प्राणवातान्वितो जीवगन्धो देहसरोरुहम् । प्रविहाय समुड्डीनẖ कम् अप्य् आकाशम् आगतः
प्राणाच्या वाऱ्यासोबत जिवंतपणाचा सुगंध घेऊन तो देहरूपी कमळ सोडतो आणि वर जाऊन कुठल्यातरी आकाशात पोहोचतो.
मुहूर्तम् एकं सौषुप्तीम् अवस्थाम् अनुतिष्ठति । देहभारं परित्यज्य गाढां निद्राम् उपागतः
क्षणभर तो देहाचा भार टाकून गाढ झोपेच्या अवस्थेत राहतो आणि खोल निद्रेत प्रवेश करतो.
क्षणात् प्रबोधम् आयातस् सतताभ्यस्तया स्वया । आपूर्यते वासनया सरित्खात इवाम्भसा
क्षणातच तो आपली नेहमीची सवय असल्यामुळे जागा होतो आणि मनातील वासनांनी जणू नदीच्या पात्रात पाणी साचावं तसा भरून जातो.
संस्मृत्य स्वधिया साधुस् स स्वभावनया तया । व्योम्नि व्योमवपुर् यस्मिंस् तिष्ठेत् पुर्यष्टकान्वितः
तो स्वतःच्या मनाने आठवण काढतो, आणि आपल्या स्वभावानुसार तसाच राहतो; आकाशात, आकाशासारख्या देहाने, सूक्ष्म देहासह तिथेच स्थिर राहतो.
न तु दूरे न निकटे व्योम नेदं न चेतरत् । काम् अप्य् अवर्णनायोग्यां ताम् आकाशदशां विदुः
हे आकाश ना दूर आहे, ना जवळ आहे, ना हे आहे, ना दुसरे काही आहे; कोणत्याही विशेषणांनी सांगता न येणारी अशी ही आकाशाची अवस्था ज्ञानी लोक ओळखतात.
ततस् स जीवो व्योम्न्य् अत्र प्राणवातमयात्मकः । शनैḫ प्राग्भावम् आदत्ते मधौ रसम् इवाङ्कुरः
मग हा जीव, या आकाशात, प्राण आणि वाऱ्याच्या स्वरूपाचा असून, हळूहळू पूर्वीची स्थिती घेतो, जसा वसंतात अंकुर रस शोषून घेतो.
भावना या सदाभ्यस्ता ताम् एव मरणावधौ । स्मरञ् जीवो जहातीमं भीमं भारं कलेवरम्
जी भावना नेहमी मनाशी लावली होती, तीच मृत्यूसमयी आठवून, जीव हे भयंकर शरीराचं ओझं सोडून देतो.
यं यं भावं स्मरन् देहात् सदाभावितम् उत्प्लुतः । तस्यैव फलम् आप्नोति स्वपौरुषबलार्जितम्
जो जो भाव नेहमी मनाशी धरलेला असतो आणि देह सोडताना आठवतो, त्याचाच फळ स्वतःच्या प्रयत्नाने मिळवतो.
आदेहं यत् सदाभ्यस्तं जीवेन तद् असौ मृतौ । सर्वान् भावान् अनादृत्य स्मरतीदं कृतं मया
या देहात जीवाने नेहमी जे काही केले, त्याचाच तो मृत्यूसमयी आठवण काढतो. बाकी सर्व गोष्टींना तो विसरतो आणि म्हणतो, 'हे मी केलं आहे.'
युद्धराज्यसुरारामपाठरोदनविभ्रमान् । स्वकर्मफलभीतो ऽसौ नाग्रस्थान् अपि पश्यति
स्वतःच्या कर्मफळाची भीती वाटून, तो युद्ध, राज्य, सुख, वाचन, रडणे आणि गोंधळ यांच्यातच गुंतून राहतो; समोर असलेल्यांनाही तो पाहत नाही.
य आसन्नफलो भावस् स्ववशेनावशेन वा । सर्वभावोपमर्देन स एवाग्रे विलोक्यते
स्वतःच्या इच्छेने किंवा नाईलाजाने, जे काही फळ देण्यास सर्वात जवळ आहे, तेच पुढे दिसते; बाकी सर्व भावनांना तो दडपून टाकतो.
शुभम् अस्तु ममेदानीं चिरं माशुभम् अस्तु मे । आकीटामरम् आशैषा क्षीयते न कदाचन
'आता माझ्यासाठी चांगलं व्हावं, वाईट काही फार काळ होऊ नये'—ही आशा, अगदी लहान किड्यापासून देवांपर्यंत सर्वांमध्ये असते आणि ती कधीच कमी होत नाही.
क्षीयते भावनैषान्तẖ केवलं विदितात्मनः । आकाशविशदश् शान्तो ज्ञḫ प्रनिर्वाति शाम्यति
ही आशा फक्त स्वतःला ओळखणाऱ्या माणसातच कमी होते; तो आकाशासारखा निर्मळ, शांत आणि ज्ञानी होतो, मनाने पूर्णपणे निवांत होऊन विश्रांतीला जातो.
जडश् चेत् तत् पुरो भावान् मृतौ कांश्चिन् न पश्यति । अजडश् चेत् तदभ्यस्तैर् भावैर् आक्रम्यते ऽवशः
जर तो जड असेल, तर मृत्यूनंतर त्याला काहीही जाणवत नाही; पण जर तो सजग असेल, तर ज्या गोष्टींचा सराव त्याने केला आहे, त्या त्याच्यावर आपोआप प्रभाव टाकतात.
एवम् आकाशरूपो ऽसौ जीवस् संवृतवासनः । तं मुहूर्तं जडावस्थो युगं यातं प्रपश्यति
अशा रीतीने, हा जीव आकाशासारखा असून, त्याच्यावर वासनांचे आवरण असते; जड अवस्थेत तो एका क्षणात जणू एक युग उलटून गेल्यासारखे अनुभवतो.
अभवं प्राग् अहं जन्तुर् मृतस् तत्रास्मि बन्धुषु । युगम् अत्र परिक्षीणम् अभिपश्यति स क्षणात्
तो मनाशी म्हणतो, 'पूर्वी मी नव्हतो; आता मरणानंतर मी या नातेवाईकांत आहे,' आणि एका क्षणात तिथे एक युग संपल्याचे त्याला जाणवते.
मुहूर्त एव सञ्जाते स जीवो युगनिश्चये । इह जातु प्रवृत्तो ऽस्मि देश इत्य् अवबुध्यते
जेव्हा ठरलेल्या वेळी एक क्षण सरतो, तेव्हा तो जीव आपल्याला जाणवतो की, 'आता मी इथे या ठिकाणी कृती सुरू केली आहे.'
अभवं प्राग् अहं जन्तुर् मृतस् तत्रास्मि बन्धुषु । ततẖ कृता मे स्वजनैḫ पिण्डदानादिकाẖ क्रियाः
पूर्वी मी माझ्या नातेवाईकांत मरण पावलेला एक जीव होतो; मग माझ्या आप्तांनी माझ्यासाठी पिंडदान वगैरे विधी केले.
ताभिर् लब्धशरीरेण मया सुकृतदुष्कृते । भुक्ते चिरतरं कालं जातो ऽस्म्य् अद्येत्थम् उत्थितः
त्या विधींमुळे मला शरीर मिळाले आणि माझ्या चांगल्या-वाईट कर्मांमुळे मी बऱ्याच काळ आनंद उपभोगला; आता मी अशा प्रकारे जन्म घेतला आहे.
इत्थं मुहूर्त एवासौ गते प्रत्ययवान् भवन् । स्ववासनानुसारेण देहम् आत्मनि पश्यति
अशा रीतीने, एक क्षण गेला की त्याला खात्री वाटते आणि आपल्या इच्छेनुसार तो स्वतःमध्ये शरीर पाहतो.
मुहूर्ते सुचिरं कालम् अशरीरश् शरीरकम् । चिनोति पश्यत्य् अभ्येति जीवस् स्वप्नं भवान् इव
क्षणभरात किंवा फार काळानंतर, देह नसलेला जीव स्वतःसाठी देह तयार करतो, त्याच्याकडे पाहतो आणि त्यात प्रवेश करतो, जणू काही तो स्वप्नात शिरतो.
अश्रेष्ठया वासनया दुष्टात्मफलवान् अहम् । दुẖखवान् अधमो जात इति पश्यति जीवकः
जेव्हा वाईट वासना आणि दूषित मनाचे फळ मिळते, तेव्हा जीव स्वतःला दुःखी आणि नीच समजतो.
प्रधानया वासनया प्रधानफलवान् अहम् । जातḫ प्रधान एवेति चिनोत्य् आत्मानम् आत्मना
जेव्हा श्रेष्ठ वासना आणि त्यांची फळे मिळतात, तेव्हा जीव स्वतःला श्रेष्ठ अवस्थेत जन्माला आलो असे ओळखतो.
जीव एवम् अदेहो ऽपि सदेहत्वम् उपागतः । देशकालक्रमप्रौढं परलोकं प्रपश्यति
अशा प्रकारे, देह नसतानाही जीवाला देहाची जाणीव होते आणि तो देश-कालाच्या अनुक्रमाने परलोकाचे दर्शन घेतो.
अयं स परलोको मे धर्मराजनरा इमे । अयं नीतो ऽस्मि नेयो ऽयं ममेदं तत्त्वम् ईहितम्
हा माझ्यासाठी तो परलोक आहे; हे धर्माचे राजे आहेत; मला इथे आणलं आहे, ह्यालाही आणायचं आहे; हे माझं आहे, हेच मी शोधलेलं सत्य आहे.
परलोकभुवस् त्व् एतास् सत्यं वच्मि पुराकृतम् । पृष्टो ऽस्म्य् अयं धर्मभृता च्छायेयं मम साक्षिणी
हे खरंच परलोकाचे प्रदेश आहेत, मी पूर्वी केलेल्या गोष्टीचं सत्य सांगतो; मला इथे विचारलं जातं, हे धर्मपालक आहेत, आणि ही सावली माझी साक्षी आहे.
सुकृतं दुष्कृतं चेदं कर्म मे पुरतस् स्थितम् । अयं नीतो ऽस्मि गच्छामि स्वर्गं नरकम् एव वा
माझे चांगले आणि वाईट कर्म इथे माझ्यासमोर उभे आहेत; मला इथे आणलं आहे, आता मी स्वर्गात किंवा नरकात जातो.
एवम्प्रत्ययवाञ् जीवो दीर्घं संसृतिविभ्रमम् । सम्पश्यति क्षणेनैव संवत्सरशतेन च
अशा प्रकारे खात्री असलेला जीव, हा दीर्घ असा जन्ममरणाचा गोंधळ कधी क्षणात, तर कधी शंभर वर्षांत अनुभवतो.
एष दुẖखमहाषण्डो वासनाबीजकोटरात् । अहम् इत्य् आत्मनो व्यक्तं दुर्जाताद् उपजायते
ही दुःखांची मोठी जंगले, वासनेच्या बीजाच्या पोकळीतून, 'मी आहे' असे स्पष्टपणे स्वतःसाठी निर्माण होते आणि हे सगळे वाईट मूळापासूनच जन्माला येते.
नियोजितो ऽस्म्य् अयं दुẖखे सुखे वा योजितो ऽस्म्य् अयम् । अयं मे वत्सरो यात इदं वर्षशतं गतम्
माझ्यावर हे दुःख आले आहे, किंवा मला हे सुख मिळाले आहे; माझ्यासाठी हा एक वर्ष संपले, ही शंभर वर्षे गेली.