यस्मै वा सर्गवेतालसमुत्थानं विरोचते । आत्मनाशाय सङ्कल्पाद् उत्थापयतु सो ऽङ्ग तम्
ज्याला या सृष्टीच्या आणि तिच्या माया-छायांच्या उत्पत्तीमध्ये आनंद वाटतो, त्याने स्वतःच्या विनाशासाठी, आपल्या इच्छेने ती कल्पना उभारावी, हे प्रिय.
दृश्यं निर्माय द्रष्टृत्वम् एत्यात्मानं निबध्य च । य इच्छति सुखं स स्वं विदधातु यथेप्सितम्
दृश्य जग निर्माण करून, पाहणारा म्हणून स्वतःला बांधून, जो सुखाची इच्छा करतो, त्याने आपलं जीवन आपल्या इच्छेनुसार घडवावं.
यथाभूतार्थकथने वयं नाम समुद्यताः । श्रुत्वा सत्यम् असत्यं तु गृह्णातु स्वेच्छया जनः
आम्ही खरी गोष्ट सांगण्याचा प्रयत्न करतो; लोकांनी ऐकून, सत्य किंवा असत्य जे वाटेल ते त्यांनी स्वीकारावं.
सर्गार्थी सर्गयुक्तीहो मोक्षार्थी मोक्षयुक्तिमान् । भवत्व् अत्र महाबाहो न नẖ कश्चिद् अपि ग्रहः
जो सृष्टी जाणू इच्छितो त्याने सृष्टीविषयी विचार करावा, आणि जो मुक्ती शोधतो त्याने मुक्तीच्या मार्गाचा विचार करावा; हे महाबाहो, इथे आम्ही कुणावरही काही लादत नाही.
सर्गाद् व्यावृत्तसंविद् यस् सबाह्याभ्यन्तरात्मनः । सर्गासत्तावबोधात्मा सो ऽमृतत्वाय कल्पते
ज्याची जाणीव सृष्टीपासून, बाह्य आणि अंतर्गत दोन्ही बाजूंनी, मागे वळली आहे आणि ज्याला सृष्टीचे अस्तित्व खोटे वाटते, तो अमरत्वासाठी पात्र होतो.
सर्गासत्ताप्रत्ययेन सर्गसंविन् निवर्तते । साहन्ता समनस्कारा शिष्यते यद् अनाम तत्
सृष्टीचे अस्तित्व खोटे आहे असा ठाम विश्वास आल्यावर सृष्टीची जाणीव आपोआप नाहीशी होते; मग फक्त 'मी'पण आणि मनासह एक नाव नसलेली अवस्था उरते.
सुविचारितम् अन्विष्टं यावत् सर्गो न विद्यते । साहन्तादिमनस्कारẖ किम् अन्यद् भ्रमकारणम्
जेव्हा खोल विचार करून आणि तपासून पाहिल्यावर सृष्टी अस्तित्वात नाही असं उमगतं, तेव्हा 'मी'पण आणि मन ह्यांशिवाय भ्रमाचं दुसरं कारण काय उरतं?
पातालम् आविशसि यासि नभो विलङ्घ्य दिङ्मण्डलं भ्रमसि चेत् तद् अनात्मतात्मा । भ्रान्तीतरो ऽहम् इति नास्ति न सर्गवर्गस् स्पन्देतरो ऽनिल इवाम्ब्वितरेव धारा
तू पाताळात गेला, आकाशात उडाला, किंवा दिशा-फेर धरली, हे सगळं आत्म्याचं नसलेलं, पण तसंच भासतं. भ्रमाशिवाय 'मी'पण नाही, सृष्टी नाही, आणि कुठलंच हालचाल नाही; जसं पाण्यात वारा हलत नाही.
कलनामात्रकार्यत्वाद् इमे मेर्वादयो ऽद्रयः । मृदवो लघवस् साक्षात् कौशेयनिकराद् अपि
म्हणून मेरू वगैरे पर्वत फक्त कल्पनेचे खेळ आहेत; प्रत्यक्षात ते रेशमाच्या गाठींपेक्षाही मऊ आणि हलके आहेत.
निस्स्पन्दपवनाकारशरीरा भूतजातयः । ब्रह्माद्या अपि विद्यन्ते पिशाचपटलादिवत्
सर्व भूतं आणि अगदी ब्रह्मादिकही, स्थिर वाऱ्यासारखी देह घेऊन अस्तित्वात आहेत—जसं भुतांच्या झुंडी असतात तसं.
अहोरात्रात्मनी तुच्छे प्रकाशतमसी तते । जन्तोḫ पवनदेहस्य च्छायाविहसने इव
दिवस-रात्रिच्या पलीकडे असलेल्या, प्रकाश आणि अंधार एकत्र असलेल्या त्या रिकाम्या आत्म्यात, श्वासाच्या देहात राहणारा जीव सावलीसारखा खेळतो.
अन्विष्यमाणम् अप्राप्यं जगत् स्फुरति खे परे । केशपिञ्छलवभ्रान्तिर् इवानिर्मलचक्षुषः
जे जग आकाशात दिसते, ते शोधले तरी मिळत नाही; जणू ज्याच्या डोळ्यांत स्वच्छता नाही, त्याला केसांचे झुपके भासावेत तसं.
सुरासुरास् स्फुरन्तीमे छिन्नवृक्षपिशाचवत् । परिपश्यन्ति संसारं दग्धदेहकजीववत्
हे देव आणि दैत्य, कापलेल्या झाडाभोवती भुतांसारखे चमकत राहतात; जणू जळलेल्या देहातून निघालेल्या जीवांसारखे, ते संसार पाहतात.
निश्श्वसन्ति च भस्त्रावद् विवर्तन्ते खधूमवत् । चिन्वन्त्य् अर्धप्रसुप्ताभं पश्यन्त्य् उद्भ्रान्तम् आबिलम्
ते धोंड्यांसारखे श्वास घेतात, आकाशातील धुरासारखे फिरतात, अर्धवट झोपेत असावं तसं काहीतरी शोधतात आणि सगळं अस्वस्थ, गढूळ दिसतं.
जडास् स्फुरन्ति जनता नदीरयतरङ्गवत् । बुध्यन्ते ऽन्यात्मकाश् चान्यत् कोकिलाẖ काकताम् इव
मूढ लोक नदीच्या लाटांसारखे हलकेच हलतात; काही जण वेगळ्या स्वरूपात जागे होतात, जणू कोकिळांनी कावळ्यांसारखे वागावे.
उद्यन्ति स्थावरा भूमौ रयरेखा इवाम्भसि । भावाḫ परिणमन्त्य् अन्तर् जलानीव रयाज् जले
स्थावर जीव पृथ्वीवर जसे पाण्यातील फेसाच्या रेषांसारखे निर्माण होतात; मनातील अवस्था पाण्यातील लाटांसारख्या बदलत राहतात.
अनुभूतय आत्मस्था इक्षोर् मधुरता इव । क्षोभ्यन्ते विक्रियन्ते च पवनस्पर्शपीडनैः
अनुभव आत्म्यातच राहतात, जसे ऊसामधली गोडी; पण वाऱ्याच्या स्पर्शामुळे ते हलतात आणि बदलतात.
कलनैकात्मिका लघ्वी सकुलाद्रीन्द्रमण्डला । तुलाम् आरोपिता भूमिर् न भवत्य् अर्धरक्तिका
ही पृथ्वी एकच कल्पना असून, हलकी असली तरी डोंगर, समुद्र आणि चंद्र यांना सामावून घेते; पण तिला तराजूत ठेवले तरी अर्धा रत्तीही वजन होत नाही.
भविष्यद्भूतकोशस्थं द्यौḫ पातालतलं गता । अग्नेश् चित्रकृतस्येव शैत्यम् एवानुभूयते
भविष्यातील सृष्टीच्या गर्भात आकाश जणू पाताळाच्या तळाशी पोहोचले आहे; अग्नीच्या कलेप्रमाणे फक्त गारवा जाणवतो.
अधूमात्म निराधारम् अवातादिसमीरितम् । खम् ऊर्ध्वम् अम्बु यात्य् अभ्रैर् बान्धवैर् इव शिक्षितम्
धूर नसलेले, आधार नसलेले, वारा किंवा इतर कोणत्याही गोष्टीने न हलवलेले पाणी, आपल्या मेघरूपी नातलगांनी शिकविल्याप्रमाणे, वर आकाशात जाते.
समुद्रा दिवि तिष्ठन्ति तारका उदिता भुवः । नृत्यन्ति सभुजाश् शैलाश् सैकतं तैलम् उज्झति
समुद्र आकाशात उभे आहेत, तारे पृथ्वीवर उगवतात, डोंगर हातांनी नाचतात आणि वाळू तेल सोडते.
यथा सङ्कल्प्यते यद् यत् तत् तथा न तद् अन्यथा । सङ्कल्पकलनाकल्पं किं सत् किं वाप्य् असद् भवेत्
जे काही मनात ठरवले जाते, ते तसेच घडते, वेगळे होत नाही; कल्पना आणि विचारांच्या या जगात, काय खरं आणि काय खोटं, हेच ठरवता येत नाही.
न स्थिरं नास्थिरं किञ्चिन् न जडं न च चेतनम् । नाहं न त्वं न सन् नासन् न स्थूलं नाणुताततम्
काहीच स्थिर नाही, काहीच अस्थिर नाही; काहीच जड नाही, काहीच चेतन नाही. मी नाही, तू नाही, अस्तित्व नाही, अनस्तित्व नाही; काहीच स्थूल नाही, काहीच सूक्ष्म नाही.
सर्वं च सर्वथा सर्वं सर्वदा सार्वसार्विकम् । कल्पनाविश्वरूपात्म न तद् अस्ति न यद् वपुः
सगळं, सर्व प्रकारे, सर्वकाळ, पूर्णपणे व्यापलेलं आहे; या कल्पनेतून निर्माण झालेल्या विश्वाच्या रूपाला, त्याला किंवा त्याच्या दिसण्याला खरंतर अस्तित्व नाही.
बालेनैरावणो बद्धो दग्धाश् चन्द्रत्विषाद्रयः । सरित्प्रवाहलगुडैर् युध्यन्ते चित्रमानवाः
एखाद्या लहान मुलाने ऐरावताला बांधलं आहे; चंद्राच्या प्रकाशाने पर्वत जळून गेले आहेत; नद्यांनी ऊसाच्या कांड्यांनी लढा दिला आहे; आणि हे सगळं पाहून आश्चर्यकारक माणसं युद्ध करतात.
सुफालकृष्टे वितते व्योम्नि व्युप्तास् सुशालयः । पक्वाश् च सङ्गृहीताश् च भाण्डेषु च नियोजिताः
आकाशात सुंदरपणे नांगरलेली आणि पसरलेली शेतं आहेत, तिथे छान घरं उभारली आहेत; पिकलेली फळं गोळा करून भांड्यात ठेवली आहेत आणि त्यांची व्यवस्था केली आहे.
हरिणा हारि गायन्ति नृत्यन्ति वनराजयः । पद्मा दृषदि जायन्ते प्रसूताẖ कलभं शिलाः
हरिणे आपल्या गाण्याने मन मोहून टाकतात, वनराया नाचू लागतात; दगडावर कमळे उमटतात आणि शिळांमधून हत्तीचे पिल्लू जन्माला येते.
उड्डीयन्ते पुराण्य् उच्चैर् भिक्षन्ति भुवि भानवः । सानवो नगरायन्ते गायन्ति मृदु मद्गवः
प्राचीन नगरे आकाशात उंच उडतात, पृथ्वीवर सूर्य भिक्षा मागतात; डोंगरशिखरे नगरे होतात आणि मऊ बगळे गातात.
इत्यादिकापि सङ्कल्पकला सत्येव राजते । अन्या सत्याप्य् असत्येव न संवित्तिर् विराजते
अशी ही कल्पनेची कला खरीच भासते, तर दुसरी खरी गोष्टही कधी कधी खोटी वाटते—कारण तिथे जाणीव प्रकट होत नाही.
एषा च सङ्कल्पकला तीव्रसङ्कल्पकल्पिता । पूर्वसङ्कल्पसन्त्यागात् सत्यरूपानुमीयते
ही कल्पनेची कला तीव्र इच्छेने घडवली जाते; मागील कल्पना सोडल्यावरच तिचे खरे स्वरूप ओळखता येते.