदाकाशात्मनाच्छेन तुर्यावस्थानुभूयते
ज्यांच्याकडे खरी ज्ञानदृष्टी आहे आणि ज्यांच्यात या तिन्ही अवस्था संपल्या आहेत, त्यांना अंतःकरणातील शुद्ध चैतन्यरूप अवस्थेतच ही चौथी अवस्था अनुभवता येते.
विदेहमुक्तैर् यावस्था तुर्यातीतानुभूयते । तुर्यस्थितिचिराभ्यासैर् न वाग्गोचरम् एति सा
ज्यांना देह सोडूनही मुक्ती मिळाली आहे, ते ज्या अवस्थेचा अनुभव घेतात ती चौथ्या अवस्थेपलीकडची असते; आणि चौथ्या अवस्थेचा कितीही दीर्घ सराव केला तरी ती अवस्था शब्दांनी सांगता येत नाही.
न जीवन्मुक्तविषया तुर्यातीतदशा यतः । ततो ऽस्याẖ कथनं नास्ति ब्रह्मत्वाद् इतरत् क्वचित्
जिवंतपणी मुक्त झालेल्यांना तुरीयातीत अवस्था लागू पडत नाही; म्हणून तिचे वर्णन कुठेही नाही, कारण ती शुद्ध ब्रह्म आहे आणि दुसरे काहीच नाही.
न स्वप्नसुप्तताजाग्रत्कारणं कार्यकोविद । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तानां परम् एव हि तिष्ठति
जागरण, स्वप्न किंवा सुषुप्ती यांना कोणतेही कारण नाही, हे जाणकारा; कारण जागरण, स्वप्न आणि सुषुप्ती यांच्यापलीकडे फक्त परब्रह्मच आहे.
जाग्रत् स्वप्नत्वम् आयाति बुद्धिश्यामलतावशात् । स्वप्नश् च जाग्रद् भवति बुद्धिनिर्मलतोदयात्
बुद्धी मळवट झाल्यामुळे जागरण स्वप्नात बदलते; आणि बुद्धी निर्मळ व स्वच्छ झाली की स्वप्न जागरणात बदलते.
घनमोहतया जाग्रद् अपि याति सुषुप्तताम् । स्वप्नश् चापि तथैवैष स्वभावो राम संसृतेः
घन मोहामुळे जागरणदेखील सुषुप्ती होते; आणि स्वप्नही तसेच होते—हेच संसाराचे स्वभाव आहे, हे राम.
निद्रालोर् अप्य् अनिद्रालो राघवैतद् दशात्रयम् । भवत्य् आ तुर्यसम्प्राप्तेẖ क्रमान् नो तुल्यकालतः
राघव, झोप, जागरण आणि मध्ये असणारी अवस्था — ही तिन्ही अवस्था एकामागून एक येतात, चौथ्या अवस्थेपर्यंत. या सगळ्या एकाच वेळी कधीच येत नाहीत.
तुर्यावस्थस्य चाभ्यासाद् अवस्थात्रितयं शनैः । शाम्यति प्रौढरूपायां शरदीव घनभ्रमः
चौथ्या अवस्थेचा सराव केल्यावर, आधीच्या तिन्ही अवस्था हळूहळू शांत होतात, जसं शरद ऋतूत आकाशातील ढगांची माया नाहीशी होते.
तुर्यावस्थास्थितो भूयो नावस्थात्रयम् एति हि । जीवन्न् अपि चिरं भृष्टं बीजम् अङ्कुरताम् इव
जो चौथ्या अवस्थेत स्थिर राहतो, तो पुन्हा त्या तिन्ही अवस्थांकडे जात नाही; जरी तो कितीही काळ जगला, तरी जळलेल्या बीजासारखा, त्या अवस्था त्याच्यात पुन्हा उगवत नाहीत.
भासुराकारम् अस्कन्धस्तम्भशाखादलादिकम् । छायावृक्षं जगद् वेत्ति चतुर्थीं भूमिकाम् इतः
तो जगातील तेजस्वी रूपं, खोड, फांद्या, पानं आणि बाकी सर्व काही, सावलीच्या झाडासारखं पाहतो — आणि त्यामुळे त्याला चौथी अवस्था समजते.
अर्थशून्यसमारम्भं दृश्यमानम् असन्मयम् । बालेनेव कृतं पङ्काज् ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्ञानी माणूस या तिन्ही जगाला जणू काही ते खरं आहे असं दिसतं, पण त्यात काही अर्थ किंवा वस्तुस्थिती नाही, अगदी एखाद्या मुलाने केलेल्या चिखलाच्या खेळासारखं तो पाहतो.
नानेवैताम् अनानात्तां तरङ्गरचनाम् इव । निर्वासनां स्पन्दमयीं ज्ञḫ पश्यति जगत्स्थितिम्
या जगाच्या अस्तित्वात काही वेगळेपण नाही असं ज्ञानी पाहतो, जसं लाटांची रचना असते, तशीच ती केवळ हालचालींनी भरलेली आणि सर्व वासनांपासून मोकळी असते.
अदृष्टम् इतराचारं श्रुतं दूरे क्षणक्षयम् । अज्ञो देशम् इवापूर्वं तज्ज्ञस् सर्वं प्रपश्यति
जे दिसत नाही, जे इतरांनी केलेलं नाही, जे फक्त ऐकलं आहे किंवा क्षणभर टिकतं, ते सगळं अज्ञानी माणसाला अपरिचित प्रदेशासारखं वाटतं, पण ज्ञानी ते सर्व स्पष्टपणे पाहतो.
अजिह्वस्वप्नकथनं भावनानुभवोपमम् । भ्रमाभ्रमात्रं विभ्रान्तं ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्ञानी माणूस या तिन्ही जगाला असं पाहतो की जणू काही जीभ नसलेल्या माणसाने स्वप्नात काहीतरी बोलावं, जसं कल्पनेतलं अनुभवणं असतं, तसं हे सगळं भ्रम आणि सत्य यांच्या गोंधळासारखं वाटतं.
नीहारसदृशं दूराद् दृश्यमानबृहद्वपुः । नकिञ्चिन् निपुणालोके ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्ञानी माणूस तीनही जगं दूरून धुक्यासारखी मोठी वाटतात, पण जेव्हा तो बारकाईने पाहतो, तेव्हा त्याला काहीच दिसत नाही.
शरदभ्रसमं स्फारम् आमृष्टं सन् नकिञ्चन । नकार्यकारि शून्यात्म ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्ञानी माणूस तीनही जगं शरद ऋतूच्या ढगांसारखी दाट वाटतात, पण जरा स्पर्श केला की काहीच राहत नाही—न काही घडतं, मूळात रिकामंच असतं.
परामर्शासहानेकरागनिर्मितमण्डलम् । बर्हिबर्हसमाकारं ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
अनेक आसक्तींपासून तयार झालेलं, पण धरता न येणारं आणि मोराच्या पिसासारखं सुंदर असं वर्तुळ ज्ञानी माणसाला तीनही जगं दिसतात.
अविद्यमानं भ्रमदं प्रेक्षितं प्रशमं गतम् । त्रस्तबालकयक्षाभं ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
ज्ञानी माणसाला तीनही जगं अस्तित्वात नसलेली, भ्रम निर्माण करणारी, पाहिल्यावर शांत झालेली आणि घाबरलेल्या लहान मुलाला जसा यक्ष दिसतो तशी वाटतात.
विस्तीर्णम् अप्य् अनाक्रान्तदेशं पश्यति सर्गकम् । आख्यायिकारम्भम् इव चतुर्थीं भूमिकाम् इतः
तो या सृष्टीकडे मोठ्या पण कुणीही न व्यापलेल्या प्रदेशासारखे पाहतो, जणू एखाद्या गोष्टीच्या चौथ्या अंकासारखे — सुरुवात तर झाली आहे, पण अजून पूर्णपणे घडलेले नाही.
अस्पृष्टदेशकालांशम् असत्यम् इव सत्यवत् । महारवं मौनमयं महारम्भम् अपक्रियम्
तो या जगाकडे अवकाश, काळ किंवा विभाग यांना न स्पर्शलेले, खरे नसतानाही खरे वाटणारे, मोठ्या गजरासारखे पण शांततेने भरलेले, मोठ्या प्रयत्नासारखे पण प्रत्यक्षात काहीच न घडलेले असे पाहतो.
स्थूलं कर्मेन्द्रियालभ्यं जगत् पश्यत्य् असद्वपुः । सङ्कल्पसैन्यसङ्काशं चतुर्थीं भूमिकाम् इतः
तो हे जग स्थूल, कर्मेंद्रियांना जाणवणारे, पण प्रत्यक्षात अस्तित्व नसलेले, विचारांच्या सैन्यासारखे आणि चौथ्या अवस्थेसारखे पाहतो.
चित्तभित्तिगतं भावि चित्रतन्त्रम् इव स्थितम् । पश्यत्य् असर्गकं सर्वं चतुर्थीं भूमिकाम् इतः
तो सर्व जग जणू मनाच्या भिंतीवर रंगवलेले सुंदर चित्र आहे असे पाहतो, ज्यात खरी सृष्टीच नाही, आणि ते सर्व चौथ्या अवस्थेसारखे आहे असे जाणवते.
इन्द्रजालजलादर्शप्रतिबिम्बम् इवास्थितम् । सर्गं सदानुभवति चतुर्थीं भूमिकाम् इतः
तो नेहमीच चौथ्या अवस्थेत असतो, आणि जग त्याला जणू काही मृगजळात उमटलेल्या प्रतिबिंबासारखं, माया निर्माण करते तसं भासतं.
द्रव्यभावक्रियेहानाम् अज्ञत्वान् मूकतां गतः । दुर्देशम् इव विक्रीतो ज्ञḫ पश्यति जगत्त्रयम्
द्रव्य, अस्तित्व आणि कृती यांचं खरं स्वरूप न कळल्यामुळे तो मुकाच होतो; जणू काही परदेशात विकला गेलेला माणूस जसा असतो, तसा तो ज्ञानी हे तिन्ही जग फक्त पाहतो.