पुरुषायत्तजननमरणायाम् अखिन्दतः । यथावद् अस्यां बुद्धायां मोक्ष एवावशिष्यते
जन्म आणि मृत्यू हे माणसावर अवलंबून असतात. जेव्हा हे पूर्णपणे समजून येते, तेव्हा या जागरूक समजुतीत फक्त मुक्तीच उरते.
अद्रिद्यूर्वीनदीशादिकल्पनामात्रकात्मकाम् । पीत्वाकल्पनमात्रेण निर्वाति निपुणं पुमान्
डोंगर, पृथ्वी, नद्या आणि इतर सगळ्या गोष्टी केवळ कल्पनेनेच बनलेल्या आहेत. कल्पना सोडून, केवळ कल्पनाशून्यतेचा आस्वाद घेतल्यावर ज्ञानी माणूस खऱ्या अर्थाने शांतता मिळवतो.
यदि शैलादि सत्यं स्यात् तत् केन विनिवार्यते । नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः
जर डोंगर वगैरे खरे असते, तर त्यांना कोण नष्ट करू शकले असते? जे खोटे आहे त्याला अस्तित्व नाही आणि जे खरे आहे त्याचा कधीही नाश होत नाही.
यथा प्रसरति स्पन्दाच् चक्रवृन्दम् असज् जले । तथोल्लसति सङ्कल्पाच् चित्खे संसारमण्डलम्
पाण्यात एक हलका स्पंदन झाला की लाटा पसरतात, त्याचप्रमाणे चित्ताच्या आकाशात एक विचार आला की संसाराचा फेरगोल निर्माण होतो.
निजस्पन्दवशाद् एकं शतावर्तं पयो यथा । निजस्पन्दवशाद् एकं जगदात्म परं तथा
जसं पाण्यात आपोआप एक वावटळ तयार होते, तसंच परब्रह्माच्या स्वतःच्या हालचालीमुळे हे जग प्रकट होतं.
प्रविचारितम् अन्विष्टं यावच् चक्रादि नाम्भसि । अस्ति नापि च सर्गादि चिद्व्योम्नि न च कल्पना
जसं पाण्यात नीट पाहिलं तर वावटळ किंवा दुसरं काहीही खरं अस्तित्वात नाही, तसंच चैतन्याच्या आकाशात सृष्टी किंवा कल्पना खरं तर नाहीच.
स्वयत्नमात्रसङ्कल्पप्राप्यौ सर्गापवर्गकौ । य एव रोचते यस्मै तयोस् तं सो ऽनुगच्छति
सृष्टी आणि मुक्ती या दोन्ही गोष्टी स्वतःच्या इच्छेनेच मिळतात; ज्याला जे आवडतं, तो त्याच मागे जातो.
अवित्त्वाद् अपवर्गत्वं वित्त्वाज् जन्मचमत्कृतिः । वेद्यम् अस्ति च नो सत्यं यथेच्छसि तथा कुरु
न कळल्यामुळे मुक्ती मिळते आणि कळल्यामुळे जन्माचं आश्चर्य वाटतं; जे जाणायचं आहे ते आहे, पण ते खरं नाही — तुझ्या इच्छेनुसार वाग.
असद् वेद्यं विनिर्माय भुङ्क्ते क इव दुẖखदम् । प्रक्षालनाद् धि पङ्कस्य दूराद् अस्पर्शनं वरम्
असत्य गोष्टी निर्माण करून, त्या ओळखून, कोण आनंद घेतो आणि दुःख सहन करतो? चिखल धुवायला जावं, त्यापेक्षा दूर राहून त्याला स्पर्शच करू नये, हेच जास्त चांगलं.
क ईदृशो ऽस्ति मुक्तात्मा यो विनिर्माय यक्षकम् । तेनैव घट्टयत्य् आर्तं स्वयम् आत्मानम् अक्षतम्
मुक्त आत्मा असं कोण आहे, जो स्वतःच भुतासारखी कल्पना करून, त्याच्यामुळे स्वतःला त्रास देतो, पण स्वतः मात्र काहीही न लागता राहतो?
यस्मै वा सर्गवेतालसमुत्थानं विरोचते । आत्मनाशाय सङ्कल्पाद् उत्थापयतु सो ऽङ्ग तम्
ज्याला या सृष्टीच्या आणि तिच्या माया-छायांच्या उत्पत्तीमध्ये आनंद वाटतो, त्याने स्वतःच्या विनाशासाठी, आपल्या इच्छेने ती कल्पना उभारावी, हे प्रिय.
दृश्यं निर्माय द्रष्टृत्वम् एत्यात्मानं निबध्य च । य इच्छति सुखं स स्वं विदधातु यथेप्सितम्
दृश्य जग निर्माण करून, पाहणारा म्हणून स्वतःला बांधून, जो सुखाची इच्छा करतो, त्याने आपलं जीवन आपल्या इच्छेनुसार घडवावं.
यथाभूतार्थकथने वयं नाम समुद्यताः । श्रुत्वा सत्यम् असत्यं तु गृह्णातु स्वेच्छया जनः
आम्ही खरी गोष्ट सांगण्याचा प्रयत्न करतो; लोकांनी ऐकून, सत्य किंवा असत्य जे वाटेल ते त्यांनी स्वीकारावं.
सर्गार्थी सर्गयुक्तीहो मोक्षार्थी मोक्षयुक्तिमान् । भवत्व् अत्र महाबाहो न नẖ कश्चिद् अपि ग्रहः
जो सृष्टी जाणू इच्छितो त्याने सृष्टीविषयी विचार करावा, आणि जो मुक्ती शोधतो त्याने मुक्तीच्या मार्गाचा विचार करावा; हे महाबाहो, इथे आम्ही कुणावरही काही लादत नाही.
सर्गाद् व्यावृत्तसंविद् यस् सबाह्याभ्यन्तरात्मनः । सर्गासत्तावबोधात्मा सो ऽमृतत्वाय कल्पते
ज्याची जाणीव सृष्टीपासून, बाह्य आणि अंतर्गत दोन्ही बाजूंनी, मागे वळली आहे आणि ज्याला सृष्टीचे अस्तित्व खोटे वाटते, तो अमरत्वासाठी पात्र होतो.
सर्गासत्ताप्रत्ययेन सर्गसंविन् निवर्तते । साहन्ता समनस्कारा शिष्यते यद् अनाम तत्
सृष्टीचे अस्तित्व खोटे आहे असा ठाम विश्वास आल्यावर सृष्टीची जाणीव आपोआप नाहीशी होते; मग फक्त 'मी'पण आणि मनासह एक नाव नसलेली अवस्था उरते.
सुविचारितम् अन्विष्टं यावत् सर्गो न विद्यते । साहन्तादिमनस्कारẖ किम् अन्यद् भ्रमकारणम्
जेव्हा खोल विचार करून आणि तपासून पाहिल्यावर सृष्टी अस्तित्वात नाही असं उमगतं, तेव्हा 'मी'पण आणि मन ह्यांशिवाय भ्रमाचं दुसरं कारण काय उरतं?
पातालम् आविशसि यासि नभो विलङ्घ्य दिङ्मण्डलं भ्रमसि चेत् तद् अनात्मतात्मा । भ्रान्तीतरो ऽहम् इति नास्ति न सर्गवर्गस् स्पन्देतरो ऽनिल इवाम्ब्वितरेव धारा
तू पाताळात गेला, आकाशात उडाला, किंवा दिशा-फेर धरली, हे सगळं आत्म्याचं नसलेलं, पण तसंच भासतं. भ्रमाशिवाय 'मी'पण नाही, सृष्टी नाही, आणि कुठलंच हालचाल नाही; जसं पाण्यात वारा हलत नाही.
कलनामात्रकार्यत्वाद् इमे मेर्वादयो ऽद्रयः । मृदवो लघवस् साक्षात् कौशेयनिकराद् अपि
म्हणून मेरू वगैरे पर्वत फक्त कल्पनेचे खेळ आहेत; प्रत्यक्षात ते रेशमाच्या गाठींपेक्षाही मऊ आणि हलके आहेत.
निस्स्पन्दपवनाकारशरीरा भूतजातयः । ब्रह्माद्या अपि विद्यन्ते पिशाचपटलादिवत्
सर्व भूतं आणि अगदी ब्रह्मादिकही, स्थिर वाऱ्यासारखी देह घेऊन अस्तित्वात आहेत—जसं भुतांच्या झुंडी असतात तसं.
अहोरात्रात्मनी तुच्छे प्रकाशतमसी तते । जन्तोḫ पवनदेहस्य च्छायाविहसने इव
दिवस-रात्रिच्या पलीकडे असलेल्या, प्रकाश आणि अंधार एकत्र असलेल्या त्या रिकाम्या आत्म्यात, श्वासाच्या देहात राहणारा जीव सावलीसारखा खेळतो.
अन्विष्यमाणम् अप्राप्यं जगत् स्फुरति खे परे । केशपिञ्छलवभ्रान्तिर् इवानिर्मलचक्षुषः
जे जग आकाशात दिसते, ते शोधले तरी मिळत नाही; जणू ज्याच्या डोळ्यांत स्वच्छता नाही, त्याला केसांचे झुपके भासावेत तसं.
सुरासुरास् स्फुरन्तीमे छिन्नवृक्षपिशाचवत् । परिपश्यन्ति संसारं दग्धदेहकजीववत्
हे देव आणि दैत्य, कापलेल्या झाडाभोवती भुतांसारखे चमकत राहतात; जणू जळलेल्या देहातून निघालेल्या जीवांसारखे, ते संसार पाहतात.
निश्श्वसन्ति च भस्त्रावद् विवर्तन्ते खधूमवत् । चिन्वन्त्य् अर्धप्रसुप्ताभं पश्यन्त्य् उद्भ्रान्तम् आबिलम्
ते धोंड्यांसारखे श्वास घेतात, आकाशातील धुरासारखे फिरतात, अर्धवट झोपेत असावं तसं काहीतरी शोधतात आणि सगळं अस्वस्थ, गढूळ दिसतं.
जडास् स्फुरन्ति जनता नदीरयतरङ्गवत् । बुध्यन्ते ऽन्यात्मकाश् चान्यत् कोकिलाẖ काकताम् इव
मूढ लोक नदीच्या लाटांसारखे हलकेच हलतात; काही जण वेगळ्या स्वरूपात जागे होतात, जणू कोकिळांनी कावळ्यांसारखे वागावे.
उद्यन्ति स्थावरा भूमौ रयरेखा इवाम्भसि । भावाḫ परिणमन्त्य् अन्तर् जलानीव रयाज् जले
स्थावर जीव पृथ्वीवर जसे पाण्यातील फेसाच्या रेषांसारखे निर्माण होतात; मनातील अवस्था पाण्यातील लाटांसारख्या बदलत राहतात.
अनुभूतय आत्मस्था इक्षोर् मधुरता इव । क्षोभ्यन्ते विक्रियन्ते च पवनस्पर्शपीडनैः
अनुभव आत्म्यातच राहतात, जसे ऊसामधली गोडी; पण वाऱ्याच्या स्पर्शामुळे ते हलतात आणि बदलतात.
कलनैकात्मिका लघ्वी सकुलाद्रीन्द्रमण्डला । तुलाम् आरोपिता भूमिर् न भवत्य् अर्धरक्तिका
ही पृथ्वी एकच कल्पना असून, हलकी असली तरी डोंगर, समुद्र आणि चंद्र यांना सामावून घेते; पण तिला तराजूत ठेवले तरी अर्धा रत्तीही वजन होत नाही.
भविष्यद्भूतकोशस्थं द्यौḫ पातालतलं गता । अग्नेश् चित्रकृतस्येव शैत्यम् एवानुभूयते
भविष्यातील सृष्टीच्या गर्भात आकाश जणू पाताळाच्या तळाशी पोहोचले आहे; अग्नीच्या कलेप्रमाणे फक्त गारवा जाणवतो.
अधूमात्म निराधारम् अवातादिसमीरितम् । खम् ऊर्ध्वम् अम्बु यात्य् अभ्रैर् बान्धवैर् इव शिक्षितम्
धूर नसलेले, आधार नसलेले, वारा किंवा इतर कोणत्याही गोष्टीने न हलवलेले पाणी, आपल्या मेघरूपी नातलगांनी शिकविल्याप्रमाणे, वर आकाशात जाते.