मनोनाम्नो मनुष्यस्य विविधाकारधारिणः । मनोराज्यं जगद् इति सत्यरूपम् इव स्थितम्
मन नावाच्या माणसाच्या मनाला अनेक रूपं येतात; मनाचं राज्य म्हणजेच हा जग, असं वाटतं की जणू काही ते खरंच आहे.
मन एव विरिञ्चत्वं विद्धि सङ्कल्पनात्मकम् । स्ववपुस् स्फारतां नीत्वा मनसेदं प्रतन्यते
हे समज की मनच सर्जन करणारे आहे, ते कल्पनांनी भरलेलं असतं; स्वतःचं रूप वाढवून, मन हे सगळं जग उभं करतं.
विरिञ्चो मनसो रूपं विरिञ्चस्य मनो वपुः । पृथ्व्यादि विद्यते नात्र तेन पृथ्व्यादि कल्पितम्
सर्जक म्हणजे मनाचं एक रूप आहे आणि मन म्हणजे सर्जकाचं देह आहे; पृथ्वी वगैरे काही खरंच अस्तित्वात नाही, म्हणून पृथ्वी वगैरे सगळं मनानं कल्पिलेलं आहे.
पद्माक्षे पद्मिनीवान्तर् मनोहृद्य् अस्ति दृश्यता । मनोदृश्यदृशौ भिन्ने न कदाचन किञ्चन
जसं कमळाच्या डोळ्यात कमळ असतं, तसं मनाच्या हृदयात हे दृश्य आहे; मनाचं पाहणारं आणि दिसणारं कधीच वेगळं नसतं.
तथा चात्र भवत्स्वप्नसङ्कल्पश् चित्तराज्यधीः । स्वानुभूत्यैव दृष्टान्तस् तस्माद् धृद्य् अस्ति दृश्यभूः
या संदर्भात, जसा ज्ञानी माणसाचा स्वप्न आणि कल्पनेवर मनाचा अधिकार असतो, तसाच हा अनुभव प्रत्येकाने स्वतःच्या अनुभवातून जाणवतो. म्हणून, जे काही दिसतं ते मनातच असतं.
तस्माच् चित्तविकल्पस्थः पिशाचो बालकं यथा । विनिहन्त्य् एवम् एषान्तर् द्रष्टारं दृश्यरूपिका
जसा मनाच्या गोंधळात राहणारा भूत एखाद्या मुलाला मारतो, तसंच हे अंतरंग, जे दिसणारं रूप घेतं, ते पाहणाऱ्यालाच नष्ट करतं.
यथाङ्कुरो ऽन्तर् बीजस्य संस्थितो देशकालतः । करोति भासुरं देहं तनोत्य् एवं हि दृश्यधीः
जसं बीजात असलेलं अंकुर वेळ आणि जागेनुसार तेजस्वी देह निर्माण करतो, तसं हे जे दिसतं ते पाहण्याच्या शक्तीमधूनच तयार होतं.
सच् चेन् न शाम्यति कदाचन दृश्यदुःखं दृश्ये त्व् अशाम्यति न बोद्धरि केवलत्वम् । दृश्ये त्व् असम्भवति बोद्धरि बोद्धृभावः शाम्येत् स्थिते ऽपि हि तद् अस्य विमोक्षम् आहुः
जर दिसणाऱ्या गोष्टींचं दुःख कधीच संपत नसेल, तर ते पाहण्यातही संपत नाही आणि जाणणाऱ्यात शुद्ध जाणीवही येत नाही. पण जेव्हा दिसणं जाणणाऱ्यात राहत नाही, तेव्हा जाणणाऱ्याचं स्वरूपही थांबतं—even जर दिसणं राहिलं तरी, ह्यालाच मुक्ती म्हणतात.
कथयत्य् एवम् उद्दामवचनं मुनिनायके । श्रोतुम् एकरसे जाते जने मौनवति स्थिते
महर्षींच्या त्या अद्भुत वचनांनी सगळे लोक एकसंध मनाने ऐकायला लागले आणि शांतपणे, एकाग्रतेने, गप्प बसले.
शान्तेषु किङ्किणीजालस्वनेषु स्पन्दनं विना । पञ्जरान्तरहारीतशुकेष्व् अप्य् अस्तकेलिषु
घंटीच्या आवाजात शांतता पसरली, कुठेही हालचाल नव्हती, पिंजऱ्यातील पोपटसुद्धा खेळ थांबवून शांत बसले.
सुविस्मृतविलासासु स्थितासु ललनास्व् अपि । चित्रभित्ताव् इव न्यस्ते समस्ते राजसद्मनि
नेहमी हसतमुख आणि खेळकर असणाऱ्या स्त्रियाही जणू राजवाड्यातील चित्रफितीवर रंगवलेल्या प्रमाणे एकाच जागी स्तब्ध उभ्या राहिल्या.
मुहूर्तशेषम् अभवद् दिवसं मधुरातपम् । व्यवहारो रविकरैस् सह तानवम् आययौ
दिवसाचा थोडाच वेळ उरला होता, सूर्यप्रकाशही मऊ झाला होता; रोजच्या कामकाजासह सूर्यकिरण हळूहळू ओसरू लागले.
ववुर् उत्फुल्लकमलप्रकरोन्मदमांसलाः । वायवो मधुरस्पन्दं श्रवणार्थम् इवागताः
फुललेल्या कमळांच्या सुगंधाने भारलेली वारे मंदपणे वाहू लागली, जणू काही त्या गोड स्पंदनाचा आस्वाद घ्यायला आल्या आहेत.
श्रुतं चिन्तयितुं भानुर् इवाहोरचनाभ्रमम् । तत्याजैकान्तम् अगमच् छून्यम् अस्तगिरेस् तटम्
ऐकलेले विचारात घेऊन, सूर्याने आपली नेहमीची वाट सोडली आणि तो पश्चिमेकडील डोंगराच्या ओसाड उताराकडे वळला.
उत्तस्थुर् मिहिकारम्भश्यामता वनभूमिषु । विज्ञानश्रवणाद् अन्तश्शीतलाश् शान्तता इव
वनभूमीवर काळसर धुके पसरले, जणू ज्ञान ऐकल्याने अंतःकरणात शांती आणि गारवा निर्माण झाला आहे.
बभूवुर् अल्पसञ्चारा जना दशसु दिक्ष्व् अपि । सावधानतया श्रोतुम् इव सन्त्यक्तचेष्टिताः
सर्व दिशांना लोकांची हालचाल फारच कमी झाली, जणू ऐकण्याच्या एकाग्रतेने त्यांनी सर्व क्रिया थांबवल्या आहेत.
छाया दीर्घत्वम् आजग्मुर् वासिष्ठं वर्णनक्रमम् । इव श्रोतुम् अशेषाणां वस्तूनां दीर्घकन्धराः
त्यांच्या सावल्या लांब झाल्या, जणू त्यांच्या मानाही लांब झाल्या असाव्यात, कारण सर्व गोष्टी वसिष्ठांच्या सविस्तर वर्णन ऐकायला ते खूपच उत्सुक होते.
प्रतीहारः पुरः प्रह्वो भूत्वाह वसुधाधिपम् । देव स्नानद्विजार्चासु कालो ह्य् अतिगतो भृशम्
तेव्हा राजाच्या पुढे वाकून द्वारपाल म्हणाला, "महाराज, स्नान आणि ब्राह्मणांची पूजा करण्याचा वेळ खूपच निघून गेला आहे."
ततो वसिष्ठो भगवान् संहृत्य मधुरां गिरम् । अद्य तावन् महाराज श्रुतम् एतावद् अस्तु वः
मग भगवंत वसिष्ठांनी आपली मधुर वाणी थांबवून म्हणाले, "महाराज, आजसाठी एवढंच ऐका."
प्रातर् अन्यद् वदिष्याम इत्य् उक्त्वा मौनवान् अभूत् । इत्य् आकर्ण्यैवम् अस्तूक्त्वा भूपतिर् भूतिवृद्धये
"उद्या सकाळी पुढचं सांगतो," असं म्हणून ते शांत झाले; आणि हे ऐकून राजाने, "तसं असो," असं उत्तर दिलं, संपत्ती वाढावी म्हणून.
पुष्पार्घ्यपाद्यसम्मानदक्षिणादानपूजया । सदेवर्षिमुनीन् विप्रान् पूजयाम् आस सादरम्
त्याने फुलं, पाद्य, आदराने नमस्कार, भेटवस्तू आणि पूजा यांच्या माध्यमातून देव, ऋषी, मुनी आणि विशेषतः ब्राह्मण यांचा मनापासून सन्मान केला.
अथोत्तस्थौ सभा सर्वा सराजमुनिमण्डला । कुण्डलाकीर्णरश्म्योघपरिवेशावृतानना
मग सर्व सभासद, राजा, मुनी आणि ऋषी यांच्यासह, उठले; त्यांच्या चेहऱ्याभोवती कुंडलं आणि हार यांच्या तेजाने एक वलय निर्माण झालं होतं.
परस्परांससङ्घट्टरणत्केयूरकङ्कणा । हारभाराहतस्वर्णपट्टाभोरस्तटान्तरा
ते चालताना त्यांच्या हातांवरील कयूर आणि कंकण एकमेकांवर आपटले, आणि त्यांच्या गळ्यातील हारामुळे वस्त्रांच्या सोन्याच्या काठांना छातीच्या कडेला उजळपणा आला.
शेखरोत्सङ्गविश्रान्तप्रबुद्धमधुपस्वनैः । सघुङ्घुमशिरोभागा पतद्भिर् इव मूर्धजैः
त्यांच्या शिरोभूषणांवर विसावलेल्या मधमाशांच्या मंद गुंजारवाने आणि खाली पडणाऱ्या केसांच्या हलक्या सळसळीने त्यांचे डोके हलक्या आवाजाने निनादले.
काञ्चनाभरणोद्द्योतकनकीकृतदिङ्मुखाः । बुद्धिस्थमुनिवागर्थसंशान्तेन्द्रियवृत्तयः
सोन्याच्या दागिन्यांनी झळाळणाऱ्या, दिशाही सोनेरी भासणाऱ्या, ज्यांची इंद्रिये शांत झाली आहेत, आणि ज्यांचे मन व वाणी ज्ञानात स्थिर आहेत असे मुनी.
जग्मुर् नभश्चरा व्योम भूचरा भूमिमण्डलम् । चक्रुर् दिनसमाचारं स्वं सर्वे स्वेषु वेश्मसु
आकाशात वावरणारे आकाशात गेले, पृथ्वीवर राहणारे पृथ्वीवर गेले; सर्वजण आपापल्या घरात गेले आणि आपापली रोजची कामे करू लागले.
एतस्मिन्न् अन्तरे श्यामा यामिनी समदृश्यत । जनसङ्घातनिर्मुक्ते गृहे बालाङ्गना यथा
इतक्यात काळी रात्र आली, जणू काही गर्दी नसलेल्या घरातली एक तरुण मुलगीच.
देशान्तरं भासयितुं ययौ दिवसनायकः । सर्वत्रालोककर्तृत्वम् एव सात्पुरुषं व्रतम्
दिवसाचा स्वामी दुसऱ्या देशाला उजळवायला गेला; सर्वत्र चांगल्या माणसांचे खरे व्रत म्हणजे प्रकाश पसरवणेच.
उदभूद् अभितस् सन्ध्या तारानिकरधारिणी । उत्फुल्लकिंशुकवना वसन्तश्रीर् इवोदिता
चहुबाजूं संध्या पसरली, ताऱ्यांच्या झुंडींनी सजलेली, जणू फुललेल्या किंशुकांच्या बनात वसंताची शोभा उमटली आहे.
चूतनीपकदम्बाग्रग्रामचैत्यगृहोदरे । निलिल्यिरे खगाश् चित्ते तदा ता वृत्तयो यथा
आंबा, कदंब, नीप यांच्या ढोलीत आणि गावातील देवळांच्या गाभाऱ्यात पक्षी लपले, जशी त्या वेळेस मनातील वृत्ती मनात गुंडाळून घेतली जातात.