विप्रयुक्तो हि रामेण मुहूर्तम् अपि नोत्सहे । जीवितुं जीविताकाङ्क्षी न रामं नेतुम् अर्हसि
रामापासून वेगळं झाल्यावर, जरी मला जगायचं खूप वाटतं, तरी एक क्षणही मी जगू शकत नाही. म्हणून तू रामाला माझ्यापासून दूर नेऊ नकोस.
नववर्षसहस्राणि मम यातानि कौशिक । दुःखेनोत्पादितास् त्व् एते चत्वारः पुत्रका मया
कौशिक, मला या नऊ हजार वर्षांत खूप दुःख सहन करावं लागलं, आणि मोठ्या कष्टानं मी हे चार मुलं जन्माला घातली आहेत.
प्रधानभूतस् तेष्व् एषु रामः कमललोचनः । तं विना ते त्रयो ऽप्य् अन्ये धारयन्ति न जीवितम्
या सर्व मुलांमध्ये कमळासारखी डोळे असलेला रामच सर्वात महत्त्वाचा आहे. त्याच्याशिवाय उरलेले तिघंही जगू शकणार नाहीत.
स एव रामो भवता नीयते राक्षसान् प्रति । यदि तत् पुत्रहीनं त्वं मृतम् एवाशु विद्धि माम्
तू हाच राम राक्षसांशी लढायला घेऊन चालला आहेस. जर माझा मुलगा माझ्यापासून गेला, तर मी लगेचच मरण पावल्यासारखा होईन, हे जाणून ठेव.
चतुर्णाम् आत्मजानां हि प्रीतिर् अत्र हि मे परा । ज्येष्ठं धर्ममयं तस्मान् न रामं नेतुम् अर्हसि
या माझ्या चारही मुलांवर माझे अपार प्रेम आहे; त्यातला ज्येष्ठ राम हा धर्मनिष्ठ आहे, म्हणून तू रामाला घेऊन जाऊ नकोस.
निशाचरबलं हन्तुं मुने यदि तवेप्सितम् । चतुरङ्गसमायुक्तं मया सह बलं नय
मुनिवर, जर तुला त्या रात्री हिंडणाऱ्या राक्षसांचा नाश करायचा असेल, तर माझ्यासह चारही अंगांनी सज्ज असे सैन्य घेऊन जा.
किंवीर्या राक्षसास् ते तु कस्य पुत्राः कथं च ते । कियत्प्रमाणाः के चैते इति वर्णय मे स्फुटम्
त्या राक्षसांची शक्ती किती आहे? ते कोणाचे पुत्र आहेत आणि कसे आहेत? त्यांचा आकार किती आहे आणि ते कोण आहेत, हे मला स्पष्टपणे सांग.
कथं तेन प्रहर्तव्यं तेषां रामेण रक्षसाम् । मामकैर् वा बलैर् ब्रह्मन् मया वा कूटयोधिनाम्
ब्रह्मन्, त्या कपटी युद्ध करणाऱ्या राक्षसांवर रामाने, माझ्या सैन्याने किंवा मी स्वतः कसे वार करावे, हे सांग.
सर्वं मे शंस भगवन् यथा तेषां मया रणे । स्थातव्यं दुष्टसत्त्वानां वीर्योत्सिक्ता हि राक्षसाः
भगवंत, मला सर्व काही सांग, या दुष्ट राक्षसांशी रणांगणात कसे ठामपणे उभे राहावे हे सांग. कारण हे राक्षस खूपच बलवान आणि गर्विष्ठ आहेत.
श्रूयते हि महावीरो रावणो नाम राक्षसः । साक्षाद् वैश्रवणभ्राता पुत्रो विश्रवसो मुनेः
ऐकले आहे की रावण नावाचा एक महान वीर राक्षस आहे. तो थेट वैश्रवणाचा भाऊ आणि महर्षी विश्रवास यांचा मुलगा आहे.
स चेत् तव मखे विघ्नं करोति किल दुर्मतिः । तत् सङ्ग्रामे न शक्तास् स्मो वयं तस्य दुरात्मनः
जर तो दुष्ट बुद्धीचा रावण तुझ्या यज्ञात अडथळा आणला, तर त्या दुष्टाचा सामना युद्धात आपल्याला करता येणार नाही.
काले काले पृथग् ब्रह्मन् भूरिवीर्यविभूतयः । भूतेष्व् अभ्युदयं यान्ति प्रलीयन्ते च कालतः
ब्रह्मण, काळानुसार वेगवेगळ्या वेळी मोठ्या सामर्थ्याचे आणि शक्तीचे लोक जन्माला येतात आणि पुन्हा काळाच्या ओघात नाहीसे होतात.
अद्यास्मिंस् ते वयं काले रावणादिषु शत्रुषु । न समर्थाः पुरस् स्थातुं नियतेर् एष निश्चयः
या सध्याच्या काळात रावणासारख्या शत्रूंपुढे आपण उभं राहू शकत नाही; हे नशीबाचं ठरलेलं आहे.
तस्मात् प्रसादं धर्मज्ञ कुरु त्वं मम पुत्रके । मम चैवाल्पभाग्यस्य भवान् ह्य् असमदैवतम्
म्हणून, धर्म जाणणाऱ्या, माझ्या मुलावर आणि माझ्या या कमी भाग्याच्या अवस्थेत माझ्यावर कृपा कर; कारण तूच आमच्यासाठी सर्वश्रेष्ठ देवता आहेस.
देवदानवगन्धर्वा यक्षप्लवगपन्नगाः । न शक्ता रावणं योद्धुं किं पुनः पुरुषा युधि
देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, वानर किंवा सर्प देखील रावणाशी लढू शकत नाहीत; मग माणसांनी युद्धात काय करावं?
महावीर्यवतां वीर्यम् आदत्ते स सुधाभुजाम् । तेन सार्धं न शक्तास् स्मस् संयुगे तस्य वा वरैः
तो मोठ्या पराक्रम असणाऱ्यांचं आणि अमृत पिणाऱ्यांचंही बळ घेतो; म्हणून वर मिळाले तरी आपण त्याच्याशी युद्धात तग धरू शकत नाही.
अयम् अन्यतमः कालः पेलवीकृतसज्जनः । राघवो ऽपि गतो दैन्यं यत्र वार्द्धकजर्जरः
हा दुसरा काळ असा आहे की ज्याने चांगल्या माणसांना दुर्बल करून टाकले आहे; अगदी रामसुद्धा म्हातारपणामुळे थकून निराश झाला आहे.
अथ वा लवणं ब्रह्मन् यज्ञघ्नं तं मधोस् सुतम् । कथय त्वं सुरप्रख्य क्वेव मोक्ष्यामि पुत्रकम्
किंवा, हे ब्रह्मन्, तू मला मधूचा मुलगा, देवांसारखा प्रसिद्ध असलेला, यज्ञांचा नाश करणारा लवण याची गोष्ट सांग. मी माझ्या मुलाला कुठे सोडू?
अथ नेच्छसि चेद् ब्रह्मंस् तद् विधेयो ऽहम् एव ते । अन्यथा तु न पश्यामि शाश्वतं जयम् आत्मनः
पण, हे ब्रह्मन्, जर तुला हे नको असेल, तर मी तुझ्या इच्छेला पूर्णपणे मान्य आहे; नाहीतर मला स्वतःसाठी कुठेही कायमचा विजय दिसत नाही.
इत्य् उक्त्वा मृदुवचनं भयाकुलो ऽसाव् आलोले मुनिमतसंशये निमग्नः । नाज्ञासीत् कणम् अपि निश्चयं महात्मा प्रोद्वीचाव् इव जलधौ समुह्यमानः
अशा कोमल शब्दांनी बोलून, तो भयाने भरून गेला आणि ऋषींच्या मनातील शंका-गोंधळात बुडून गेला; मोठ्या आत्म्याला जसा समुद्राच्या लाटांमध्ये हेलकावे येतात, तसा तो क्षणभरही ठाम निर्णय घेऊ शकला नाही.
तच् छ्रुत्वा वचनं तस्य स्नेहपर्याकुलाक्षरम् । समन्युः कौशिको वाक्यं प्रत्युवाच महीपतिम्
राजाच्या प्रेमळ आणि भावनांनी भरलेल्या शब्दांनी, कौशिक ऋषी थोडा रागावून म्हणाले.
करिष्यामीति संश्रुत्य प्रतिज्ञां हातुम् इच्छसि । सत्त्ववान् केसरी भूत्वा मृगताम् अभिवाञ्छसि
‘मी करीन’ असे वचन दिल्यावर आता ते सोडायचे ठरवतोस; सिंहासारखा धैर्यवान असूनही, हरणासारखे वागायचे मनात आहे.
राघवानाम् अयुक्तो ऽयं कुलस्यास्य विपर्ययः । न कदाचन जायन्ते शीतांशौ कृष्णरश्मयः
राघवांच्या कुळात असा उलटफेर शोभत नाही; जसा चंद्राच्या शीतल किरणांत कधीच काळेपणा नसतो.
यदि त्वं न क्षमो राजन् गमिष्यामि यथागतः । हीनप्रतिज्ञः काकुत्स्थ सुखी भव सबान्धवः
राजा, जर तुला हे शक्य नसेल तर मी जसा आलो तसा परत जाईन; काकुत्स्थ कुळातील राजा, अपूर्ण वचन ठेवूनही, आप्तांसोबत सुखात रहा.
तस्मिन् कोपपरीते ऽथ विश्वामित्रे महात्मनि । चचाल वसुधा कृत्स्ना सुराश् च भयम् आविशन्
त्या महान आत्म्याने, म्हणजे विश्वामित्रांनी, जेव्हा रागाने भरून गेले, तेव्हा संपूर्ण पृथ्वी हलली आणि देवांना भीतीने ग्रासले.
क्रोधाभिभूतं विज्ञाय जगन्मित्रं महामुनिम् । धृतिमान् सुव्रतो धीमान् वसिष्ठो वाक्यम् अब्रवीत्
जगाचा मित्र असलेल्या त्या महान ऋषीला रागाने व्यापलेले पाहून, धीरगंभीर, सदाचारी आणि बुद्धिमान वसिष्ठांनी असे शब्द सांगितले.
इक्ष्वाकूणां कुले जातस् साक्षाद् धर्म इवापरः । भवान् दशरथश् श्रीमांस् त्रैलोक्ये गुणभूषितः
इक्ष्वाकूंच्या वंशात जन्मलेले, प्रत्यक्ष धर्मासारखे, श्रीमंत दशरथ, तुम्ही तिन्ही लोकांत गुणांनी शोभून आहात.
नीतिमान् सुव्रतो भूत्वा न धर्मं हातुम् अर्हसि । मुनेस् त्रिभुवनेशस्य वचनं कर्तुम् अर्हसि
नीतीमान आणि व्रतस्थ राहून, तुम्ही धर्म सोडू नये; या तिन्ही लोकांचे स्वामी असलेल्या ऋषींचे वचन पाळावे.
त्रिषु लोकेषु विख्यातो धर्मेण यशसा युतः । स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व न धर्मं हातुम् अर्हसि
तीनही लोकांत प्रसिद्ध असलेला, धर्मामुळे कीर्ती मिळवलेला, तू आपला कर्तव्य सोडू नकोस; आपला धर्म कधीही टाकू नकोस.
करिष्यामीति संश्रुत्य तत् ते राजन्न् अकुर्वतः । इष्टापूर्तः पतेद् धर्मस् तस्माद् रामं विसर्जय
राजा, 'मी हे करीन' असे वचन दिल्यावर जर तू ते पूर्ण केले नाहीस, तर तुझ्या सर्व यज्ञ-दानाचे पुण्य नष्ट होईल; म्हणून रामाला पाठव.