यथा पुस्तमयं सैन्यं महारम्भम् अपि स्फुटम् । विद्यमानम् अनन्तं च सहस्राङ्गायुधादिकम्
जसं पुस्तकातल्या चित्रांचं सैन्य दिसायला मोठं, अनंत, हजारो हातांनी आणि शस्त्रांनी सजलेलं वाटतं, पण ते फक्त भास असतो—
स्वरूपं प्रति तज् जाड्यान् नित्यासम्भवदीहनम् । अरूपालोकमननम् अदिक्कालकलादिकम्
तसंच, आपल्या खऱ्या स्वरूपाची जाणीव न झाल्यामुळे, नेहमीच काही करावं असं वाटत नाही, रूप नसलेलं पाहणं होतं, आणि दिशा, काळ, कारण यांचे विचार मनात येतात.
केवलं केवलं शान्तं समनिर्वाणम् आत्मनि । दृष्टैर् अनुमितैर् ज्ञातैर् इतरेण दशाभ्रमैः
खरंतर, आपल्यातच पूर्ण शांत, निर्विकार अशी स्थिती असते, जी आपण पाहिलेल्या, अनुमान केलेल्या किंवा इतर भ्रमित अवस्थांमधून ओळखतो.
मनाग् अप्य् अपरामृष्टं विद्यमानम् असन्मयम् । अहमादित्वम् आद्यं च तथैवाखण्डितं जगत्
ही स्थिती दुसऱ्या कशाच्याही स्पर्शाला लागत नाही; जरी ती अस्तित्वात असल्यासारखी वाटली, तरी ती नसण्याने बनलेली आहे, आणि 'मी'पण व अखंड जग ह्याचप्रमाणे आद्य आहेत.
ब्रह्मपुस्तमयं सर्वं विद्यमानम् असन्मयम् । रूपालोकमनस्कारशब्दार्थपरिवर्जितम्
हे सर्व ब्रह्मरूप पुस्तकांचे सैन्य आहे, जे अस्तित्वात असल्यासारखे दिसते, पण प्रत्यक्षात काहीच नाही. यात कोणतेही रूप, प्रकाश, मनाचा संकल्प, शब्द किंवा अर्थ काहीच नाही.
अन्येनानुमितैर् अर्थैर् मुक्तम् आत्मनि संस्थितम् । न च सत्यं न चासत्यम् आत्मन्य् अद्वयतावशात्
हे आत्म्यातच स्थिर आहे, इतर अनुमानित वस्तूंपासून मुक्त आहे, आणि आत्म्याच्या अद्वैत स्वरूपामुळे हे ना खरे आहे ना खोटे.
अन्यो ऽस्ति पुस्तसैन्यानाम् अस्मदादिर् मुनीश्वर । अस्मदादेस् तु को ऽन्यस् स्याद् अनन्ताद् ब्रह्मणḫ पदात्
मुनिश्रेष्ठा, या पुस्तकांच्या सैन्यात आपल्यासारखा दुसरा कोणी आहे, पण आपल्यापासून आणि अनंत ब्रह्मापासून वेगळा दुसरा कोण असू शकतो?
नास्त्य् एव यस् स नो ऽन्यो ऽस्ति ब्रह्मपुस्तमयात्मकः । असन्न् अभ्युदितो मोहḫ प्रेक्षितो यो न लभ्यते
खरंतर असा दुसरा कोणीच नाही; जो दुसरा वाटतो, तो ब्रह्मरूप पुस्तकाचा आहे, पण तो अस्तित्वात नाही, फक्त मोहातून निर्माण झालेला, दिसतो पण प्रत्यक्षात सापडत नाही.
स एतान् असतो ऽनन्यान् दूराद् भावविकारकान् । पश्यत्य् उन्मत्तको जन्तुर् जीवन्न् आत्ममृतिं यथा
जसा एखादा वेडा माणूस दूरवरून नसलेल्या गोष्टींचे वेगवेगळे रूप दिसतात, तसाच हा जीव जिवंत असतानाही स्वतःच्या मृत्यूचा अनुभव घेतो.
स एषो ऽप्रेक्षणात्मैव शुक्तौ रजतधीर् इव । न विद्यते प्रेक्षितस् सञ् शुक्तौ रजतधीर् इव
हा पाहणारा प्रत्यक्षात फक्त पाहण्याची क्रिया आहे, जशी शिंपल्यात चांदी आहे असं वाटणं फक्त कल्पना असते; नीट पाहिलं तर शिंपल्यात चांदीचं भान राहत नाही.
अस्माभिḫ प्रेक्षितस् तेन नूनं निर्मूलतां गतः । अनालोकḫ पुरो रूढं वस्तु नेति विलोकनात्
आपण ते नीट पाहिल्यामुळे ते नक्कीच मूळासकट नाहीसं झालं; कारण 'हे वस्तू इथे नाही' असं पाहिल्यावर ती चुकीची कल्पना दूर होते.
यैस् तु न प्रेक्ष्यते तेषां शतशाखं विजृम्भते । असत्य एव सत्येन बालवेतालसैन्यवत्
पण जे लोक नीट पाहत नाहीत, त्यांच्यासाठी ती कल्पना शेकडो फांद्या पसरते; खोटं खरं वाटायला लागतं, जसं एखाद्या मुलाने वेताळांची फौज तयार केली असं वाटतं.
आसृष्टिकरम् आरुद्रम् इयं भ्रान्तिर् उपस्थिता । तथाप्य् अनन्तदुẖखाय किं शुभं ज्ञातयानया
ही भ्रमाची भावना, जी जगाची निर्मिती करणारी आणि भयंकर आहे, ती उत्पन्न होते; पण ती अनंत दुःख देणारी असली तरी, हे जाणून काय उपयोग?
असन् निवर्तते राम क्षणाद् एव निरीक्षितम् । सत्यं तु वस्तु कृच्छ्रेण क्षीयते नैव वानघ
राम, जे खोटं आहे ते नीट पाहिल्यावर लगेच नाहीसं होतं; पण जे खरं आहे ते, अघा विरहित, फार कष्टानेच नाहीसं होतं, किंवा कधीच होत नाही.
अविद्या ज्ञातमात्रैव शाम्यत्य् आशु न बाधते । न विप्रलम्भयत्य् अन्तर् मृगतृष्णाम्बुधीर् इव
अज्ञान फक्त ओळखलं गेलं की लगेच शांत होतं, पुन्हा त्रास देत नाही; जसं मृगजळाचं पाणी आतून फसवत नाही तसं.
यद् एवास्याḫ परिज्ञानं स एवास्याḫ परिक्षयः । श्रेयसे परमायैव मित्रे शत्रुधियो यथा
ज्याचं खरं स्वरूप ओळखलं जातं, त्याचं नाश होतो; जसं मित्र किंवा शत्रू यांना ओळखणं हेच आपल्या मोठ्या भल्यासाठी असतं.
परिज्ञातैव गलति लगत्य् अज्ञानरूषिता । स्वभावतश् च नास्त्य् एव मिथ्या यक्षमतिर् यथा
अज्ञान ओळखलं गेलं की आपोआप नाहीसं होतं; जशी तापलेल्या मनाची अवस्था टिकत नाही, तशीच खोटी समजणूक टिकत नाही.
नास्त्य् अविद्यालम् इत्य् एव प्रत्ययो ज्ञानम् उच्यते । रूढिं गताज्ञे ज्ञे त्व् एषा ब्रह्म मोक्षस् स एव च
'अज्ञानाचं क्षेत्रच नाही' ही ठाम खात्री म्हणजेच खरं ज्ञान आहे; ही समज मनात पूर्णपणे रुजली की तेच ब्रह्म, आणि तोच खरा मुक्तीचा मार्ग आहे.
असत् प्रेक्षितम् एवासत् सत् तु नैव निवर्तते । यदासत्यजगद्भ्रान्तिस् तदैषाशु निवर्तते
जे खोटं आहे ते खोटं म्हणून पाहिलं की नाहीसं होतं; जे खरं आहे ते कधीच नाहीसं होत नाही. जेव्हा या खोट्या जगाची भ्रांती सोडली जाते, तेव्हा ती लगेच नाहीशी होते.
कल्पनामात्रसम्पत्तिर् अकल्पनविलायिनी । मनस्सत्तेव मृद्वङ्गी नरायत्तभवाभवा
सगळं फक्त कल्पनेचं फळ आहे; कल्पना संपली की तेही नाहीसं होतं. जसं मनाचं अस्तित्व मऊसारखं असतं, तसं सर्व जीवांचं येणं-जाणं माणसावर अवलंबून असतं.
पुरुषायत्तजननमरणायाम् अखिन्दतः । यथावद् अस्यां बुद्धायां मोक्ष एवावशिष्यते
जन्म आणि मृत्यू हे माणसावर अवलंबून असतात. जेव्हा हे पूर्णपणे समजून येते, तेव्हा या जागरूक समजुतीत फक्त मुक्तीच उरते.
अद्रिद्यूर्वीनदीशादिकल्पनामात्रकात्मकाम् । पीत्वाकल्पनमात्रेण निर्वाति निपुणं पुमान्
डोंगर, पृथ्वी, नद्या आणि इतर सगळ्या गोष्टी केवळ कल्पनेनेच बनलेल्या आहेत. कल्पना सोडून, केवळ कल्पनाशून्यतेचा आस्वाद घेतल्यावर ज्ञानी माणूस खऱ्या अर्थाने शांतता मिळवतो.
यदि शैलादि सत्यं स्यात् तत् केन विनिवार्यते । नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः
जर डोंगर वगैरे खरे असते, तर त्यांना कोण नष्ट करू शकले असते? जे खोटे आहे त्याला अस्तित्व नाही आणि जे खरे आहे त्याचा कधीही नाश होत नाही.
यथा प्रसरति स्पन्दाच् चक्रवृन्दम् असज् जले । तथोल्लसति सङ्कल्पाच् चित्खे संसारमण्डलम्
पाण्यात एक हलका स्पंदन झाला की लाटा पसरतात, त्याचप्रमाणे चित्ताच्या आकाशात एक विचार आला की संसाराचा फेरगोल निर्माण होतो.
निजस्पन्दवशाद् एकं शतावर्तं पयो यथा । निजस्पन्दवशाद् एकं जगदात्म परं तथा
जसं पाण्यात आपोआप एक वावटळ तयार होते, तसंच परब्रह्माच्या स्वतःच्या हालचालीमुळे हे जग प्रकट होतं.
प्रविचारितम् अन्विष्टं यावच् चक्रादि नाम्भसि । अस्ति नापि च सर्गादि चिद्व्योम्नि न च कल्पना
जसं पाण्यात नीट पाहिलं तर वावटळ किंवा दुसरं काहीही खरं अस्तित्वात नाही, तसंच चैतन्याच्या आकाशात सृष्टी किंवा कल्पना खरं तर नाहीच.
स्वयत्नमात्रसङ्कल्पप्राप्यौ सर्गापवर्गकौ । य एव रोचते यस्मै तयोस् तं सो ऽनुगच्छति
सृष्टी आणि मुक्ती या दोन्ही गोष्टी स्वतःच्या इच्छेनेच मिळतात; ज्याला जे आवडतं, तो त्याच मागे जातो.
अवित्त्वाद् अपवर्गत्वं वित्त्वाज् जन्मचमत्कृतिः । वेद्यम् अस्ति च नो सत्यं यथेच्छसि तथा कुरु
न कळल्यामुळे मुक्ती मिळते आणि कळल्यामुळे जन्माचं आश्चर्य वाटतं; जे जाणायचं आहे ते आहे, पण ते खरं नाही — तुझ्या इच्छेनुसार वाग.
असद् वेद्यं विनिर्माय भुङ्क्ते क इव दुẖखदम् । प्रक्षालनाद् धि पङ्कस्य दूराद् अस्पर्शनं वरम्
असत्य गोष्टी निर्माण करून, त्या ओळखून, कोण आनंद घेतो आणि दुःख सहन करतो? चिखल धुवायला जावं, त्यापेक्षा दूर राहून त्याला स्पर्शच करू नये, हेच जास्त चांगलं.
क ईदृशो ऽस्ति मुक्तात्मा यो विनिर्माय यक्षकम् । तेनैव घट्टयत्य् आर्तं स्वयम् आत्मानम् अक्षतम्
मुक्त आत्मा असं कोण आहे, जो स्वतःच भुतासारखी कल्पना करून, त्याच्यामुळे स्वतःला त्रास देतो, पण स्वतः मात्र काहीही न लागता राहतो?