न सर्गो ऽस्ति विद् अस्त्य् अच्छा सा च सत्येव खोपमा । विच्छब्दार्थाकल्पनेन तद् एतद् बुध्यते स्वयम्
सृष्टी नाही, पण शुद्ध जाणीव आहे, जी आकाशासारखी आहे; आवाज आणि अर्थ यांची कल्पना थांबल्यावर हे आपोआप उमगतं.
न सर्गसर्गशब्दार्थमतिर् अस्तीति निश्चयः । सर्गसङ्कल्पसंशान्ताव् आत्मनैवाशु बुध्यते
सृष्टी, तिचा आवाज आणि अर्थ यांची जाण नाही, असा ठाम विश्वास निर्माण होतो; सृष्टीची कल्पना शांत झाल्यावर हे आत्म्याला लगेच समजतं.
असर्गप्रतिपत्तिर् हि सर्गशब्दार्थविस्मृतौ । स्फुटीभवत्य् अशेषेण शिष्यते यद् अनाम तत्
सृष्टी या शब्दाचा आणि त्याच्या अर्थाचा विसर पडला की, न होणाऱ्या सृष्टीची खरी जाणीव होते; आणि जे उरते, ते पूर्ण आणि नाव नसलेले असते.
वेदनं सर्गसंवित्तिर् अवेदनम् असर्गकम् । न वेदनावेदनयोर् भेदश् शब्दाद् ऋते ऽस्ति च
सृष्टीची जाणीव म्हणजे जाणिवेचा अनुभव; आणि सृष्टी नसण्याची जाणीव म्हणजे न जाणण्याचा अनुभव. पण या दोघांमध्ये शब्दांशिवाय काहीच फरक नाही.
सर्वस्यानन्तरूपत्वात् क्व भेदẖ क्व च भेदनम् । क्व विस्मृतिर् अतश् शान्तं तूष्णीम् एवासनं शिवम्
सगळेच अनंत स्वरूपाचे असल्याने, वेगळेपण कुठे आहे आणि विभागणे कुठे आहे? विस्मरण कुठे आहे? म्हणून शांत, गप्प बसणे हेच मंगल आहे.
निरस्तसङ्कल्पविकल्पजालम् आलानकल्पं सुचिरोषितं यत् । प्रशान्तशास्त्रार्थविचारसत्तम् अशङ्कम् आद्यं शिवम् अव्ययं तत्
ज्याच्यात कल्पना आणि विचारांचा जाळे नाही, जे राजवाड्यासारखे दीर्घकाळ स्थिर आहे, आणि जे शास्त्रार्थाच्या शांत विचारात निश्चिंतपणे स्थिर आहे, तेच आद्य, मंगल आणि अविनाशी आहे.
खात्मानस् सकलास् सर्गास् सर्गात्म सकलं च खम् । न नभस्सर्गयोर् भेदḫ पवनस्पन्दयोर् इव
सर्व सृष्टी ही आकाशस्वरूप आहे आणि आकाशच सर्व सृष्टीचे मूळ आहे. जसं वाऱ्याच्या हालचालींमध्ये काही वेगळेपण नसतं, तसंच आकाश आणि सृष्टी यांच्यातही काही भेद नाही.
पूरितानन्तगगनाḫ प्रभा व्योम्नि गमागमम् । न यथा रोधयन्त्य् एतास् तथा सर्गाḫ परस्परम्
जसं प्रकाशकिरण अनंत आकाशात भरतात आणि येता-जाता एकमेकांना अडथळा करत नाहीत, तसंच सर्व सृष्टीही एकमेकांना काहीही अडथळा करत नाहीत.
मिलन्ति न मिलन्त्य् अन्तर् यथैते परमाणवः । खे सूक्ष्मत्वाद् अलक्ष्यत्वात् तथा सर्गाḫ परस्परम्
जसं आकाशातले कण अगदी सूक्ष्म आणि नजरेस न पडणारे असल्यामुळे एकमेकांत मिसळत नाहीत किंवा वेगळे होत नाहीत, तसंच सर्व सृष्टीही एकमेकांत खरं अर्थाने मिसळत नाहीत किंवा वेगळ्या होत नाहीत.
मनाग् अपि न भेदो ऽस्ति मिलितानां यथाम्भसाम् । तथा चिद्घनरूपाणाम् सर्गाणां श्लिष्यताम् अपि
जसं एकत्र आलेल्या पाण्यात काहीही वेगळेपण राहत नाही, तसंच शुद्ध चैतन्यस्वरूप असलेल्या सृष्टी जरी एकत्र आल्या तरी त्यांच्यात काही भेद उरत नाही.
नीहाराणां विमिश्राणां लक्ष्यन्ते नाणवो यथा । पृथग् जीवैर् न सर्गाणां लक्ष्यन्ते जन्तवस् तथा
जसा धुक्याचे कण एकमेकांत मिसळून वेगळे ओळखता येत नाहीत, तसंच या सृष्टीतील जीवही वेगळे दिसत नाहीत.
यथा याति सरित्य् अम्बु मज्जनोन्मज्जनाबिलम् । तथा स्फुरति सर्गौघḫ पृथङ् मिश्रश् च चिद्धृदि
जसं नदीचं पाणी भोवऱ्यात शिरतं आणि पुन्हा बाहेर येतं, तसंच सृष्टीचा प्रवाहही चैतन्याच्या हृदयात वेगळा आणि एकत्र असा उमटतो.
अवायवो यथामोदा मिश्रीभूताḫ परस्परम् । न रोधका न पश्यन्ति तथा सर्गाẖ खरूपिणः
जसं वेगवेगळ्या सुवासांचा संग झाला तरी ते एकमेकांना अडवत नाहीत किंवा ओळखत नाहीत, तसंच आकाशासारख्या सृष्टीही एकमेकांना अडथळा करत नाहीत.
आवर्ताḫ परिवर्तन्ते यथा रजसि राजसाः । अस्पष्टोग्रानिले स्फारे तथा सर्गाḫ परस्परम्
जसं धूळ मोठ्या वाऱ्यात फिरत राहते आणि स्पष्टपणे दिसत नाही, तसंच या सृष्टीही एकमेकांत फिरत राहतात.
सङ्कल्पात्मतयान्योऽन्यं न द्रष्टारो न रोधकाः । नभसीव नभोभागास् स्वप्रभास्व् इव च प्रभाः
जसं आकाशातले विभाग एकमेकांना न पाहता किंवा अडथळा न करता स्वतंत्र असतात, तसंच विचाररूप असलेल्या सर्व जीवांना एकमेकांना न पाहता किंवा अडवता येत नाही, जसं प्रत्येक तेजाच्या किरणांना स्वतःच्या प्रकाशात स्वतंत्रपणे वावरणं.
केचिन् मिथः सम्मिलिता एकताम् उपयान्त्य् अलम् । नीहारेष्व् इव नीहारास् स्वप्रभास्व् इव च प्रभाः
काही जण एकत्र येऊन पूर्णपणे एकरूप होतात, जसं धुक्यात धुके मिसळून जातं किंवा तेजाच्या किरणा स्वतःच्या प्रकाशात एकरूप होतात.
केचिन् मिथस् सम्मिलिता अपि भान्ति विलक्षणाः । घृतोदा इव दुग्धाब्धौ रत्नदीप्ताव् इवार्कभाः
काही जण एकत्र असतानाही वेगळेच भासतात, जसं दूधाच्या समुद्रात तूप आणि पाणी वेगळं दिसतं किंवा रत्नांच्या प्रकाशात सूर्यकिरण वेगळे चमकतात.
सविकासा यथा स्वप्ने मेरुमन्दरकोटयः । संवित्तत्त्वे तथा सर्गा दृषदाद्यन्तरेष्व् अपि
जसं स्वप्नात मेरू आणि मंदार पर्वतांच्या शिखरांचा विस्तार दिसतो, तसंच चैतन्याच्या सत्यात सृष्टी अगदी दगडांसारख्या वस्तूंमध्येही प्रकट होते.
संवित् सर्वगता शान्ता सत्तासामान्यरूपिणी । सर्गशब्दार्थरहितास् सर्गास् तस्याẖ किलोदरम्
चैतन्य हे सर्वत्र असलेलं, शांत आणि सर्वत्र असण्याच्या स्वरूपाचं आहे. 'सृष्टी' या शब्दाचा अर्थ किंवा त्याचा शब्दच नसलेली सृष्टी, खरंतर या चैतन्यातच सामावलेली आहे.
स्थलं जलं नभश् शैलं पूर्वम् अद्याधुनाखिलम् । सर्वं सर्वगतं शान्तं सर्वगत्वान् महाचितेः
जमीन, पाणी, आकाश, डोंगर—पूर्वीचे असो वा आत्ताचे, सर्व काही सर्वत्र पसरलेलं आणि शांत आहे, कारण त्या महान चैतन्याचं सर्वत्र व्यापलेपण आहे.
संविन्मयत्वाद् वार्यन्तर् अपि सन्त्य् एव सृष्टयः । चित्ताकाशात्मिका नोढाḫ प्रतिबिम्बान्विता इव
चैतन्याच्या मूळ स्वरूपामुळे पाण्यात आणि इतर घटकांमध्येही सृष्टी नक्कीच असते; त्या मनाच्या आकाशात स्थिर नसतात, पण जणू प्रतिबिंबांसारख्या दिसतात.
भूतपञ्चकसत्तासु सबाह्याभ्यान्तरं सदा । सन्ति सर्गसहस्राणि न च सन्ति कदाचन
पंचमहाभूतांच्या अस्तित्वात, बाहेर आणि आत, नेहमीच हजारो सृष्टी असतात—पण प्रत्यक्षात त्या कधीच खऱ्या अस्तित्वात नसतात.
सर्वत्र सर्वदा सर्वं सार्वं सर्वेण सर्वथा । न तद् अस्ति न यत् सत्यं न तद् अस्ति न यन् मृषा
सर्वत्र, सर्वकाळ, सर्व काही, सर्व प्रकारे आणि सर्व मार्गांनी — खरेच काहीही खरे नाही, आणि काहीही पूर्णपणे खोटेही नाही.
न च किञ्चिन् मृषा नैव सत्यं किञ्चिन् न मध्यमम् । बृहद् ब्रह्मायते ब्रह्म शान्तम् अन्तविवर्जितम्
काहीच खोटे नाही, काहीच खरे नाही, आणि काहीच मधले नाही; हे ब्रह्म विशाल आहे — ते शांत आहे, त्याला कोणताही शेवट नाही.
सर्वभावोपमर्देन भावḫ फलति पीवरः । तेनातिभावो जयति श्लिष्टयोर् अपि सर्गयोः
सर्व अवस्था नाहीशा झाल्यावर एक परिपूर्ण अवस्था निर्माण होते; त्यामुळे, दोन्ही सृष्टी एकत्र असतानाही ती सर्वोच्च अवस्था प्रबळ होते.
जीवḫ परस्पराप्राप्ताव् ऊनभावेन सिध्यति । संसारस् समभावस् तु समतां गच्छति द्वयोः
जीव हा एकमेकांमध्ये पूर्णपणे मिळत नाही म्हणून अपूर्णतेमुळे टिकून राहतो; पण संसार मात्र समत्वाने दोघांमध्ये समता प्राप्त करतो.
विलक्षणा बृहद्भावास् समत्वान् मिलिता मिथः । वैलक्षण्येन तिष्ठन्ति नानावर्णा इव त्विषः
अनेक वेगवेगळ्या, विशाल अवस्था एकमेकांमध्ये एकरूपतेमुळे एकत्र येतात; पण त्यांची वेगळेपणाची ओळख कायम राहते, जशी वेगवेगळ्या रंगांच्या किरणांची असते.
निरर्गला सर्गपरम्परेति विजृम्भते ऽन्तḫ परमाणुधातोः । अप्य् अन्तर् अद्रीन्द्रशिलान्तरे च वह्नौ जले वाखिलवस्तुजाते
सृष्टीची अखंड मालिका अगदी सूक्ष्म कणाच्या अंतरातही मोकळेपणाने फुलते; तसेच पर्वत, दगड, अग्नी, पाणी आणि सर्व वस्तूंमध्येही ती विस्तारते.
सङ्कल्परूपाद्रिनदीदिनेशदिक्कालकल्पस्फुरणाकुलापि । जगन्महामण्डलपिण्डपीठी व्योमोदरं चिद्घनशून्यधातौ
कल्पनेच्या लहरींनी—पर्वत, वीज, सूर्य, दिशा, काळ आणि युगांच्या चमकांनी—हालचाल झाली तरी, जगाचा हा महान गोल, विश्वबीजाचा आसन, आकाशाच्या अंतरात, शुद्ध चैतन्य आणि शून्यतेच्या आधारातच राहतो.
नभश् च वास्या उदरे ऽप्य् अपारं सचन्द्रताराद्रिदिवाकरादि । मिथस् त्व् अदृष्टश्रुतशब्दसारा काचिन् मिथोलब्धशरीरिकापि
आकाश, वायू, समुद्र आणि त्यातील अथांग अंतर, चंद्र, तारे, पर्वत, सूर्य वगैरे यांच्यातही—काहींचे स्वरूप एकमेकांना न दिसणारे, न ऐकू येणारे किंवा न सांगता येणारे असते, तर काहींना केवळ परस्पर संबंधामुळेच शरीर मिळते.