परस्परम् अलभ्यत्वाद् यन् नार्थाय न वस्तु तत् । सत्यम् अस्माकम् अप्य् एष देशान्तरनरो यथा
एकमेकांना मिळू शकत नाही म्हणून जे दुसऱ्यासाठी वस्तू नाही, ते त्याच्यासाठी वस्तूच नाही; पण आपल्यासाठी ते खरं असतं, जसं दुसऱ्या देशातील माणसासाठी असतं.
यद् यथा येन यत्रास्ति तत् तथा तेन तत्र तत् । नात्र सत्ये सदसती तेनालं मौनवान् भव
जे जिथे, जसं, ज्याच्यामुळे आहे, ते तिथे त्याच्यासाठी तसंच असतं; या सत्यात खरं-अखरं असं काही नाही, म्हणून शांत राहा.
जगत् स्वभावतो नास्ति यच् चेदं परिदृश्यते । तत् सर्वं ब्रह्मसत्तैव प्रेक्षितं वा न किञ्चन
हे जग आपल्याच स्वभावाने अस्तित्वात नाही; इथे जे काही दिसतं, ते सर्व ब्रह्माचं खरं स्वरूप आहे, आणि जर ते दिसत नसेल, तर काहीच नाही.
ब्रवीम्य् अभ्युपगम्यापि सर्गादि यदि विद्यते । तद् एतज् जठरं ब्राह्मं विद्धि तत्कचनात्मकम्
जरी चर्चा म्हणून सृष्टी वगैरे मान्य केली, तरी हे सर्व ब्रह्माचंच पोट आहे, आणि ते फक्त त्याच्याच स्वरूपाचं आहे, असं समज.
यथान्तर् इक्षोर् माधुर्यं तैक्ष्ण्यं च मरिचादिषु । तथान्तर् ब्रह्मणो दृश्यम् अहन्तादि जगत्त्रयम्
जसं ऊसाच्या आत गोडपणा आणि त्याच्या किरणांमध्ये तीक्ष्णपणा असतो, तसं ब्रह्माच्या आत हे तीन जग, अहंकार आणि बाकी सर्व गोष्टी दिसतात.
अहं जगद् दृश्यम् इति शब्दार्थैḫ परिवर्जितम् । अखण्डितम् इदं सत्यम् इदंशब्दार्थवर्जितम्
‘मी’, ‘जग’ आणि ‘दिसणं’ या संकल्पना शब्द आणि अर्थ यांच्यापासून वेगळ्या आहेत; हे अखंड सत्य आहे, आणि कुठल्याही शब्द किंवा अर्थाने बांधलेलं नाही.
द्यौẖ क्षमा वायुर् आकाशं पर्वतास् सरितो दिशः । सतो ऽनवयवस्यापि भागा बहिर् अवस्थिताः
आकाश, पृथ्वी, वारा, अवकाश, पर्वत, नद्या आणि दिशा — या सगळ्या गोष्टी जरी एकात्म असलेल्या सत्याचा भाग असल्या, तरी त्या बाहेरून वेगळ्या दिसतात.
पुरुषं प्रति सङ्कल्पात् सर्गो हृदि विजृम्भते । साद्रिद्यूर्वीनदीशांशẖ कौशे रस इवाङ्कुरे
माणसाच्या कल्पनेच्या जोरावर, पर्वत, पृथ्वी, नद्या आणि त्यांचे भाग यांसह सर्व सृष्टी मनात उमटते, जशी कोंभात रस पसरतो.
संवित् स्वोदरसंलीनं खात्मका खात्मकं जगत् । यथाभिरुचितेनान्तर् भोगेनास्वादयत्य् अलम्
चैतन्य आपल्या अंतरात्म्यात गुंतलेले असते आणि हे विश्व, जे आकाशासारखे आहे, ते मनाला जसे आवडेल तसे, आतल्या अनुभवातून आस्वादते.
न स्वप्ने गम्यते देशो न देशो हृदम् एति वा । न जाग्रति बहिर्देशो न जाग्रद् देशवर्ति वा
स्वप्नात कुठेही प्रत्यक्षपणे जात नाही आणि कुठलाही प्रदेश हृदयात येत नाही; जागेपणीही बाहेर कुठेही जात नाही आणि कुठल्याही ठिकाणी स्थिर राहत नाही.
नान्तस्त्वं विद्यते किञ्चिन् न बहिष्ट्वं च वानघ । नाकल्पना नापि च वा कल्पनाकलनास्ति वा
हे पापरहित, काहीच खरेपणाने आत नाही आणि काहीच बाहेरही नाही. कल्पना नाही, कल्पना नसणेही नाही आणि कल्पना करणे सुद्धा नाही.
संविन् मुकुलितात्मानं त्रिजगन्मण्डलीम् इयम् । यत् स्वादयति तस्यैतन् नाम स्वप्नाभिधं स्थितम्
जेव्हा चेतना स्वतःला बंद करून या तीन जगांचा अनुभव घेते, तेव्हा त्या अवस्थेला 'स्वप्न' असे नाव दिले जाते.
यद् आत्मानं विकसिता त्रिजगन्मण्डलीम् इयम् । यत् स्वादयति तस्यैतच् चिह्नं जाग्रद् इति स्थितम्
जेव्हा आत्मा पूर्णपणे उघडून या तीन जगांचा अनुभव स्वतः म्हणून घेतो, तेव्हा त्या अवस्थेला 'जागृत' असे चिन्ह दिले जाते.
यन् न संवित् स्वम् आत्मानं कञ्चित् कालं श्रमाद् इव । आस्वादयति शान्तेव तत् सुषुप्ताभिधं स्मृतम्
जेव्हा चेतना काही काळ थकव्यामुळे किंवा शांततेत स्वतःचा अनुभव घेत नाही, तेव्हा त्या अवस्थेला 'सुषुप्ति' असे म्हणतात.
निर्वाणे वापुनर्भ्रान्त्यै यद् आत्मानं न विन्दते । संवित् स्थिरसमाभासा तत् तुर्यं मोक्ष उच्यते
मुक्तीमध्ये किंवा भ्रांत संपल्यानंतर, आपला स्वतःचा शोध लागत नाही, आणि जाणीव स्थिरपणे तशीच राहते, तेच 'चौथे' किंवा खरी मुक्ती म्हणतात.
अन्तश् चेतनपद्मस्य जगद्गन्धो ऽस्त्य् असौ बहिः । स्फुरति प्रसृते तस्मिन्न् अन्तरस्फुरितात्मनि
आतल्या चेतनेच्या कमळाबाहेर जगाचा सुगंध असतो; जेव्हा आतला तेजाचा मूळ असलेला आत्मा बाहेर प्रकटतो, तेव्हा तो सुगंध चमकतो.
न सर्गसंविदोर् भेदḫ पवनस्पन्दयोर् इव । वात एव यथा स्पन्दस् संविद् एव तथा जगत्
सृष्टीची जाणीव आणि सृष्टी यात काही वेगळेपणा नाही, जसा वाऱ्याचा आणि त्याच्या हालचालीचा फरक नसतो; जशी हालचाल म्हणजेच वारा, तशीच ही सृष्टी म्हणजेच जाणीव आहे.
स्पन्दशब्दार्थधीत्यागे यादृशी पवनस्थितिः । सर्गशब्दार्थधीत्यागे तादृशी सर्गसंस्थितिः
'हालचाल' या शब्दाचा अर्थ आणि कल्पना सोडली, की उरते ती वाऱ्याची स्थिती; तसंच 'सृष्टी' या शब्दाचा अर्थ आणि कल्पना सोडली, की उरते ती सृष्टीची खरी स्थिती.
स्पन्दशब्दार्थधीर् वायौ कल्पिताकलनाक्षया । सर्गशब्दार्थधीश् शान्ते कल्पिताकलनाक्षया
वाऱ्यात स्पंदन, आवाज आणि अर्थ यांची जाण केवळ कल्पनेच्या गळतीने थांबते; तसंच, शांत अवस्थेत सृष्टी, आवाज आणि अर्थ यांची जाणही कल्पना नाहीशी झाल्यावर संपते.
यत् सङ्कल्पसमुत्थानं तद् असङ्कल्पनं क्षयि । एतच् चानुभवात् सिद्धं किम् एतावति दुष्करम्
जे विचारातून निर्माण होतं, ते विचार नसताना संपतं; हे प्रत्यक्ष अनुभवातून सिद्ध झालं आहे—यात कठीण असं काहीच नाही.
न सर्गो ऽस्ति विद् अस्त्य् अच्छा सा च सत्येव खोपमा । विच्छब्दार्थाकल्पनेन तद् एतद् बुध्यते स्वयम्
सृष्टी नाही, पण शुद्ध जाणीव आहे, जी आकाशासारखी आहे; आवाज आणि अर्थ यांची कल्पना थांबल्यावर हे आपोआप उमगतं.
न सर्गसर्गशब्दार्थमतिर् अस्तीति निश्चयः । सर्गसङ्कल्पसंशान्ताव् आत्मनैवाशु बुध्यते
सृष्टी, तिचा आवाज आणि अर्थ यांची जाण नाही, असा ठाम विश्वास निर्माण होतो; सृष्टीची कल्पना शांत झाल्यावर हे आत्म्याला लगेच समजतं.
असर्गप्रतिपत्तिर् हि सर्गशब्दार्थविस्मृतौ । स्फुटीभवत्य् अशेषेण शिष्यते यद् अनाम तत्
सृष्टी या शब्दाचा आणि त्याच्या अर्थाचा विसर पडला की, न होणाऱ्या सृष्टीची खरी जाणीव होते; आणि जे उरते, ते पूर्ण आणि नाव नसलेले असते.
वेदनं सर्गसंवित्तिर् अवेदनम् असर्गकम् । न वेदनावेदनयोर् भेदश् शब्दाद् ऋते ऽस्ति च
सृष्टीची जाणीव म्हणजे जाणिवेचा अनुभव; आणि सृष्टी नसण्याची जाणीव म्हणजे न जाणण्याचा अनुभव. पण या दोघांमध्ये शब्दांशिवाय काहीच फरक नाही.
सर्वस्यानन्तरूपत्वात् क्व भेदẖ क्व च भेदनम् । क्व विस्मृतिर् अतश् शान्तं तूष्णीम् एवासनं शिवम्
सगळेच अनंत स्वरूपाचे असल्याने, वेगळेपण कुठे आहे आणि विभागणे कुठे आहे? विस्मरण कुठे आहे? म्हणून शांत, गप्प बसणे हेच मंगल आहे.
निरस्तसङ्कल्पविकल्पजालम् आलानकल्पं सुचिरोषितं यत् । प्रशान्तशास्त्रार्थविचारसत्तम् अशङ्कम् आद्यं शिवम् अव्ययं तत्
ज्याच्यात कल्पना आणि विचारांचा जाळे नाही, जे राजवाड्यासारखे दीर्घकाळ स्थिर आहे, आणि जे शास्त्रार्थाच्या शांत विचारात निश्चिंतपणे स्थिर आहे, तेच आद्य, मंगल आणि अविनाशी आहे.
खात्मानस् सकलास् सर्गास् सर्गात्म सकलं च खम् । न नभस्सर्गयोर् भेदḫ पवनस्पन्दयोर् इव
सर्व सृष्टी ही आकाशस्वरूप आहे आणि आकाशच सर्व सृष्टीचे मूळ आहे. जसं वाऱ्याच्या हालचालींमध्ये काही वेगळेपण नसतं, तसंच आकाश आणि सृष्टी यांच्यातही काही भेद नाही.
पूरितानन्तगगनाḫ प्रभा व्योम्नि गमागमम् । न यथा रोधयन्त्य् एतास् तथा सर्गाḫ परस्परम्
जसं प्रकाशकिरण अनंत आकाशात भरतात आणि येता-जाता एकमेकांना अडथळा करत नाहीत, तसंच सर्व सृष्टीही एकमेकांना काहीही अडथळा करत नाहीत.
मिलन्ति न मिलन्त्य् अन्तर् यथैते परमाणवः । खे सूक्ष्मत्वाद् अलक्ष्यत्वात् तथा सर्गाḫ परस्परम्
जसं आकाशातले कण अगदी सूक्ष्म आणि नजरेस न पडणारे असल्यामुळे एकमेकांत मिसळत नाहीत किंवा वेगळे होत नाहीत, तसंच सर्व सृष्टीही एकमेकांत खरं अर्थाने मिसळत नाहीत किंवा वेगळ्या होत नाहीत.
मनाग् अपि न भेदो ऽस्ति मिलितानां यथाम्भसाम् । तथा चिद्घनरूपाणाम् सर्गाणां श्लिष्यताम् अपि
जसं एकत्र आलेल्या पाण्यात काहीही वेगळेपण राहत नाही, तसंच शुद्ध चैतन्यस्वरूप असलेल्या सृष्टी जरी एकत्र आल्या तरी त्यांच्यात काही भेद उरत नाही.