नीहाराणां विमिश्राणां लक्ष्यन्ते नाणवो यथा । पृथग् जीवैर् न सर्गाणां लक्ष्यन्ते जन्तवस् तथा
जसा धुक्याचे कण एकमेकांत मिसळून वेगळे ओळखता येत नाहीत, तसंच या सृष्टीतील जीवही वेगळे दिसत नाहीत.
यथा याति सरित्य् अम्बु मज्जनोन्मज्जनाबिलम् । तथा स्फुरति सर्गौघḫ पृथङ् मिश्रश् च चिद्धृदि
जसं नदीचं पाणी भोवऱ्यात शिरतं आणि पुन्हा बाहेर येतं, तसंच सृष्टीचा प्रवाहही चैतन्याच्या हृदयात वेगळा आणि एकत्र असा उमटतो.
अवायवो यथामोदा मिश्रीभूताḫ परस्परम् । न रोधका न पश्यन्ति तथा सर्गाẖ खरूपिणः
जसं वेगवेगळ्या सुवासांचा संग झाला तरी ते एकमेकांना अडवत नाहीत किंवा ओळखत नाहीत, तसंच आकाशासारख्या सृष्टीही एकमेकांना अडथळा करत नाहीत.
आवर्ताḫ परिवर्तन्ते यथा रजसि राजसाः । अस्पष्टोग्रानिले स्फारे तथा सर्गाḫ परस्परम्
जसं धूळ मोठ्या वाऱ्यात फिरत राहते आणि स्पष्टपणे दिसत नाही, तसंच या सृष्टीही एकमेकांत फिरत राहतात.
सङ्कल्पात्मतयान्योऽन्यं न द्रष्टारो न रोधकाः । नभसीव नभोभागास् स्वप्रभास्व् इव च प्रभाः
जसं आकाशातले विभाग एकमेकांना न पाहता किंवा अडथळा न करता स्वतंत्र असतात, तसंच विचाररूप असलेल्या सर्व जीवांना एकमेकांना न पाहता किंवा अडवता येत नाही, जसं प्रत्येक तेजाच्या किरणांना स्वतःच्या प्रकाशात स्वतंत्रपणे वावरणं.
केचिन् मिथः सम्मिलिता एकताम् उपयान्त्य् अलम् । नीहारेष्व् इव नीहारास् स्वप्रभास्व् इव च प्रभाः
काही जण एकत्र येऊन पूर्णपणे एकरूप होतात, जसं धुक्यात धुके मिसळून जातं किंवा तेजाच्या किरणा स्वतःच्या प्रकाशात एकरूप होतात.
केचिन् मिथस् सम्मिलिता अपि भान्ति विलक्षणाः । घृतोदा इव दुग्धाब्धौ रत्नदीप्ताव् इवार्कभाः
काही जण एकत्र असतानाही वेगळेच भासतात, जसं दूधाच्या समुद्रात तूप आणि पाणी वेगळं दिसतं किंवा रत्नांच्या प्रकाशात सूर्यकिरण वेगळे चमकतात.
सविकासा यथा स्वप्ने मेरुमन्दरकोटयः । संवित्तत्त्वे तथा सर्गा दृषदाद्यन्तरेष्व् अपि
जसं स्वप्नात मेरू आणि मंदार पर्वतांच्या शिखरांचा विस्तार दिसतो, तसंच चैतन्याच्या सत्यात सृष्टी अगदी दगडांसारख्या वस्तूंमध्येही प्रकट होते.
संवित् सर्वगता शान्ता सत्तासामान्यरूपिणी । सर्गशब्दार्थरहितास् सर्गास् तस्याẖ किलोदरम्
चैतन्य हे सर्वत्र असलेलं, शांत आणि सर्वत्र असण्याच्या स्वरूपाचं आहे. 'सृष्टी' या शब्दाचा अर्थ किंवा त्याचा शब्दच नसलेली सृष्टी, खरंतर या चैतन्यातच सामावलेली आहे.
स्थलं जलं नभश् शैलं पूर्वम् अद्याधुनाखिलम् । सर्वं सर्वगतं शान्तं सर्वगत्वान् महाचितेः
जमीन, पाणी, आकाश, डोंगर—पूर्वीचे असो वा आत्ताचे, सर्व काही सर्वत्र पसरलेलं आणि शांत आहे, कारण त्या महान चैतन्याचं सर्वत्र व्यापलेपण आहे.
संविन्मयत्वाद् वार्यन्तर् अपि सन्त्य् एव सृष्टयः । चित्ताकाशात्मिका नोढाḫ प्रतिबिम्बान्विता इव
चैतन्याच्या मूळ स्वरूपामुळे पाण्यात आणि इतर घटकांमध्येही सृष्टी नक्कीच असते; त्या मनाच्या आकाशात स्थिर नसतात, पण जणू प्रतिबिंबांसारख्या दिसतात.
भूतपञ्चकसत्तासु सबाह्याभ्यान्तरं सदा । सन्ति सर्गसहस्राणि न च सन्ति कदाचन
पंचमहाभूतांच्या अस्तित्वात, बाहेर आणि आत, नेहमीच हजारो सृष्टी असतात—पण प्रत्यक्षात त्या कधीच खऱ्या अस्तित्वात नसतात.
सर्वत्र सर्वदा सर्वं सार्वं सर्वेण सर्वथा । न तद् अस्ति न यत् सत्यं न तद् अस्ति न यन् मृषा
सर्वत्र, सर्वकाळ, सर्व काही, सर्व प्रकारे आणि सर्व मार्गांनी — खरेच काहीही खरे नाही, आणि काहीही पूर्णपणे खोटेही नाही.
न च किञ्चिन् मृषा नैव सत्यं किञ्चिन् न मध्यमम् । बृहद् ब्रह्मायते ब्रह्म शान्तम् अन्तविवर्जितम्
काहीच खोटे नाही, काहीच खरे नाही, आणि काहीच मधले नाही; हे ब्रह्म विशाल आहे — ते शांत आहे, त्याला कोणताही शेवट नाही.
सर्वभावोपमर्देन भावḫ फलति पीवरः । तेनातिभावो जयति श्लिष्टयोर् अपि सर्गयोः
सर्व अवस्था नाहीशा झाल्यावर एक परिपूर्ण अवस्था निर्माण होते; त्यामुळे, दोन्ही सृष्टी एकत्र असतानाही ती सर्वोच्च अवस्था प्रबळ होते.
जीवḫ परस्पराप्राप्ताव् ऊनभावेन सिध्यति । संसारस् समभावस् तु समतां गच्छति द्वयोः
जीव हा एकमेकांमध्ये पूर्णपणे मिळत नाही म्हणून अपूर्णतेमुळे टिकून राहतो; पण संसार मात्र समत्वाने दोघांमध्ये समता प्राप्त करतो.
विलक्षणा बृहद्भावास् समत्वान् मिलिता मिथः । वैलक्षण्येन तिष्ठन्ति नानावर्णा इव त्विषः
अनेक वेगवेगळ्या, विशाल अवस्था एकमेकांमध्ये एकरूपतेमुळे एकत्र येतात; पण त्यांची वेगळेपणाची ओळख कायम राहते, जशी वेगवेगळ्या रंगांच्या किरणांची असते.
निरर्गला सर्गपरम्परेति विजृम्भते ऽन्तḫ परमाणुधातोः । अप्य् अन्तर् अद्रीन्द्रशिलान्तरे च वह्नौ जले वाखिलवस्तुजाते
सृष्टीची अखंड मालिका अगदी सूक्ष्म कणाच्या अंतरातही मोकळेपणाने फुलते; तसेच पर्वत, दगड, अग्नी, पाणी आणि सर्व वस्तूंमध्येही ती विस्तारते.
सङ्कल्परूपाद्रिनदीदिनेशदिक्कालकल्पस्फुरणाकुलापि । जगन्महामण्डलपिण्डपीठी व्योमोदरं चिद्घनशून्यधातौ
कल्पनेच्या लहरींनी—पर्वत, वीज, सूर्य, दिशा, काळ आणि युगांच्या चमकांनी—हालचाल झाली तरी, जगाचा हा महान गोल, विश्वबीजाचा आसन, आकाशाच्या अंतरात, शुद्ध चैतन्य आणि शून्यतेच्या आधारातच राहतो.
नभश् च वास्या उदरे ऽप्य् अपारं सचन्द्रताराद्रिदिवाकरादि । मिथस् त्व् अदृष्टश्रुतशब्दसारा काचिन् मिथोलब्धशरीरिकापि
आकाश, वायू, समुद्र आणि त्यातील अथांग अंतर, चंद्र, तारे, पर्वत, सूर्य वगैरे यांच्यातही—काहींचे स्वरूप एकमेकांना न दिसणारे, न ऐकू येणारे किंवा न सांगता येणारे असते, तर काहींना केवळ परस्पर संबंधामुळेच शरीर मिळते.
यथा पुस्तमयं सैन्यं महारम्भम् अपि स्फुटम् । विद्यमानम् अनन्तं च सहस्राङ्गायुधादिकम्
जसं पुस्तकातल्या चित्रांचं सैन्य दिसायला मोठं, अनंत, हजारो हातांनी आणि शस्त्रांनी सजलेलं वाटतं, पण ते फक्त भास असतो—
स्वरूपं प्रति तज् जाड्यान् नित्यासम्भवदीहनम् । अरूपालोकमननम् अदिक्कालकलादिकम्
तसंच, आपल्या खऱ्या स्वरूपाची जाणीव न झाल्यामुळे, नेहमीच काही करावं असं वाटत नाही, रूप नसलेलं पाहणं होतं, आणि दिशा, काळ, कारण यांचे विचार मनात येतात.
केवलं केवलं शान्तं समनिर्वाणम् आत्मनि । दृष्टैर् अनुमितैर् ज्ञातैर् इतरेण दशाभ्रमैः
खरंतर, आपल्यातच पूर्ण शांत, निर्विकार अशी स्थिती असते, जी आपण पाहिलेल्या, अनुमान केलेल्या किंवा इतर भ्रमित अवस्थांमधून ओळखतो.
मनाग् अप्य् अपरामृष्टं विद्यमानम् असन्मयम् । अहमादित्वम् आद्यं च तथैवाखण्डितं जगत्
ही स्थिती दुसऱ्या कशाच्याही स्पर्शाला लागत नाही; जरी ती अस्तित्वात असल्यासारखी वाटली, तरी ती नसण्याने बनलेली आहे, आणि 'मी'पण व अखंड जग ह्याचप्रमाणे आद्य आहेत.
ब्रह्मपुस्तमयं सर्वं विद्यमानम् असन्मयम् । रूपालोकमनस्कारशब्दार्थपरिवर्जितम्
हे सर्व ब्रह्मरूप पुस्तकांचे सैन्य आहे, जे अस्तित्वात असल्यासारखे दिसते, पण प्रत्यक्षात काहीच नाही. यात कोणतेही रूप, प्रकाश, मनाचा संकल्प, शब्द किंवा अर्थ काहीच नाही.
अन्येनानुमितैर् अर्थैर् मुक्तम् आत्मनि संस्थितम् । न च सत्यं न चासत्यम् आत्मन्य् अद्वयतावशात्
हे आत्म्यातच स्थिर आहे, इतर अनुमानित वस्तूंपासून मुक्त आहे, आणि आत्म्याच्या अद्वैत स्वरूपामुळे हे ना खरे आहे ना खोटे.
अन्यो ऽस्ति पुस्तसैन्यानाम् अस्मदादिर् मुनीश्वर । अस्मदादेस् तु को ऽन्यस् स्याद् अनन्ताद् ब्रह्मणḫ पदात्
मुनिश्रेष्ठा, या पुस्तकांच्या सैन्यात आपल्यासारखा दुसरा कोणी आहे, पण आपल्यापासून आणि अनंत ब्रह्मापासून वेगळा दुसरा कोण असू शकतो?
नास्त्य् एव यस् स नो ऽन्यो ऽस्ति ब्रह्मपुस्तमयात्मकः । असन्न् अभ्युदितो मोहḫ प्रेक्षितो यो न लभ्यते
खरंतर असा दुसरा कोणीच नाही; जो दुसरा वाटतो, तो ब्रह्मरूप पुस्तकाचा आहे, पण तो अस्तित्वात नाही, फक्त मोहातून निर्माण झालेला, दिसतो पण प्रत्यक्षात सापडत नाही.
स एतान् असतो ऽनन्यान् दूराद् भावविकारकान् । पश्यत्य् उन्मत्तको जन्तुर् जीवन्न् आत्ममृतिं यथा
जसा एखादा वेडा माणूस दूरवरून नसलेल्या गोष्टींचे वेगवेगळे रूप दिसतात, तसाच हा जीव जिवंत असतानाही स्वतःच्या मृत्यूचा अनुभव घेतो.
स एषो ऽप्रेक्षणात्मैव शुक्तौ रजतधीर् इव । न विद्यते प्रेक्षितस् सञ् शुक्तौ रजतधीर् इव
हा पाहणारा प्रत्यक्षात फक्त पाहण्याची क्रिया आहे, जशी शिंपल्यात चांदी आहे असं वाटणं फक्त कल्पना असते; नीट पाहिलं तर शिंपल्यात चांदीचं भान राहत नाही.