मुहूर्ते सुचिरं कालम् अशरीरश् शरीरकम् । चिनोति पश्यत्य् अभ्येति जीवस् स्वप्नं भवान् इव
क्षणभरात किंवा फार काळानंतर, देह नसलेला जीव स्वतःसाठी देह तयार करतो, त्याच्याकडे पाहतो आणि त्यात प्रवेश करतो, जणू काही तो स्वप्नात शिरतो.
अश्रेष्ठया वासनया दुष्टात्मफलवान् अहम् । दुẖखवान् अधमो जात इति पश्यति जीवकः
जेव्हा वाईट वासना आणि दूषित मनाचे फळ मिळते, तेव्हा जीव स्वतःला दुःखी आणि नीच समजतो.
प्रधानया वासनया प्रधानफलवान् अहम् । जातḫ प्रधान एवेति चिनोत्य् आत्मानम् आत्मना
जेव्हा श्रेष्ठ वासना आणि त्यांची फळे मिळतात, तेव्हा जीव स्वतःला श्रेष्ठ अवस्थेत जन्माला आलो असे ओळखतो.
जीव एवम् अदेहो ऽपि सदेहत्वम् उपागतः । देशकालक्रमप्रौढं परलोकं प्रपश्यति
अशा प्रकारे, देह नसतानाही जीवाला देहाची जाणीव होते आणि तो देश-कालाच्या अनुक्रमाने परलोकाचे दर्शन घेतो.
अयं स परलोको मे धर्मराजनरा इमे । अयं नीतो ऽस्मि नेयो ऽयं ममेदं तत्त्वम् ईहितम्
हा माझ्यासाठी तो परलोक आहे; हे धर्माचे राजे आहेत; मला इथे आणलं आहे, ह्यालाही आणायचं आहे; हे माझं आहे, हेच मी शोधलेलं सत्य आहे.
परलोकभुवस् त्व् एतास् सत्यं वच्मि पुराकृतम् । पृष्टो ऽस्म्य् अयं धर्मभृता च्छायेयं मम साक्षिणी
हे खरंच परलोकाचे प्रदेश आहेत, मी पूर्वी केलेल्या गोष्टीचं सत्य सांगतो; मला इथे विचारलं जातं, हे धर्मपालक आहेत, आणि ही सावली माझी साक्षी आहे.
सुकृतं दुष्कृतं चेदं कर्म मे पुरतस् स्थितम् । अयं नीतो ऽस्मि गच्छामि स्वर्गं नरकम् एव वा
माझे चांगले आणि वाईट कर्म इथे माझ्यासमोर उभे आहेत; मला इथे आणलं आहे, आता मी स्वर्गात किंवा नरकात जातो.
एवम्प्रत्ययवाञ् जीवो दीर्घं संसृतिविभ्रमम् । सम्पश्यति क्षणेनैव संवत्सरशतेन च
अशा प्रकारे खात्री असलेला जीव, हा दीर्घ असा जन्ममरणाचा गोंधळ कधी क्षणात, तर कधी शंभर वर्षांत अनुभवतो.
एष दुẖखमहाषण्डो वासनाबीजकोटरात् । अहम् इत्य् आत्मनो व्यक्तं दुर्जाताद् उपजायते
ही दुःखांची मोठी जंगले, वासनेच्या बीजाच्या पोकळीतून, 'मी आहे' असे स्पष्टपणे स्वतःसाठी निर्माण होते आणि हे सगळे वाईट मूळापासूनच जन्माला येते.
नियोजितो ऽस्म्य् अयं दुẖखे सुखे वा योजितो ऽस्म्य् अयम् । अयं मे वत्सरो यात इदं वर्षशतं गतम्
माझ्यावर हे दुःख आले आहे, किंवा मला हे सुख मिळाले आहे; माझ्यासाठी हा एक वर्ष संपले, ही शंभर वर्षे गेली.
एतत् तद् दुष्कृतं भुक्तम् एतास् तास् स्वर्गसम्पदः । योन्यन्तरेषु तिष्ठन् हि स्थितो ऽस्म्य् अहम् इह द्रुमः
हेच ते वाईट कर्म भोगले गेले, ह्याच त्या स्वर्गसंपत्ती मिळाल्या; इतर गर्भांत राहून, मी आता इथे झाड म्हणून उभा आहे.
स्थितास्मीयम् अहं वल्ली सम्पन्नो ऽस्मीह षण्डकः । गर्दभो ऽयम् अहं जातश् शुको ऽयम् अहम् आस्थितः
मी इथे वेल म्हणून उभा आहे; मी इथे शेंगा नसलेला प्राणी म्हणून पूर्ण झालो आहे; मी हा गाढव म्हणून जन्मलो आहे; मी हा पोपट म्हणून हे रूप घेतले आहे.
मर्कटो ऽस्मीह सम्पन्नस् सम्पन्नो ऽस्मीह तित्तिरिः । ऋक्षो ऽस्मीह वटो ऽस्मीह मत्स्यो ऽस्मीहाथ कच्छपः
इथे मी माकड आहे, इथे मी तित्तिर आहे, इथे मी अस्वल आहे, इथे मी वड आहे, इथे मी मासा आहे आणि इथे मी कासव आहे.
इह वर्षशतं तिर्यग् इह वर्षशतं तृणम् । प्राप्नोमि मानुषीं जातिं नरो भूयो भवाम्य् अहम्
इथे शंभर वर्षे मी प्राणी आहे, इथे शंभर वर्षे मी गवताचा काडी आहे; मग मला मानवजन्म मिळतो आणि पुन्हा मी मनुष्य होतो.
पिण्डदानादिभिर् बन्धुकृत्यैस् सत्पुत्रचेष्टितैः । क्षीणदुष्कृतसम्पन्नो भवामि पुरुषो ऽधुना
नातेवाईकांनी केलेल्या पिंडदानासारख्या विधींनी आणि चांगल्या मुलाच्या सत्कृत्यांनी, माझे पाप कमी होते आणि आता मी मनुष्य होतो.
अयम् अस्यास् स्त्रिया गर्भे मातुर् अस्मि नियोजितः । गर्भमासाष्टके क्षीणे पितुर् जातो ऽस्म्य् अयं गृहे
या स्त्रीच्या गर्भात मला ठेवले जाते; आठ महिने पूर्ण झाल्यावर मी वडिलांच्या घरी जन्म घेतो.
स्थितो ऽस्म्य् अयम् अहं बालḫ प्राप्तो ऽस्मि नवयौवनम् । अयं जराम् अहम् इतश् चिराद् अयम् अहं मृतः
इथे मी लहान आहे, इथे मी तारुण्यात पोहोचलो आहे, इथे मी म्हातारा झालो आहे, आणि बऱ्याच काळानंतर इथे मी मेलो आहे.
इत्याद्य् अनुभवञ् जीवो निजविभ्रमजर्जरः । उह्यते वासनावात्यापरावर्तैḫ पुनḫ पुनः
अशा अनेक अवस्थांचा अनुभव घेत, स्वतःच्या भ्रमांनी थकलेला जीव, मागे न फिरणाऱ्या वासनांच्या वादळाने पुन्हा पुन्हा वाहून नेला जातो.
वासनाबिलकल्लोलैर् विविधावर्तवृत्तिभिः । जीवतृण्यास् स्फुरन्तीमास् संसारैकमहार्णवे
वासनांच्या सूक्ष्म लाटा आणि विविध प्रवृत्तींच्या वावटळींमध्ये, हा जीव एक गवताच्या काडीप्रमाणे या एकाच मोठ्या संसाराच्या समुद्रात थरथरत असतो.
जीवẖ क्वचित् सुषुप्तस्थẖ क्वचित् स्थावरताजडः । क्वचिद् व्याधिपरिम्लानẖ क्वचिद् आधिभिर् आतुरः
कधी जीव गाढ झोपेत असतो, कधी झाडासारखा जड होतो, कधी आजाराने कोमेजून जातो, तर कधी मानसिक दुःखांनी त्रस्त होतो.
सुखी दुẖखी भवो ऽभावो नरो नागो ऽमरो ऽसुरः । बकẖ काकश् शुकश् शङ्खस् तित्तिरिर् हरिणो वृषः
सुखी, दु:खी, अस्तित्वात असलेला, नसलेला, माणूस, साप, देव, दानव, बगळा, कावळा, पोपट, शंख, तितवी, हरिण, वृषभ —
भवत्य् अभव्यताम् एत्य दुẖखाद् दुẖखं भयाद् भयम् । पतन्न् आपातरम्येषु रमते भोगभस्मसु
कधी योग्य, कधी अयोग्य होत, दु:खातून दुसऱ्या दु:खात, भीतीतून दुसऱ्या भीतीत जात, हे जीव क्षणिक सुखांमध्ये रमतो, ज्या शेवटी नष्ट होणार आहेत.
अशरीरो निराकारस् सङ्कल्पात्माम्बरास्पदः । पिशाचो ऽस्मीति संवित्त्या क्वचिद् धत्ते पिशाचताम्
हे शरीररहित, निराकार, संकल्पमय, आकाशात वावरणारे, कधी 'मी पिशाच्च आहे' असे समजून, त्या पिशाच्च अवस्थेत वावरते.
यद् यत् सर्गे यथा रूढं तत् तथा तु निषेवते । जीवं सर्वात्मकं तज्ज्ञम् अतज्ज्ञम् अपि वानघ
सृष्टीत जे जे रूप जसे स्थिर झाले असेल, तसंच हे जीव स्वीकारतो — तो सर्वज्ञ असो, अज्ञ असो, किंवा काहीही असो, हे पापरहित.
यक्षरक्षḫपिशाचादिभावनाभ्रमभेदतः । जन्मनाम् अत्र सङ्ख्यां न कर्तुं मम समार्थता
यक्ष, राक्षस किंवा पिशाच्च अशी कल्पना करून मी इतक्या जन्म घेतले की, त्यांची मोजदाद करणे माझ्या शक्तीच्या बाहेर आहे.
पदार्थभावनामात्राद् अतिदुẖखपरम्पराः । अहन्तात्मन उद्यन्ति सत्यासत्यघनभ्रमाः
फक्त वस्तूंची कल्पना केल्यामुळेच 'मी' या अहंकाराला असंख्य दुःखांच्या साखळ्या निर्माण होतात, ज्या खरी-खोटी अशा गोंधळात टाकणाऱ्या भ्रांतिंनी भरलेल्या असतात.
एवं ख एव जायन्ते खरूपास् संसृतिभ्रमाः । न देशकालावरणं कुर्वन्त्य् एते मनाग् अपि
अशा प्रकारे, या संसाराच्या भ्रांत्या फक्त आकाशातच निर्माण होतात आणि त्या कुठल्याही ठिकाणाचा किंवा काळाचा अगदी थोडाही अडसर आणत नाहीत.
अनारतं सर्गपरम्पराणाम् अरूपिणीनाम् अथ रूपिणीनाम् । जलद्रवानुक्रमसंस्थितानां क्रान्तो ऽस्मि खे खात्मतयोदितानाम्
मी या अनंत सृष्टींच्या मालिकेतून गेलो आहे, ज्या निराकार आणि साकार अशा दोन्ही प्रकारच्या आहेत, पाण्याच्या प्रवाहासारख्या वाहत आहेत आणि सर्व आकाशात आत्मरूपाने प्रकट झालेल्या आहेत.
योगभूमिकयोत्क्रान्तजीवितस्य शरीरिणः । भूमिकांशानुसारेण क्षीयते पूर्वदुष्कृतम्
योगाच्या पायऱ्यांवरून पुढे गेलेल्या आणि ज्याचे प्राण निघून गेले आहेत अशा व्यक्तीचे मागील वाईट कर्म त्याच्या साधनेच्या पातळीप्रमाणे कमी होत जाते.
पुराभूवम् अहं जन्तुर् मृतो ऽहं तत्र बन्धुषु । चिरेणेहाहम् उत्पन्न इति पश्यत्य् असौ ततः
तो मनाशी म्हणतो: 'पूर्वी मी एक जिवंत प्राणी होतो; त्या नातेवाईकांमध्ये माझा मृत्यू झाला; खूप काळानंतर मी आता इथे जन्म घेतला आहे.'