घनवासनयोच्छूने मोहे घनतरात्मनि । मुहूर्त एव कल्पत्वं दुẖखित्वाद् अनुमीयते
ज्या वेळी मनात खोलवर रुजलेल्या वासनांमुळे भ्रम निर्माण होतो, तेव्हा त्या अजून खोल आत्म्यात एक क्षणभरच काळ आणि दुःख यांची जाणीव होते.
यथा ब्रह्मणि ब्रह्मत्वं तथैवैतास् तदात्मिकाः । नामशब्दार्थरहितास् संस्थितास् स्वानुभूतयः
जसं ब्रह्मामध्ये ब्रह्माचं स्वरूप आहे, तसंच या अनुभूतीही त्यांच्या स्वतःच्या स्वरूपातच स्थिर आहेत; त्यांना नाव, शब्द किंवा अर्थ नाही, फक्त स्वतःची अनुभूती आहे.
वासना दीर्घदुẖखाय प्रेक्षिता सा न विद्यते । नाहम् इत्य् एव संवित्त्या स्वयत्नेन विलीयते
जीवनात दीर्घकाळ दुःख देणारी वृत्ती जेव्हा नीट पाहिली जाते, तेव्हा ती प्रत्यक्षात नसतेच; 'हे मी नाही' अशी जाणीव ठेवून, स्वतःच्या प्रयत्नाने ती नष्ट करता येते.
अहन्तानुभवो दुẖखम् अनहन्तोदयस् सुखम् । दृषद्धृदयताभावाद् अलम् एतद् उदेति ते
अहंकाराचा अनुभव म्हणजे दुःख, आणि अहंकार नसण्याची जाणीव म्हणजे सुख. तुझ्या मनात कठोरपणा नाही म्हणून हे सहजपणे तुझ्यात प्रकट होते.
परमं मौनम् आश्रित्य यथास्थितम् अवस्थितः । अखण्डम् एतद् आप्नोति नरो निर्विघ्नम् उत्तमम्
परम शांततेला स्वीकारून, जसा आहेस तसाच राहिलास, तर मनुष्याला अखंड, सर्वोच्च आणि कोणत्याही अडथळ्यांशिवाय मिळणारी अवस्था प्राप्त होते.
ब्रह्माभिधानास्ति शिलातिविस्तृता तस्यां त्रिलोकीचिरसालभञ्जिका । स्थिता भवाभावरयादिकात्मिका चित्तान्विताचित्तककाष्ठमौनिनी
'ब्रह्म' नावाचा एक विशाल, विस्तीर्ण प्रदेश आहे, जणू काही मोठ्या दगडासारखा. त्यात तीनही लोकं दीर्घकाळ प्रकट न होता राहतात; तिथे अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांचे स्वरूप, मनाशी जोडलेली आणि मनरहित अशी शांत अवस्था स्थिर असते.
अहन्ताबीजसङ्कल्पमात्रम् एवम् इदं मुने । अविद्यमानम् एवाति विद्यमानम् इव स्थितम्
मुनिवर, हे सगळं फक्त अहंकाराच्या बीजासारखा एक विचार आहे. खरंतर ते अस्तित्वात नाहीच, पण जणू काही आहे असं भासतं.
एवं चेत् तद् वद ब्रह्मंल् लोके शास्त्रे श्रुतौ स्मृतौ । देहḫ पिण्डादिनोदेति मृतस्येति किम् उच्यते
जर असंच असेल तर, ब्रह्मन्, जगात, शास्त्रात, वेदांत आणि स्मृतीत, शरीर वगैरे कसं निर्माण होतं आणि मृत व्यक्तीबद्दल काय सांगितलं जातं, ते मला सांग.
यथा ब्रह्म तथैवास्ति सर्गो ऽयं नियमान्वितः । अतदन्यस् तदन्यत्वं सर्गताप्रत्ययाद् गतः
जसं ब्रह्म अस्तित्वात आहे, तसंच हा सृष्टीचाही नियमबद्धपणे अस्तित्व आहे. त्यापेक्षा वेगळं काही असेल तर ते वेगळेपण मानलं जातं, पण सृष्टीचं खरं स्वरूप उमगलं की ते वेगळेपणही नाहीसं होतं.
अत्र सर्गादिशब्दार्थो भूतादीन्य् उपसंस्थितः । भूतत्वं विद्धि भूतानाम् अहन्तामननात्मकम्
इथे 'सृष्टी' वगैरे शब्दांचा अर्थ म्हणजे पंचमहाभूतं आणि त्यासारख्या गोष्टी. या भूतांचं खरं स्वरूप म्हणजे अहंकार आणि विचार यांचं एकत्रित रूप आहे, असं समज.
रागद्वेषात्मिका चैषा कलना नेतरात्मिका । इदम् एवम् इदं नैवम् इत्य् एकात्मस्वरूपिणी
ही कल्पना म्हणजेच आकर्षण आणि द्वेष यांचा मिळून बनलेला भाग आहे; हिला वेगळं असं काही स्वरूप नाही. 'हे असं आहे, हे असं नाही' असं समजणं, हेच तिचं एकमेव स्वरूप आहे.
सोदिता सर्गशब्दार्थकलना मानमानिनी । ब्रह्मादिनादिपुरुषरूपेणाहन्त्वरूपिणी
हीच कल्पना 'सृष्टी' असं नाव घेत असते, आणि स्वतःच्या मोजमापावर अभिमान बाळगते. ब्रह्मा वगैरे आदिपुरुषांच्या रूपात 'मीपणा' घेऊन ती प्रकट होते.
इदं कार्यम् इदं नेति नियमेन विना च सा । न भवत्य् आत्मनैतावन्मात्ररूपैकजीविता
'हे करावं, हे करू नये' असं ठराविक नियमांशिवाय ती ठरवत असते; पण आत्म्यापासून वेगळी अशी तिची काहीच सत्ता नाही, कारण तिचं खरं जीवन हे आत्म्याच्याच या स्वरूपात आहे.
ब्रह्मादितां गतायास् तु तस्यास् तवममात्मिकाम् । न भवत्य् अन्यता तस्मात् स्वभावात् परमात्मनः
ती कल्पना जेव्हा ब्रह्मा वगैरे अवस्थेला पोहोचते, तेव्हा तिचं स्वतःच्या मूळ स्वरूपाशिवाय दुसरं काहीही अस्तित्व राहत नाही; कारण तोच परमात्म्याचा स्वभाव आहे.
तेन ब्रह्मादिताम् एत्य स्वरूपस्थैव तिष्ठति । नोपशाम्यति नोदेति निरिच्छत्वात् परात्मिका
म्हणून ती ब्रह्मादी अवस्थेला पोहोचून, आपल्या मूळ स्वरूपातच स्थिर राहते; ती ना लय पावते, ना उत्पन्न होते, कारण ती परात्म्याच्या स्वरूपाची असून, तिला काही इच्छा नसते.
भावाभावौ समाव् अस्या निष्कलङ्कात्मकस्थितेः । तेनैषास्ते समं वेत्ति नाभावं भवनं न च
तिच्यासाठी अस्तित्व आणि अनस्तित्व हे दोन्ही सारखेच आहेत, कारण ती निर्मळ अवस्थेत वास करते; म्हणून ती कायम एकसारखी राहते, तिला ना अस्तित्वाची जाणीव असते, ना अनस्तित्वाची.
यदोत्पन्नैव सा संविद् ब्रह्मादिकलनामयी । आत्मन्य् एव निरिच्छास्ते शान्तानुत्पन्नसन्निभम्
जेव्हा ती ब्रह्मादी कल्पनांनी बनलेली जाणीव उत्पन्न होते, तेव्हा ती फक्त आत्म्यातच राहते, इच्छारहित, शांत, जणू काही ती कधीच उत्पन्न झाली नाही.
तद् एवम् अखिलं शान्तं व्योमेवानन्तकं स्थितम् । कम् अप्य् अकलितं कालं नास्माभिस् तद् विचार्यते
म्हणून सर्व काही शांत आहे, अनंत आकाशासारखे स्थिर आहे; असा कोणताही अमाप काळ आम्ही विचारात घेत नाही.
यदा तु सा मनस्सत्ता प्रसरन्ती स्वभावतः । आस्ते तदा तदाकारस् सर्ग इत्य् एव तिष्ठति
जेव्हा ती मनाची मूळ स्थिती आपोआप विस्तारते, तेव्हा तीच सृष्टीच्या रूपात राहते.
प्रसरन्त्या यथा नद्यास् स्वावर्तादिस्वरूपकम् । तथा सङ्कल्पसत्ताया जगदाद्यात्मकं वपुः
जशी नदी पसरली की तिच्यात भोवरे, वळणे अशी रूपे येतात, तशीच कल्पनेची मूळ स्थिती जग आणि त्याच्या सुरुवातीच्या रूपात प्रकट होते.
स्थितायास् सर्गसंवित्तेर् इदम् इत्थम् इदं त्व् इति । इति संस्थानरचनाद् ऋते सत्ता न विद्यते
सृष्टीची जाणीव 'हे असं आहे, ते तसं आहे' अशी ठाम झाली की, या रचनेशिवाय अस्तित्व वेगळं दिसत नाही.
विरिञ्चतादिसम्पन्ना यदात्मन्य् एव शाम्यति । इदम् इत्थम् इदं चेति तदा न भवति क्रमः
ब्रह्मा आणि इतरांची स्थिती मिळून ती जाणीव स्वतःतच शांत झाली की, 'हे असं आहे, ते तसं आहे' असा क्रम उरत नाही.
शान्तं सर्वगतं शून्यम् आस्ते ब्रह्मैव केवलम् । वारीवावर्तवत् सत्यं तद् अस्माभिर् न चर्च्यते
जेव्हा सर्वत्र शांतता असते, सर्वव्यापी आणि रिक्तपण असते, तेव्हा फक्त ब्रह्मच उरते; जसे पाण्यात वावटळ नसते, तसं ते सत्य असतं, आणि अशा अवस्थेची आपण चर्चा करत नाही.
यदा त्व् आशु न निर्वाति स्वात्मसत्तात्मकं तदा । इदं कार्यम् इदं नेति सर्गदृष्ट्या प्रसर्पति
पण जेव्हा स्वतःचं खरं अस्तित्व लगेच नाहीसं होत नाही, तेव्हा सृष्टीच्या दृष्टीने 'हे परिणाम आहे, हे नाही' अशा कल्पना पसरायला लागतात.
यत् कल्पनाविसरणं तत् सर्ग इति दृश्यते । विसारी चक्रकव्यूहस् तैलबिन्दुर् इवाम्भसि
कल्पनेचं जे विस्तार होतं, त्यालाच सृष्टी म्हणतात—जसं एखाद्या चक्राचा पसारा किंवा पाण्यात तेलाचा थेंब पसरतो, तसं.
यद् एव सर्गसंस्थानं सर्गसत्ताकरं परम् । तद् एवेत्थम् इदं त्व् इत्थम् इदम् अत्यर्थजृम्भणम्
सृष्टीचं जे स्वरूप आहे, तेच सृष्टीच्या अस्तित्वाचं खरं मूळ आहे; 'हे असं आहे, ते तसं आहे' अशा कल्पना फार मोठ्या प्रमाणात वाढत जातात, हेच खरं.
इदम् इत्थम् इदं चेत्थम् इत्य् आस्ते यदि नेह तत् । कथम् ऊर्ध्वं भवेद् ऊर्ध्वम् अधश् चाधẖ कथं भवेत्
हे असं आहे, ते तसं आहे, पण इथे तसं नाही, असं जर असेल तर वर-खाली असं काही कसं असू शकतं? वर किंवा खाली असं वेगळेपण कसं निर्माण होईल?
प्रतिभात्मनि सम्पन्ने सन्निवेशे जगत्स्थितेः । ब्रह्मादिरूपमननं मरुमार्गवृथाम्भसि
मनाची खरी जाणीव जागी झाली की, या जगाच्या रचनेबद्दल ब्रह्मादिकांच्या रूपांचा विचार करणं म्हणजे वाळवंटात पाणी शोधण्यासारखं व्यर्थ ठरतं.
शब्दस्पर्शादयस् तस्यास् स्व एवावयवास् ततः । सङ्कल्पात्मान एवाशु सरूपालोकवेदनैः
ध्वनी, स्पर्श आणि इतर सर्व त्याचेच भाग आहेत; म्हणून मनाने जे रूप पाहिलं जातं, ते लगेचच त्याच्यासारखं अनुभवायला येतं.
परस्परं विवर्तन्ते पयांसीव द्रवौजसः । अर्थस् सत्ताम् उपादत्ते शब्दो ऽर्थम् अनुधावति
हे सगळे एकमेकांत बदलतात, जसं पाणी दुसऱ्या द्रवात मिसळतं; अर्थाला अस्तित्व मिळतं आणि शब्द नेहमी अर्थामागे धावतो.