संविन्मयत्वाद् वार्यन्तर् अपि सन्त्य् एव सृष्टयः । चित्ताकाशात्मिका नोढाḫ प्रतिबिम्बान्विता इव
चैतन्याच्या मूळ स्वरूपामुळे पाण्यात आणि इतर घटकांमध्येही सृष्टी नक्कीच असते; त्या मनाच्या आकाशात स्थिर नसतात, पण जणू प्रतिबिंबांसारख्या दिसतात.
भूतपञ्चकसत्तासु सबाह्याभ्यान्तरं सदा । सन्ति सर्गसहस्राणि न च सन्ति कदाचन
पंचमहाभूतांच्या अस्तित्वात, बाहेर आणि आत, नेहमीच हजारो सृष्टी असतात—पण प्रत्यक्षात त्या कधीच खऱ्या अस्तित्वात नसतात.
सर्वत्र सर्वदा सर्वं सार्वं सर्वेण सर्वथा । न तद् अस्ति न यत् सत्यं न तद् अस्ति न यन् मृषा
सर्वत्र, सर्वकाळ, सर्व काही, सर्व प्रकारे आणि सर्व मार्गांनी — खरेच काहीही खरे नाही, आणि काहीही पूर्णपणे खोटेही नाही.
न च किञ्चिन् मृषा नैव सत्यं किञ्चिन् न मध्यमम् । बृहद् ब्रह्मायते ब्रह्म शान्तम् अन्तविवर्जितम्
काहीच खोटे नाही, काहीच खरे नाही, आणि काहीच मधले नाही; हे ब्रह्म विशाल आहे — ते शांत आहे, त्याला कोणताही शेवट नाही.
सर्वभावोपमर्देन भावḫ फलति पीवरः । तेनातिभावो जयति श्लिष्टयोर् अपि सर्गयोः
सर्व अवस्था नाहीशा झाल्यावर एक परिपूर्ण अवस्था निर्माण होते; त्यामुळे, दोन्ही सृष्टी एकत्र असतानाही ती सर्वोच्च अवस्था प्रबळ होते.
जीवḫ परस्पराप्राप्ताव् ऊनभावेन सिध्यति । संसारस् समभावस् तु समतां गच्छति द्वयोः
जीव हा एकमेकांमध्ये पूर्णपणे मिळत नाही म्हणून अपूर्णतेमुळे टिकून राहतो; पण संसार मात्र समत्वाने दोघांमध्ये समता प्राप्त करतो.
विलक्षणा बृहद्भावास् समत्वान् मिलिता मिथः । वैलक्षण्येन तिष्ठन्ति नानावर्णा इव त्विषः
अनेक वेगवेगळ्या, विशाल अवस्था एकमेकांमध्ये एकरूपतेमुळे एकत्र येतात; पण त्यांची वेगळेपणाची ओळख कायम राहते, जशी वेगवेगळ्या रंगांच्या किरणांची असते.
निरर्गला सर्गपरम्परेति विजृम्भते ऽन्तḫ परमाणुधातोः । अप्य् अन्तर् अद्रीन्द्रशिलान्तरे च वह्नौ जले वाखिलवस्तुजाते
सृष्टीची अखंड मालिका अगदी सूक्ष्म कणाच्या अंतरातही मोकळेपणाने फुलते; तसेच पर्वत, दगड, अग्नी, पाणी आणि सर्व वस्तूंमध्येही ती विस्तारते.
सङ्कल्परूपाद्रिनदीदिनेशदिक्कालकल्पस्फुरणाकुलापि । जगन्महामण्डलपिण्डपीठी व्योमोदरं चिद्घनशून्यधातौ
कल्पनेच्या लहरींनी—पर्वत, वीज, सूर्य, दिशा, काळ आणि युगांच्या चमकांनी—हालचाल झाली तरी, जगाचा हा महान गोल, विश्वबीजाचा आसन, आकाशाच्या अंतरात, शुद्ध चैतन्य आणि शून्यतेच्या आधारातच राहतो.
नभश् च वास्या उदरे ऽप्य् अपारं सचन्द्रताराद्रिदिवाकरादि । मिथस् त्व् अदृष्टश्रुतशब्दसारा काचिन् मिथोलब्धशरीरिकापि
आकाश, वायू, समुद्र आणि त्यातील अथांग अंतर, चंद्र, तारे, पर्वत, सूर्य वगैरे यांच्यातही—काहींचे स्वरूप एकमेकांना न दिसणारे, न ऐकू येणारे किंवा न सांगता येणारे असते, तर काहींना केवळ परस्पर संबंधामुळेच शरीर मिळते.
यथा पुस्तमयं सैन्यं महारम्भम् अपि स्फुटम् । विद्यमानम् अनन्तं च सहस्राङ्गायुधादिकम्
जसं पुस्तकातल्या चित्रांचं सैन्य दिसायला मोठं, अनंत, हजारो हातांनी आणि शस्त्रांनी सजलेलं वाटतं, पण ते फक्त भास असतो—
स्वरूपं प्रति तज् जाड्यान् नित्यासम्भवदीहनम् । अरूपालोकमननम् अदिक्कालकलादिकम्
तसंच, आपल्या खऱ्या स्वरूपाची जाणीव न झाल्यामुळे, नेहमीच काही करावं असं वाटत नाही, रूप नसलेलं पाहणं होतं, आणि दिशा, काळ, कारण यांचे विचार मनात येतात.
केवलं केवलं शान्तं समनिर्वाणम् आत्मनि । दृष्टैर् अनुमितैर् ज्ञातैर् इतरेण दशाभ्रमैः
खरंतर, आपल्यातच पूर्ण शांत, निर्विकार अशी स्थिती असते, जी आपण पाहिलेल्या, अनुमान केलेल्या किंवा इतर भ्रमित अवस्थांमधून ओळखतो.
मनाग् अप्य् अपरामृष्टं विद्यमानम् असन्मयम् । अहमादित्वम् आद्यं च तथैवाखण्डितं जगत्
ही स्थिती दुसऱ्या कशाच्याही स्पर्शाला लागत नाही; जरी ती अस्तित्वात असल्यासारखी वाटली, तरी ती नसण्याने बनलेली आहे, आणि 'मी'पण व अखंड जग ह्याचप्रमाणे आद्य आहेत.
ब्रह्मपुस्तमयं सर्वं विद्यमानम् असन्मयम् । रूपालोकमनस्कारशब्दार्थपरिवर्जितम्
हे सर्व ब्रह्मरूप पुस्तकांचे सैन्य आहे, जे अस्तित्वात असल्यासारखे दिसते, पण प्रत्यक्षात काहीच नाही. यात कोणतेही रूप, प्रकाश, मनाचा संकल्प, शब्द किंवा अर्थ काहीच नाही.
अन्येनानुमितैर् अर्थैर् मुक्तम् आत्मनि संस्थितम् । न च सत्यं न चासत्यम् आत्मन्य् अद्वयतावशात्
हे आत्म्यातच स्थिर आहे, इतर अनुमानित वस्तूंपासून मुक्त आहे, आणि आत्म्याच्या अद्वैत स्वरूपामुळे हे ना खरे आहे ना खोटे.
अन्यो ऽस्ति पुस्तसैन्यानाम् अस्मदादिर् मुनीश्वर । अस्मदादेस् तु को ऽन्यस् स्याद् अनन्ताद् ब्रह्मणḫ पदात्
मुनिश्रेष्ठा, या पुस्तकांच्या सैन्यात आपल्यासारखा दुसरा कोणी आहे, पण आपल्यापासून आणि अनंत ब्रह्मापासून वेगळा दुसरा कोण असू शकतो?
नास्त्य् एव यस् स नो ऽन्यो ऽस्ति ब्रह्मपुस्तमयात्मकः । असन्न् अभ्युदितो मोहḫ प्रेक्षितो यो न लभ्यते
खरंतर असा दुसरा कोणीच नाही; जो दुसरा वाटतो, तो ब्रह्मरूप पुस्तकाचा आहे, पण तो अस्तित्वात नाही, फक्त मोहातून निर्माण झालेला, दिसतो पण प्रत्यक्षात सापडत नाही.
स एतान् असतो ऽनन्यान् दूराद् भावविकारकान् । पश्यत्य् उन्मत्तको जन्तुर् जीवन्न् आत्ममृतिं यथा
जसा एखादा वेडा माणूस दूरवरून नसलेल्या गोष्टींचे वेगवेगळे रूप दिसतात, तसाच हा जीव जिवंत असतानाही स्वतःच्या मृत्यूचा अनुभव घेतो.
स एषो ऽप्रेक्षणात्मैव शुक्तौ रजतधीर् इव । न विद्यते प्रेक्षितस् सञ् शुक्तौ रजतधीर् इव
हा पाहणारा प्रत्यक्षात फक्त पाहण्याची क्रिया आहे, जशी शिंपल्यात चांदी आहे असं वाटणं फक्त कल्पना असते; नीट पाहिलं तर शिंपल्यात चांदीचं भान राहत नाही.
अस्माभिḫ प्रेक्षितस् तेन नूनं निर्मूलतां गतः । अनालोकḫ पुरो रूढं वस्तु नेति विलोकनात्
आपण ते नीट पाहिल्यामुळे ते नक्कीच मूळासकट नाहीसं झालं; कारण 'हे वस्तू इथे नाही' असं पाहिल्यावर ती चुकीची कल्पना दूर होते.
यैस् तु न प्रेक्ष्यते तेषां शतशाखं विजृम्भते । असत्य एव सत्येन बालवेतालसैन्यवत्
पण जे लोक नीट पाहत नाहीत, त्यांच्यासाठी ती कल्पना शेकडो फांद्या पसरते; खोटं खरं वाटायला लागतं, जसं एखाद्या मुलाने वेताळांची फौज तयार केली असं वाटतं.
आसृष्टिकरम् आरुद्रम् इयं भ्रान्तिर् उपस्थिता । तथाप्य् अनन्तदुẖखाय किं शुभं ज्ञातयानया
ही भ्रमाची भावना, जी जगाची निर्मिती करणारी आणि भयंकर आहे, ती उत्पन्न होते; पण ती अनंत दुःख देणारी असली तरी, हे जाणून काय उपयोग?
असन् निवर्तते राम क्षणाद् एव निरीक्षितम् । सत्यं तु वस्तु कृच्छ्रेण क्षीयते नैव वानघ
राम, जे खोटं आहे ते नीट पाहिल्यावर लगेच नाहीसं होतं; पण जे खरं आहे ते, अघा विरहित, फार कष्टानेच नाहीसं होतं, किंवा कधीच होत नाही.
अविद्या ज्ञातमात्रैव शाम्यत्य् आशु न बाधते । न विप्रलम्भयत्य् अन्तर् मृगतृष्णाम्बुधीर् इव
अज्ञान फक्त ओळखलं गेलं की लगेच शांत होतं, पुन्हा त्रास देत नाही; जसं मृगजळाचं पाणी आतून फसवत नाही तसं.
यद् एवास्याḫ परिज्ञानं स एवास्याḫ परिक्षयः । श्रेयसे परमायैव मित्रे शत्रुधियो यथा
ज्याचं खरं स्वरूप ओळखलं जातं, त्याचं नाश होतो; जसं मित्र किंवा शत्रू यांना ओळखणं हेच आपल्या मोठ्या भल्यासाठी असतं.
परिज्ञातैव गलति लगत्य् अज्ञानरूषिता । स्वभावतश् च नास्त्य् एव मिथ्या यक्षमतिर् यथा
अज्ञान ओळखलं गेलं की आपोआप नाहीसं होतं; जशी तापलेल्या मनाची अवस्था टिकत नाही, तशीच खोटी समजणूक टिकत नाही.
नास्त्य् अविद्यालम् इत्य् एव प्रत्ययो ज्ञानम् उच्यते । रूढिं गताज्ञे ज्ञे त्व् एषा ब्रह्म मोक्षस् स एव च
'अज्ञानाचं क्षेत्रच नाही' ही ठाम खात्री म्हणजेच खरं ज्ञान आहे; ही समज मनात पूर्णपणे रुजली की तेच ब्रह्म, आणि तोच खरा मुक्तीचा मार्ग आहे.
असत् प्रेक्षितम् एवासत् सत् तु नैव निवर्तते । यदासत्यजगद्भ्रान्तिस् तदैषाशु निवर्तते
जे खोटं आहे ते खोटं म्हणून पाहिलं की नाहीसं होतं; जे खरं आहे ते कधीच नाहीसं होत नाही. जेव्हा या खोट्या जगाची भ्रांती सोडली जाते, तेव्हा ती लगेच नाहीशी होते.
कल्पनामात्रसम्पत्तिर् अकल्पनविलायिनी । मनस्सत्तेव मृद्वङ्गी नरायत्तभवाभवा
सगळं फक्त कल्पनेचं फळ आहे; कल्पना संपली की तेही नाहीसं होतं. जसं मनाचं अस्तित्व मऊसारखं असतं, तसं सर्व जीवांचं येणं-जाणं माणसावर अवलंबून असतं.