शत्रुघ्नो लक्ष्मणश् चापि सीता चापि यशस्विनी । रामानुयायिनस् ते वा मन्त्रिपुत्रा महाधियः
शत्रुघ्न, लक्ष्मण आणि कीर्तीशाली सीता, तसेच रामाच्या मागे चालणारे ते हुशार मंत्रीपुत्र — हे सर्व कसे होते,
निर्दुःखतां कथं ते तु प्राप्तास् तद् ब्रूहि मे स्फुटम् । तथैवाहं तरिष्यामि ततो जनतया सह
त्यांनी दुःखातून मुक्ती कशी मिळवली, हे मला स्पष्टपणे सांग. म्हणजे मीही आणि माझ्या सोबतचे लोकही त्या मार्गाने जाऊ शकू.
भरद्वाजेन राजेन्द्र यदेत्य् उक्तो ऽस्मि सादरम् । तदा कर्तुं विभोर् आज्ञाम् अहं वक्तुं प्रवृत्तवान्
राजा, जेव्हा भरद्वाजाने आदराने 'तसेच होवो' असे म्हटले, तेव्हा मी प्रभूची आज्ञा पाळायला सुरुवात केली आणि सांगू लागलो.
शृणु वत्स भरद्वाज यथापृष्टं वदामि ते । श्रुतेन येन सम्मोहम् अलं दूरीकरिष्यसि
मुला भरद्वाज, तू विचारले आहेस तसे मी तुला सांगतो; हे ऐकल्यावर तुझ्या मनातील सर्व संभ्रम नक्कीच दूर होतील.
तथा व्यवहर प्राज्ञ यथा व्यवहृतस् सुखी । सर्वासंसक्तया बुद्ध्या रामो राजीवलोचनः
म्हणून, तूही बुद्धीने वाग — जसा कमळासारख्या डोळ्यांचा राम सर्व गोष्टींमध्ये आसक्त न होता सुखी राहिला, तसंच.
लक्ष्मणो भरतश् चैव शत्रुघ्नश् च महामनाः । कौसल्या च सुमित्रा च सीता दशरथस् तथा
लक्ष्मण, भरत, मोठ्या मनाचा शत्रुघ्न, कौसल्या, सुमित्रा, सीता आणि दशरथ यांनीही तसंच केलं.
कृतास्थश् चाविरोधश् च बोधपारम् उपागतः । वसिष्ठो वामदेवश् च मन्त्रिणो ऽष्टौ तथेतरे
स्थिरता आणि विरोध न करता, उच्च ज्ञान प्राप्त केलेले वसिष्ठ, वामदेव आणि इतर आठ मंत्री यांनीही असंच वागलं.
घृष्टिर् विकुन्तो भामश् च सत्यवर्धन एव च । विभीषणस् सुषेणश् च हनुमान् इन्द्रजित् तथा
घृष्टी, विकुंठ, भाम, सत्यवर्धन, विभीषण, सुसेन, हनुमान आणि इंद्रजित यांनीही तसंच केलं.
एते ऽष्टाविंशतिः प्रोक्तास् समनीरागचेतसः । जीवन्मुक्ता महात्मानो यथाप्राप्तानुवर्तिनः
ही अठ्ठावीस माणसं, ज्यांच्या मनात माया नाही, त्यांना जगात असतानाच मुक्त झालेली मोठी माणसं म्हणतात. त्यांचं मन जे येईल ते सहजपणे स्वीकारतं.
एभिर् यथा हृतं दत्तं गृहीतम् उषितं स्मृतम् । तथा चेद् वर्तसे पुत्र मुक्त एवासि सङ्कटात्
माझ्या मुला, जर तू त्यांच्यासारखं, माया न ठेवता देणं, घेणं, राहणं आणि आठवण ठेवणं केलंस, तर तू खरंच सगळ्या दुःखांतून मुक्त होशील.
अपारसंसारसमुद्रपाती लब्ध्वा परां युक्तिम् उदारसत्त्वः । न शोकम् आयाति न दैन्यम् एति गतज्वरस् तिष्ठति नित्यतृप्तः
ज्याचं मन मोठं आहे, जो या अथांग संसारसागरातून पार गेला आणि श्रेष्ठ साधना मिळवली, तो माणूस कधीच दुःखी होत नाही, खचत नाही, त्याला कसलाच त्रास राहत नाही आणि तो नेहमीच समाधानी असतो.
जीवन्मुक्तस्थितिं ब्रह्मन् कृत्वा राघवम् आदितः । क्रमात् कथय मे नित्यं भविष्यामि सुखी यथा
हे ब्रह्मन्, राघवामध्ये सुरुवातीपासून जशी जिवंतपणी मुक्त अवस्थेची स्थापना झाली, ती मला टप्प्याटप्प्याने सांग, म्हणजे मी नेहमी सुखी राहू शकेन.
भ्रमस्य जागतस्यास्य जातस्याकाशवर्णवत् । अपुनस्स्मरणं मन्ये साधो विस्मरणं वरम्
हे सज्जन, या जगातील भ्रम हा आकाशासारखा रंगहीन आहे. म्हणून, तो पुन्हा आठवण्यापेक्षा पूर्णपणे विसरणेच मला अधिक योग्य वाटते.
दृश्यात्यन्ताभावबोधं विना तन् नानुभूयते । कदाचित् केनचिन् नाम स बोधो ऽन्विष्यताम् अतः
दृश्य जगाचे पूर्णपणे अस्तित्व नाही, याचे खरे ज्ञान मिळाल्याशिवाय ते कधीच अनुभवता येत नाही. म्हणून, कुणीतरी कधी तरी हे ज्ञान मिळवावे.
स चेह सम्भवत्य् एव तदर्थम् इदम् आततम् । शास्त्रम् आकर्णयसि चेत् तत्त्वं प्राप्नोषि नान्यथा
हे ज्ञान जर इथे मिळू शकते, तर ह्या ग्रंथाचा उद्देश हाच आहे. तू हे नीट ऐकलेस तर तुला सत्य मिळेल; अन्यथा नाही.
जगद्भ्रमो ऽयं दृश्यो ऽपि नास्त्य् एवेत्य् अनुभूयते । वर्णो व्योम्न इवाखेदाद् विचारेणामुनानघ
हे जगाचे भ्रम दिसत असले तरी खरे तर अस्तित्वात नाही, असेच अनुभवास येते. हे पवित्रा, या विचाराने तो भ्रम आकाशातील रंगासारखा नाहीसा होतो.
दृश्यं नास्तीति बोधेन मनसो दृश्यमार्जनम् । सम्पन्नं चेत् तद् उत्पन्ना परा निर्वाणनिर्वृतिः
जेव्हा 'दृश्य काहीच नाही' ही खरी समजूत मनात ठसते आणि मनाचं दृश्यांवरचं आकर्षण पूर्णपणे नाहीसं होतं, तेव्हा सर्वोच्च निर्वाणाची आनंदावस्था आपोआप येते.
अन्यथा शास्त्रगर्तेषु लुठतां भवताम् इह । भवत्य् अकृत्रिमज्ञाना कल्पैर् अपि न निर्वृतिः
नाहीतर, जो कोणी फक्त शास्त्रांच्या खोल गर्तेतच फिरत राहतो, त्याला नैसर्गिक ज्ञान मिळत नाही आणि कितीही काळ गेला तरी त्याची खरी सुटका होत नाही.
परित्यागो वासनाया उत्तमो मोक्ष उच्यते । ब्रह्मन् स एष विमलक्रमो ज्ञानप्रकाशकः
म्हणून, मनातल्या वासनांचा संपूर्ण त्याग हाच सर्वात श्रेष्ठ मुक्ती मार्ग आहे. हे ब्रह्मन्, हाच निर्मळ आणि ज्ञान उजळवणारा खरा मार्ग आहे.
क्षीणायां वासनायां तु मनो गलति सत्वरम् । क्षीणायां शीतसन्तत्यां ब्रह्मन् हिमकणो यथा
जेव्हा वासना पूर्णपणे संपतात, तेव्हा मन लगेचच विरघळून जातं. जसं थंड हवेचा प्रवाह थांबला की हिमकणही विरघळतो, तसंच हे ब्रह्मन्.
अयं वासनया देहो ध्रियते भूतपञ्जरः । तनुनान्तर्निविष्टेन मुक्तौघस् तन्तुना यथा
हा देह म्हणजे पंचमहाभूतांचे पिंजरे आहे, आणि तो वासनांमुळे टिकून राहतो. जसा एक गाठ भरपूर धाग्यांनी बनलेला असतो, आणि त्याला आतून जाणारा एक धागा धरून ठेवतो, तसाच हा देहही आतल्या वासनांमुळे टिकतो.
वासना द्विविधा प्रोक्ता शुद्धा च मलिना तथा । मलिना जन्मनो हेतुश् शुद्धा जन्मविनाशिनी
वासनांचे दोन प्रकार सांगितले आहेत — शुद्ध आणि अशुद्ध. अशुद्ध वासना जन्माचे कारण बनते, तर शुद्ध वासना जन्माचा नाश घडवते.
अज्ञानसुघनाकारा घनाहङ्कारशालिनी । पुनर्जन्मकरी प्रोक्ता मलिना वासना बुधैः
ज्ञानी लोक सांगतात की अशुद्ध वासना अज्ञानाने भरलेली आणि अहंकाराने गच्च भरलेली असते, आणि तीच पुन्हा पुन्हा जन्म घेण्याचे कारण बनते.
पुनर्जन्माङ्कुरत्यक्ता स्थिता सम्भृष्टबीजवत् । देहान्तं ध्रियते ज्ञातज्ञेया शुद्धेति सोच्यते
शुद्ध वासना म्हणजे जी पुन्हा जन्म घेण्याचे बीज सोडून देते, ती भाजलेल्या बीजासारखी असते — ती देहाच्या शेवटपर्यंत टिकते आणि ज्यात जाणणारा व जाण्याचे जे आहे ते एकरूप होतात, म्हणून तिला 'शुद्ध' असे म्हणतात.
अपुनर्जन्मकरणी जीवन्मुक्तेषु देहिषु । वासना विद्यते शुद्धा देहे चक्र इव भ्रमः
ज्यांना देह आहे आणि जे जिवंतपणी मुक्त झाले आहेत, त्यांच्यात एक शुद्ध वासना असते, जी पुन्हा जन्माला कारणीभूत होत नाही; ती देहात चक्र फिरल्यासारखी फक्त राहते.
ये शुद्धवासना भूयो न जन्मानर्थभाजनम् । ज्ञातज्ञेयास् त उच्यन्ते जीवन्मुक्ता महाधियः
ज्यांच्या वासनांचा पूर्णपणे शुद्ध झाला आहे आणि ज्यामुळे पुढचा जन्म किंवा दुःख होत नाही, तसेच ज्यांनी जाणणारा आणि जाण्याचे सर्व समजून घेतले आहे, त्यांनाच खरे जिवंतपणी मुक्त आणि खरे ज्ञानी म्हणतात.
जीवन्मुक्तपदं प्राप्तो यथा रामो महामतिः । तत् ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि जरामरणशान्तये
रामासारख्या महान बुद्धीच्या व्यक्तीने ज्या प्रकारे जिवंतपणी मुक्ती मिळवली, ती स्थिती मी तुला सांगणार आहे, जेणेकरून तुझ्या वृद्धत्व आणि मृत्यूचे दुःख संपेल.
भरद्वाज महाबुद्धे रामक्रमम् इमं शुभम् । शृणु वक्ष्यामि तेनैव सर्वं ज्ञास्यसि सर्वथा
भरद्वाज, तू मोठ्या बुद्धीचा आहेस; आता मी तुला रामाचा हा पवित्र मार्ग सांगतो, तो नीट ऐक. या मार्गामुळे तुला सर्व काही सर्व प्रकारे समजेल.
विद्यागृहाद् विनिष्क्रम्य रामो राजीवलोचनः । दिवसान्य् अनयद् गेहे लीलाभिर् अकुतोभयः
विद्येच्या घरातून बाहेर पडल्यावर, कमळासारखी डोळे असलेला राम आपल्या घरी आनंदाने, कुठलाही भीती न बाळगता, खेळण्यात दिवस घालवू लागला.
अथ गच्छति काले ऽत्र पालयत्य् अवनिं नृपे । प्रजासु वीतशोकासु स्थितासु विगतज्वरम्
काळ पुढे सरकत असताना, राजा पृथ्वीचे राज्य नीट सांभाळत होता आणि प्रजेला कुठलाही दुःख नव्हते; सगळे लोक निर्धास्तपणे, शांततेत राहत होते.