य आसन्नफलो भावस् स्ववशेनावशेन वा । सर्वभावोपमर्देन स एवाग्रे विलोक्यते
स्वतःच्या इच्छेने किंवा नाईलाजाने, जे काही फळ देण्यास सर्वात जवळ आहे, तेच पुढे दिसते; बाकी सर्व भावनांना तो दडपून टाकतो.
शुभम् अस्तु ममेदानीं चिरं माशुभम् अस्तु मे । आकीटामरम् आशैषा क्षीयते न कदाचन
'आता माझ्यासाठी चांगलं व्हावं, वाईट काही फार काळ होऊ नये'—ही आशा, अगदी लहान किड्यापासून देवांपर्यंत सर्वांमध्ये असते आणि ती कधीच कमी होत नाही.
क्षीयते भावनैषान्तẖ केवलं विदितात्मनः । आकाशविशदश् शान्तो ज्ञḫ प्रनिर्वाति शाम्यति
ही आशा फक्त स्वतःला ओळखणाऱ्या माणसातच कमी होते; तो आकाशासारखा निर्मळ, शांत आणि ज्ञानी होतो, मनाने पूर्णपणे निवांत होऊन विश्रांतीला जातो.
जडश् चेत् तत् पुरो भावान् मृतौ कांश्चिन् न पश्यति । अजडश् चेत् तदभ्यस्तैर् भावैर् आक्रम्यते ऽवशः
जर तो जड असेल, तर मृत्यूनंतर त्याला काहीही जाणवत नाही; पण जर तो सजग असेल, तर ज्या गोष्टींचा सराव त्याने केला आहे, त्या त्याच्यावर आपोआप प्रभाव टाकतात.
एवम् आकाशरूपो ऽसौ जीवस् संवृतवासनः । तं मुहूर्तं जडावस्थो युगं यातं प्रपश्यति
अशा रीतीने, हा जीव आकाशासारखा असून, त्याच्यावर वासनांचे आवरण असते; जड अवस्थेत तो एका क्षणात जणू एक युग उलटून गेल्यासारखे अनुभवतो.
अभवं प्राग् अहं जन्तुर् मृतस् तत्रास्मि बन्धुषु । युगम् अत्र परिक्षीणम् अभिपश्यति स क्षणात्
तो मनाशी म्हणतो, 'पूर्वी मी नव्हतो; आता मरणानंतर मी या नातेवाईकांत आहे,' आणि एका क्षणात तिथे एक युग संपल्याचे त्याला जाणवते.
मुहूर्त एव सञ्जाते स जीवो युगनिश्चये । इह जातु प्रवृत्तो ऽस्मि देश इत्य् अवबुध्यते
जेव्हा ठरलेल्या वेळी एक क्षण सरतो, तेव्हा तो जीव आपल्याला जाणवतो की, 'आता मी इथे या ठिकाणी कृती सुरू केली आहे.'
अभवं प्राग् अहं जन्तुर् मृतस् तत्रास्मि बन्धुषु । ततẖ कृता मे स्वजनैḫ पिण्डदानादिकाẖ क्रियाः
पूर्वी मी माझ्या नातेवाईकांत मरण पावलेला एक जीव होतो; मग माझ्या आप्तांनी माझ्यासाठी पिंडदान वगैरे विधी केले.
ताभिर् लब्धशरीरेण मया सुकृतदुष्कृते । भुक्ते चिरतरं कालं जातो ऽस्म्य् अद्येत्थम् उत्थितः
त्या विधींमुळे मला शरीर मिळाले आणि माझ्या चांगल्या-वाईट कर्मांमुळे मी बऱ्याच काळ आनंद उपभोगला; आता मी अशा प्रकारे जन्म घेतला आहे.
इत्थं मुहूर्त एवासौ गते प्रत्ययवान् भवन् । स्ववासनानुसारेण देहम् आत्मनि पश्यति
अशा रीतीने, एक क्षण गेला की त्याला खात्री वाटते आणि आपल्या इच्छेनुसार तो स्वतःमध्ये शरीर पाहतो.
मुहूर्ते सुचिरं कालम् अशरीरश् शरीरकम् । चिनोति पश्यत्य् अभ्येति जीवस् स्वप्नं भवान् इव
क्षणभरात किंवा फार काळानंतर, देह नसलेला जीव स्वतःसाठी देह तयार करतो, त्याच्याकडे पाहतो आणि त्यात प्रवेश करतो, जणू काही तो स्वप्नात शिरतो.
अश्रेष्ठया वासनया दुष्टात्मफलवान् अहम् । दुẖखवान् अधमो जात इति पश्यति जीवकः
जेव्हा वाईट वासना आणि दूषित मनाचे फळ मिळते, तेव्हा जीव स्वतःला दुःखी आणि नीच समजतो.
प्रधानया वासनया प्रधानफलवान् अहम् । जातḫ प्रधान एवेति चिनोत्य् आत्मानम् आत्मना
जेव्हा श्रेष्ठ वासना आणि त्यांची फळे मिळतात, तेव्हा जीव स्वतःला श्रेष्ठ अवस्थेत जन्माला आलो असे ओळखतो.
जीव एवम् अदेहो ऽपि सदेहत्वम् उपागतः । देशकालक्रमप्रौढं परलोकं प्रपश्यति
अशा प्रकारे, देह नसतानाही जीवाला देहाची जाणीव होते आणि तो देश-कालाच्या अनुक्रमाने परलोकाचे दर्शन घेतो.
अयं स परलोको मे धर्मराजनरा इमे । अयं नीतो ऽस्मि नेयो ऽयं ममेदं तत्त्वम् ईहितम्
हा माझ्यासाठी तो परलोक आहे; हे धर्माचे राजे आहेत; मला इथे आणलं आहे, ह्यालाही आणायचं आहे; हे माझं आहे, हेच मी शोधलेलं सत्य आहे.
परलोकभुवस् त्व् एतास् सत्यं वच्मि पुराकृतम् । पृष्टो ऽस्म्य् अयं धर्मभृता च्छायेयं मम साक्षिणी
हे खरंच परलोकाचे प्रदेश आहेत, मी पूर्वी केलेल्या गोष्टीचं सत्य सांगतो; मला इथे विचारलं जातं, हे धर्मपालक आहेत, आणि ही सावली माझी साक्षी आहे.
सुकृतं दुष्कृतं चेदं कर्म मे पुरतस् स्थितम् । अयं नीतो ऽस्मि गच्छामि स्वर्गं नरकम् एव वा
माझे चांगले आणि वाईट कर्म इथे माझ्यासमोर उभे आहेत; मला इथे आणलं आहे, आता मी स्वर्गात किंवा नरकात जातो.
एवम्प्रत्ययवाञ् जीवो दीर्घं संसृतिविभ्रमम् । सम्पश्यति क्षणेनैव संवत्सरशतेन च
अशा प्रकारे खात्री असलेला जीव, हा दीर्घ असा जन्ममरणाचा गोंधळ कधी क्षणात, तर कधी शंभर वर्षांत अनुभवतो.
एष दुẖखमहाषण्डो वासनाबीजकोटरात् । अहम् इत्य् आत्मनो व्यक्तं दुर्जाताद् उपजायते
ही दुःखांची मोठी जंगले, वासनेच्या बीजाच्या पोकळीतून, 'मी आहे' असे स्पष्टपणे स्वतःसाठी निर्माण होते आणि हे सगळे वाईट मूळापासूनच जन्माला येते.
नियोजितो ऽस्म्य् अयं दुẖखे सुखे वा योजितो ऽस्म्य् अयम् । अयं मे वत्सरो यात इदं वर्षशतं गतम्
माझ्यावर हे दुःख आले आहे, किंवा मला हे सुख मिळाले आहे; माझ्यासाठी हा एक वर्ष संपले, ही शंभर वर्षे गेली.
एतत् तद् दुष्कृतं भुक्तम् एतास् तास् स्वर्गसम्पदः । योन्यन्तरेषु तिष्ठन् हि स्थितो ऽस्म्य् अहम् इह द्रुमः
हेच ते वाईट कर्म भोगले गेले, ह्याच त्या स्वर्गसंपत्ती मिळाल्या; इतर गर्भांत राहून, मी आता इथे झाड म्हणून उभा आहे.
स्थितास्मीयम् अहं वल्ली सम्पन्नो ऽस्मीह षण्डकः । गर्दभो ऽयम् अहं जातश् शुको ऽयम् अहम् आस्थितः
मी इथे वेल म्हणून उभा आहे; मी इथे शेंगा नसलेला प्राणी म्हणून पूर्ण झालो आहे; मी हा गाढव म्हणून जन्मलो आहे; मी हा पोपट म्हणून हे रूप घेतले आहे.
मर्कटो ऽस्मीह सम्पन्नस् सम्पन्नो ऽस्मीह तित्तिरिः । ऋक्षो ऽस्मीह वटो ऽस्मीह मत्स्यो ऽस्मीहाथ कच्छपः
इथे मी माकड आहे, इथे मी तित्तिर आहे, इथे मी अस्वल आहे, इथे मी वड आहे, इथे मी मासा आहे आणि इथे मी कासव आहे.
इह वर्षशतं तिर्यग् इह वर्षशतं तृणम् । प्राप्नोमि मानुषीं जातिं नरो भूयो भवाम्य् अहम्
इथे शंभर वर्षे मी प्राणी आहे, इथे शंभर वर्षे मी गवताचा काडी आहे; मग मला मानवजन्म मिळतो आणि पुन्हा मी मनुष्य होतो.
पिण्डदानादिभिर् बन्धुकृत्यैस् सत्पुत्रचेष्टितैः । क्षीणदुष्कृतसम्पन्नो भवामि पुरुषो ऽधुना
नातेवाईकांनी केलेल्या पिंडदानासारख्या विधींनी आणि चांगल्या मुलाच्या सत्कृत्यांनी, माझे पाप कमी होते आणि आता मी मनुष्य होतो.
अयम् अस्यास् स्त्रिया गर्भे मातुर् अस्मि नियोजितः । गर्भमासाष्टके क्षीणे पितुर् जातो ऽस्म्य् अयं गृहे
या स्त्रीच्या गर्भात मला ठेवले जाते; आठ महिने पूर्ण झाल्यावर मी वडिलांच्या घरी जन्म घेतो.
स्थितो ऽस्म्य् अयम् अहं बालḫ प्राप्तो ऽस्मि नवयौवनम् । अयं जराम् अहम् इतश् चिराद् अयम् अहं मृतः
इथे मी लहान आहे, इथे मी तारुण्यात पोहोचलो आहे, इथे मी म्हातारा झालो आहे, आणि बऱ्याच काळानंतर इथे मी मेलो आहे.
इत्याद्य् अनुभवञ् जीवो निजविभ्रमजर्जरः । उह्यते वासनावात्यापरावर्तैḫ पुनḫ पुनः
अशा अनेक अवस्थांचा अनुभव घेत, स्वतःच्या भ्रमांनी थकलेला जीव, मागे न फिरणाऱ्या वासनांच्या वादळाने पुन्हा पुन्हा वाहून नेला जातो.
वासनाबिलकल्लोलैर् विविधावर्तवृत्तिभिः । जीवतृण्यास् स्फुरन्तीमास् संसारैकमहार्णवे
वासनांच्या सूक्ष्म लाटा आणि विविध प्रवृत्तींच्या वावटळींमध्ये, हा जीव एक गवताच्या काडीप्रमाणे या एकाच मोठ्या संसाराच्या समुद्रात थरथरत असतो.
जीवẖ क्वचित् सुषुप्तस्थẖ क्वचित् स्थावरताजडः । क्वचिद् व्याधिपरिम्लानẖ क्वचिद् आधिभिर् आतुरः
कधी जीव गाढ झोपेत असतो, कधी झाडासारखा जड होतो, कधी आजाराने कोमेजून जातो, तर कधी मानसिक दुःखांनी त्रस्त होतो.