भगवन् भूमिकामध्यमरणोक्तिप्रसङ्गतः । एतद् उक्तं त्वया सारम् इदानीं तद् उदाहर
भगवंत, तुम्ही मृत्यूच्या मधल्या अवस्थेच्या संदर्भात जे सांगितलं, त्यातला गाभा आता स्पष्ट केला आहे. कृपया त्याचं एखादं उदाहरण द्या.
परलोकगतो योगी शुभसङ्कल्पसंसृतौ । भोगान् सुरपुरे भुक्त्वा भूयो भवति कीदृशः
योगी जेव्हा पलीकडच्या जगात जातो आणि शुभ संकल्पांत गुंततो, तेव्हा देवांच्या नगरीत सुख उपभोगून, पुन्हा तो कसा होतो?
ततस् सुकृतसम्भारे दुष्कृते च पुराकृते । भोगक्षये परिक्षीणे जायन्ते योगिनो भुवि
मग जेव्हा पूर्वीच्या चांगल्या आणि वाईट कर्मांचा साठा आणि भोग संपतो, तेव्हा योगी या पृथ्वीवर जन्म घेतात.
शुचीनां श्रीमतां गेहे गुप्ते गुणवतां सताम् । असतां नैव पश्यन्ति पैशुन्याभिमुखं मुखम्
ते शुद्ध, श्रीमंत, गुणी आणि सज्जनांच्या घरात जन्म घेतात; वाईट, निंदा करणाऱ्यांच्या संगतीत त्यांना कधीच जावे लागत नाही.
तत्र प्राग्वासनाभ्यस्तं योगभूमिक्रमं बुधाः । स्पृष्ट्वा परिपतन्त्य् उच्चैर् उत्तरं भूमिकाक्रमम्
तेथे, मागील जन्मातील योगाभ्यासामुळे, ज्ञानी लोक सहजपणे आणि जलदपणे योगाच्या पुढील पायऱ्यांवर पोहोचतात.
तत्रोद्वेगमदग्लानिमोहमात्सर्यविभ्रमैः । दूरोज्झिताḫ प्रतिष्ठन्ते समं सोम्या इवेन्दवः
तेथे, अस्वस्थता, अहंकार, थकवा, भ्रम, मत्सर आणि गोंधळ दूर करून, ते चंद्रासारखे शांत आणि सौम्य राहतात.
असंसक्तधियो धीरा धन्या धवलबुद्धयः । भवन्ति भवभारस्थास् तृतीयां भूमिकाम् इताः
ज्यांच्या मनाला काहीच आसक्ती नाही, जे धीर आहेत, भाग्यवान आहेत आणि ज्यांची बुद्धी निर्मळ आहे, असे लोक या जन्माच्या ओझ्याखाली ठामपणे उभे राहतात, कारण ते तिसऱ्या अवस्थेला पोहोचलेले असतात.
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तांशतुर्यतुर्यातिगाभिधा । सप्तप्रकारा ब्रह्मात्मसत्तेयं पारमात्मिकी
जागरण, स्वप्न, सुषुप्ती, चतुर्थ आणि त्याहूनही पुढची जी अवस्था म्हणतात, अशा सात प्रकारांनी आत्म्याची जी सर्वोच्च अवस्था आहे, तीच परब्रह्माशी संबंधित असते.
भूमिकात्रितयं ह्य् एतद् राम जाग्रद् इति स्थितम् । तच् च ब्राह्मम् अवस्थानम् अन्यासम्भवसम्भृतम्
हे राम, या तीन अवस्थांना जागरण असेच मानले जाते; आणि तीच खरी ब्रह्मस्थिती आहे, जी दुसऱ्या कुणालाही सहज मिळत नाही.
भूमिकात्रितये योगी सर्वं जाग्रद् इदं स्फुटम् । परिपश्यति संसारं पृथक्कार्यशताकुलम्
या तीन अवस्थांमध्ये योगी सर्व जगाला जागृत अवस्थेसारखे स्पष्टपणे पाहतो आणि संसारातील असंख्य वेगवेगळ्या कृतींचा वेध घेतो.
घटादिता घटांशादौ पटांशादौ पटादिता । वटांशादौ वटादित्वम् अवस्थात्रयसंस्थितौ
जसा मडके त्याच्या तुकड्यांमध्ये असतो, कापड धाग्यांमध्ये असतं, आणि वडाच्या झाडाचा भाग वडाच्या झाडातच असतो, तसंच या तिन्ही अवस्थांमध्ये त्याचं खरं स्वरूप असतं.
यथावद् भेदबुद्ध्येदं जगज् जाग्रति दृश्यते । उदेति योगयुक्तानाम् अत्र केवलम् आर्यता
ज्यांच्या मनात भेदभावाची वृत्ती आहे, त्यांना जागेपणी हे जग वेगळं-वेगळं दिसतं; पण जे योगात स्थिर आहेत, त्यांच्यात फक्त उत्तम वागणूकच प्रकट होते.
अपरामृष्टतत्त्वस्य यत् पदार्थैकभावनम् । अम्लानं तद् भवेज् जाग्रद् असद् अस्तु सद् अस्तु वा
ज्याला सत्याचं ज्ञान झालेलं नाही, त्याला जागेपणी वस्तू खर्या असोत किंवा खोट्या, त्या वस्तूंची खरीपणाची भावना तशीच राहते.
कर्तव्यम् आचरन् कार्यम् अकर्तव्यम् अनाचरन् । तिष्ठति प्रकृताचारो यस् स आर्य इति स्मृतः
जो माणूस करायचं ते करतो, नको ते टाळतो आणि नैसर्गिकपणे वागतो, त्यालाच 'आर्य' असं म्हटलं जातं.
यथाचारं यथाशास्त्रं यथाचित्तं यथास्थितम् । व्यवहारम् उपादत्ते यस् स आर्य इति स्मृतः
जो मनुष्य योग्य वर्तन करतो, शास्त्रानुसार वागतो, आपल्या मनानुसार आणि परिस्थितीनुसार वागत असतो, तोच खरा सज्जन समजला जातो.
प्राप्तं कर्मेन्द्रियैर् याति नाप्राप्तम् अभिवाञ्छति । हर्षामर्षमदोन्मुक्तो यस् स आर्य इति स्मृतः
जो आपल्या कृत्यांनी मिळालेलं स्वीकारतो, न मिळालेल्याची इच्छा करत नाही, आणि ज्याच्या मनात आनंद, राग किंवा गर्व राहत नाही, तोच खरा सज्जन समजला जातो.
प्रथमायाम् अङ्कुरितं भूमौ विकसितं ततः । फलीभूतं तृतीयायाम् आर्यत्वं योगिनो भवेत्
पहिल्या अवस्थेत सज्जनतेचे बीज रुजते, नंतर ते जमिनीवर फुलते, आणि तिसऱ्या अवस्थेत फळते—अशा प्रकारे सज्जनता योग्यांमध्ये विकसित होते.
आर्यतायां मृतो योगी शुभसङ्कल्पसम्भृतान् । भोगान् भुक्त्वा कल्पितांश् च योगवाञ् जायते पुनः
जो योगी सज्जनतेमध्ये स्थिर राहून मरण पावतो, तो शुभ आणि कल्पित सुखांचा अनुभव घेऊन, पुन्हा योगाने युक्त जन्म घेतो.
आदेहं भावितं यत् स्यात् तद् देहान्ते ऽनुभूयते । तन् मुहूर्ते युगावस्था किं जीवेनानुभूयते
जगात ज्या गोष्टी मनात रुजविल्या जातात, त्या देहाच्या शेवटी अनुभवायला येतात. त्या एका क्षणात जणू एक अख्खं युगच अनुभवायला येतं; मग खऱ्या अर्थाने जीवाला काय जाणवतं?
यद् इदं दृश्यते किञ्चिज् जगत् स्थावरजङ्गमम् । कालत्रयविभागस्थम् आद्यन्तपरिवर्जितम्
इथे जे काही दिसतं—हे सगळं जग, स्थिर असो वा चल—ते तिन्ही काळांच्या विभागात आहे, पण त्याला सुरुवात किंवा शेवट नाही.
तद् ब्रह्मतिलतैलत्वं विद्धि ब्रह्मविदां वर । यथा तिले स्थितं तैलं तथेदं ब्रह्मणि स्थितम्
ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ असलेल्या तू जाण, जसं तीळामध्ये तेल असतं, तसंच हे सर्व ब्रह्मामध्येच आहे.
मरणं जीवितं चेष्टा जाड्यचित्त्वे सुखासुखे । इतीदं ब्रह्मणि ब्रह्म तिले तैलम् इव स्थितम्
मरण, जीवन, कृती, जडपणा, चेतना, सुख-दुःख—हे सगळं ब्रह्मामध्येच आहे, जसं तीळामध्ये तेल असतं.
माया जीवो मनश् चित्तम् ईहानीहा गतिर् जगत् । इतीदं ब्रह्मणि बृहत् तिले तैलम् इव स्थितम्
माया, जीव, मन, चित्त, इच्छा-निवृत्ती, हालचाल आणि हे संपूर्ण जग—हे सर्व ब्रह्मामध्येच आहे, जसं तीळामध्ये तेल असतं.
तिलो ऽन्तस्संस्थितं तैलं यथानुभवति स्वयम् । तथानुभवति ब्रह्म स्वस्मिन्न् एवान्तरे जगत्
जसं तीळामध्ये लपलेलं तेल आपोआप अनुभवता येतं, तसंच ब्रह्मा आपल्या आतल्या जगाला आपल्यातच अनुभवतो.
चेतत्य् अन्तस् तिलस् तैलं क्वचित् पूर्वं क्वचित् परम् । क्वचिद् अल्पं क्वचिद् भूरि म्लानं शुद्धं क्वचिद् यथा
तीळामध्ये तेल कधी लवकर, कधी उशिरा, कधी थोडं, कधी जास्त, कधी अशुद्ध, कधी शुद्ध अशा वेगवेगळ्या प्रकारे दिसतं.
चेतत्य् अन्तस् तथा ब्रह्म क्वचिज् जाड्यं क्वचिच् चितिम् । क्वचिच् चित्तादि शैलादि क्वचिद् आकाशतां क्वचित्
त्याचप्रमाणे, ब्रह्मा कधी जडपणा, कधी चेतना, कधी मन वगैरे, कधी पर्वत, तर कधी आकाशासारखं वाटतं.
क्वचिच् छून्यं क्वचित् स्पन्दं क्वचित् कालं क्वचिद् दिशम् । क्वचिच् छब्दं क्वचिच् छान्तं क्वचित् तनु क्वचिद् घनम्
कधी रिकामेपण असतं, कधी हालचाल, कधी काळ, कधी दिशा; कधी आवाज, कधी शांतता, कधी सूक्ष्मपणा, कधी जडपणा असतो.
तमस् तेजश् शुभं पापम् अहं त्वं तानि तत्र तत् । देशं तत्त्वम् अतत्त्वं प्राग् अद्य सत्त्वम् असद् बलम्
कधी अंधार, कधी प्रकाश, कधी शुभ, कधी अशुभ, 'मी', 'तू' — हे सगळं तिथे-तिथे आहे; जागा, सत्य, असत्य, आधी, आत्ता, अस्तित्व, नसणं, ताकद — हेही तिथेच आहेत.
एवम् एकम् अनानैव नानेवास्ते परं पदम् । दण्डचक्रलताकारैस् तरङ्गैर् अम्ब्व् इवाम्भसि
असं एकच सर्वोच्च स्थान, अनेक म्हणूनही नाही आणि एक नसल्यासारखंही नाही, जसं पाण्यात कधी काठी, कधी चाक, कधी वेल, कधी लाट दिसते, पण ते सगळं पाणीच असतं.
एवं सर्वात्मनि तते क्वचित् किञ्चित् प्रकाशते । अद्वितीयम् अनाद्यन्ते द्रवत्वम् इव वारिणि
अशा प्रकारे, सर्वत्र व्यापलेल्या आत्म्यात, कुठे-कुठे काहीतरी प्रकट होतं, जरी ते अद्वितीय, अनादि आणि अनंत असलं, तरी ते पाण्यातील ओलसरपणासारखं आहे.